UtshovChapter 44
44.1
संजय उवाच
राजञ्शतसहस्राणि तत्र तत्र तदा तदा
निर्मर्यादं प्रयुद्धानि तत्ते वक्ष्यामि भारत
Sanjaya uvacha
Rajanshatasahasrani tatra tatra tada tada
Nirmaryadam prayuddhani tatte vakshyami bharata
44.2
न पुत्रः पितरं जज्ञे न पिता पुत्रमौरसम्
न भ्राता भ्रातरं तत्र स्वस्रीयं न च मातुलः
Na putrah pitaram jagye na pita putramaurasam
Na bhrata bhrataram tatra svasriyam na cha matulah
44.3
मातुलं न च स्वस्रीयो न सखायं सखा तथा
आविष्टा इव युध्यन्ते पाण्डवाः कुरुभिः सह
Matulam na cha svasriyo na sakhayam sakha tatha
Avishta iva yudhyante pandavah kurubhih saha
44.4
रथानीकं नरव्याघ्राः केचिदभ्यपतन्रथैः
अभज्यन्त युगैरेव युगानि भरतर्षभ
Rathanikam naravyaghrah kechidabhyapatanrathaih
Abhajyanta yugaireva yugani bharatarshabha
44.5
रथेषाश्च रथेषाभिः कूबरा रथकूबरैः
संहताः संहतैः केचित्परस्परजिघांसवः
Ratheshashcha ratheshabhih kubara rathakubaraih
Sanhatah sanhataih kechitparasparajighansavah
44.6
न शेकुश्चलितुं केचित्संनिपत्य रथा रथैः
प्रभिन्नास्तु महाकायाः संनिपत्य गजा गजैः
Na shekushchalitum kechitsannipatya ratha rathaih
Prabhinnastu mahakayah sannipatya gaja gajaih
44.7
बहुधादारयन्क्रुद्धा विषाणैरितरेतरम्
सतोमरपताकैश्च वारणाः परवारणैः
Bahudhadarayankruddha vishanairitaretaram
Satomarapatakaishcha varanah paravaranaih
44.8
अभिसृत्य महाराज वेगवद्भिर्महागजैः
दन्तैरभिहतास्तत्र चुक्रुशुः परमातुराः
Abhisritya maharaja vegavadbhirmahagajaih
Dantairabhihatastatra chukrushuh paramaturah
44.9
अभिनीताश्च शिक्षाभिस्तोत्त्राङ्कुशसमाहताः
सुप्रभिन्नाः प्रभिन्नानां संमुखाभिमुखा ययुः
Abhinitashcha shikshabhistottrankushasamahatah
Suprabhinnah prabhinnanam sammukhabhimukha yayuh
44.10
प्रभिन्नैरपि संसक्ताः केचित्तत्र महागजाः
क्रौञ्चवन्निनदं मुक्त्वा प्राद्रवन्त ततस्ततः
Prabhinnairapi sansaktah kechittatra mahagajah
Kraunchavanninadam muktva pradravanta tatastatah
44.11
सम्यक्प्रणीता नागाश्च प्रभिन्नकरटामुखाः
ऋष्टितोमरनाराचैर्निर्विद्धा वरवारणाः
Samyakpranita nagashcha prabhinnakaratamukhah
Rishtitomaranarachairnirviddha varavaranah
44.12
विनेदुर्भिन्नमर्माणो निपेतुश्च गतासवः
प्राद्रवन्त दिशः केचिन्नदन्तो भैरवान्रवान्
Vinedurbhinnamarmano nipetushcha gatasavah
Pradravanta dishah kechinnadanto bhairavanravan
44.13
गजानां पादरक्षास्तु व्यूढोरस्काः प्रहारिणः
ऋष्टिभिश्च धनुर्भिश्च विमलैश्च परश्वधैः
Gajanam padarakshastu vyudhoraskah praharinah
Rishtibhishcha dhanurbhishcha vimalaishcha parashvadhaih
44.14
गदाभिर्मुसलैश्चैव भिण्डिपालैः सतोमरैः
आयसैः परिघैश्चैव निस्त्रिंशैर्विमलैः शितैः
Gadabhirmusalaishchaiva bhindipalaih satomaraih
Ayasaih parighaishchaiva nistrinshairvimalaih shitaih
44.15
प्रगृहीतैः सुसंरब्धा धावमानास्ततस्ततः
व्यदृश्यन्त महाराज परस्परजिघांसवः
Pragrihitaih susanrabdha dhavamanastatastatah
Vyadrishyanta maharaja parasparajighansavah
44.16
राजमानाश्च निस्त्रिंशाः संसिक्ता नरशोणितैः
प्रत्यदृश्यन्त शूराणामन्योन्यमभिधावताम्
Rajamanashcha nistrinshah sansikta narashonitaih
Pratyadrishyanta shuranamanyonyamabhidhavatam
44.17
अवक्षिप्तावधूतानामसीनां वीरबाहुभिः
संजज्ञे तुमुलः शब्दः पततां परमर्मसु
Avakshiptavadhutanamasinam virabahubhih
Sanjagye tumulah shabdah patatam paramarmasu
44.18
गदामुसलरुग्णानां भिन्नानां च वरासिभिः
दन्तिदन्तावभिन्नानां मृदितानां च दन्तिभिः
Gadamusalarugnanam bhinnanam cha varasibhih
Dantidantavabhinnanam mriditanam cha dantibhih
44.19
तत्र तत्र नरौघाणां क्रोशतामितरेतरम्
शुश्रुवुर्दारुणा वाचः प्रेतानामिव भारत
Tatra tatra naraughanam kroshatamitaretaram
Shushruvurdaruna vachah pretanamiva bharata
44.20
हयैरपि हयारोहाश्चामरापीडधारिभिः
हंसैरिव महावेगैरन्योन्यमभिदुद्रुवुः
Hayairapi hayarohashchamarapidadharibhih
Hansairiva mahavegairanyonyamabhidudruvuh
44.21
तैर्विमुक्ता महाप्रासा जाम्बूनदविभूषणाः
आशुगा विमलास्तीक्ष्णाः संपेतुर्भुजगोपमाः
Tairvimukta mahaprasa jambunadavibhushanah
Ashuga vimalastikshnah sampeturbhujagopamah
44.22
अश्वैरग्र्यजवैः केचिदाप्लुत्य महतो रथान्
शिरांस्याददिरे वीरा रथिनामश्वसादिनः
Ashvairagryajavaih kechidaplutya mahato rathan
Shiransyadadire vira rathinamashvasadinah
44.23
बहूनपि हयारोहान्भल्लैः संनतपर्वभिः
रथी जघान संप्राप्य बाणगोचरमागतान्
Bahunapi hayarohanbhallaih sannataparvabhih
Rathi jaghana samprapya banagocharamagatan
44.24
नगमेघप्रतीकाशाश्चाक्षिप्य तुरगान्गजाः
पादैरेवावमृद्नन्त मत्ताः कनकभूषणाः
Nagameghapratikashashchakshipya turagangajah
Padairevavamridnanta mattah kanakabhushanah
44.25
पाट्यमानेषु कुम्भेषु पार्श्वेष्वपि च वारणाः
प्रासैर्विनिहताः केचिद्विनेदुः परमातुराः
Patyamaneshu kumbheshu parshveshvapi cha varanah
Prasairvinihatah kechidvineduh paramaturah
44.26
साश्वारोहान्हयान्केचिदुन्मथ्य वरवारणाः
सहसा चिक्षिपुस्तत्र संकुले भैरवे सति
Sashvarohanhayankechidunmathya varavaranah
Sahasa chikshipustatra sankule bhairave sati
44.27
साश्वारोहान्विषाणाग्रैरुत्क्षिप्य तुरगान्द्विपाः
रथौघानवमृद्नन्तः सध्वजान्परिचक्रमुः
Sashvarohanvishanagrairutkshipya turagandvipah
Rathaughanavamridnantah sadhvajanparichakramuh
44.28
पुंस्त्वादभिमदत्वाच्च केचिदत्र महागजाः
साश्वारोहान्हयाञ्जघ्नुः करैः सचरणैस्तथा
Punstvadabhimadatvachcha kechidatra mahagajah
Sashvarohanhayanjaghnuh karaih sacharanaistatha
44.29
केचिदाक्षिप्य करिणः साश्वानपि रथान्करैः
विकर्षन्तो दिशः सर्वाः समीयुः सर्वशब्दगाः
Kechidakshipya karinah sashvanapi rathankaraih
Vikarshanto dishah sarvah samiyuh sarvashabdagah
44.30
आशुगा विमलास्तीक्ष्णाः संपेतुर्भुजगोपमाः
नराश्वकायान्निर्भिद्य लौहानि कवचानि च
Ashuga vimalastikshnah sampeturbhujagopamah
Narashvakayannirbhidya lauhani kavachani cha
44.31
निपेतुर्विमलाः शक्त्यो वीरबाहुभिरर्पिताः
महोल्काप्रतिमा घोरास्तत्र तत्र विशां पते
Nipeturvimalah shaktyo virabahubhirarpitah
Maholkapratima ghorastatra tatra visham pate
44.32
द्वीपिचर्मावनद्धैश्च व्याघ्रचर्मशयैरपि
विकोशैर्विमलैः खड्गैरभिजघ्नुः परान्रणे
Dvipicharmavanaddhaishcha vyaghracharmashayairapi
Vikoshairvimalaih khadgairabhijaghnuh paranrane
44.33
अभिप्लुतमभिक्रुद्धमेकपार्श्वावदारितम्
विदर्शयन्तः संपेतुः खड्गचर्मपरश्वधैः
Abhiplutamabhikruddhamekaparshvavadaritam
Vidarshayantah sampetuh khadgacharmaparashvadhaih
44.34
शक्तिभिर्दारिताः केचित्संछिन्नाश्च परश्वधैः
हस्तिभिर्मृदिताः केचित्क्षुण्णाश्चान्ये तुरंगमैः
Shaktibhirdaritah kechitsanchhinnashcha parashvadhaih
Hastibhirmriditah kechitkshunnashchanye turangamaih
44.35
रथनेमिनिकृत्ताश्च निकृत्ता निशितैः शरैः
विक्रोशन्ति नरा राजंस्तत्र तत्र स्म बान्धवान्
Rathaneminikrittashcha nikritta nishitaih sharaih
Vikroshanti nara rajanstatra tatra sma bandhavan
44.36
पुत्रानन्ये पितॄनन्ये भ्रातॄंश्च सह बान्धवैः
मातुलान्भागिनेयांश्च परानपि च संयुगे
Putrananye pitrinanye bhratrinshcha saha bandhavaih
Matulanbhagineyanshcha paranapi cha sanyuge
44.37
विकीर्णान्त्राः सुबहवो भग्नसक्थाश्च भारत
बाहुभिः सुभुजाच्छिन्नैः पार्श्वेषु च विदारिताः
क्रन्दन्तः समदृश्यन्त तृषिता जीवितेप्सवः
Vikirnantrah subahavo bhagnasakthashcha bharata
Bahubhih subhujachchhinnaih parshveshu cha vidaritah
Krandantah samadrishyanta trishita jivitepsavah
44.38
तृष्णापरिगताः केचिदल्पसत्त्वा विशां पते
भूमौ निपतिताः संख्ये जलमेव ययाचिरे
Trishnaparigatah kechidalpasattva visham pate
Bhumau nipatitah sankhye jalameva yayachire
44.39
रुधिरौघपरिक्लिन्नाः क्लिश्यमानाश्च भारत
व्यनिन्दन्भृशमात्मानं तव पुत्रांश्च संगतान्
Rudhiraughapariklinnah klishyamanashcha bharata
Vyanindanbhrishamatmanam tava putranshcha sangatan
44.40
अपरे क्षत्रियाः शूराः कृतवैराः परस्परम्
नैव शस्त्रं विमुञ्चन्ति नैव क्रन्दन्ति मारिष
तर्जयन्ति च संहृष्टास्तत्र तत्र परस्परम्
Apare kshatriyah shurah kritavairah parasparam
Naiva shastram vimunchanti naiva krandanti marisha
Tarjayanti cha sanhrishtastatra tatra parasparam
44.41
निर्दश्य दशनैश्चापि क्रोधात्स्वदशनच्छदान्
भ्रुकुटीकुटिलैर्वक्त्रैः प्रेक्षन्ते च परस्परम्
Nirdashya dashanaishchapi krodhatsvadashanachchhadan
Bhrukutikutilairvaktraih prekshante cha parasparam
44.42
अपरे क्लिश्यमानास्तु व्रणार्ताः शरपीडिताः
निष्कूजाः समपद्यन्त दृढसत्त्वा महाबलाः
Apare klishyamanastu vranartah sharapiditah
Nishkujah samapadyanta dridhasattva mahabalah
44.43
अन्ये तु विरथाः शूरा रथमन्यस्य संयुगे
प्रार्थयाना निपतिताः संक्षुण्णा वरवारणैः
अशोभन्त महाराज पुष्पिता इव किंशुकाः
Anye tu virathah shura rathamanyasya sanyuge
Prarthayana nipatitah sankshunna varavaranaih
Ashobhanta maharaja pushpita iva kinshukah
44.44
संबभूवुरनीकेषु बहवो भैरवस्वनाः
वर्तमाने महाभीमे तस्मिन्वीरवरक्षये
Sambabhuvuranikeshu bahavo bhairavasvanah
Vartamane mahabhime tasminviravarakshaye
44.45
अहनत्तु पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं रणे
स्वस्रीयो मातुलं चापि स्वस्रीयं चापि मातुलः
Ahanattu pita putram putrashcha pitaram rane
Svasriyo matulam chapi svasriyam chapi matulah
44.46
सखायं च सखा राजन्संबन्धी बान्धवं तथा
एवं युयुधिरे तत्र कुरवः पाण्डवैः सह
Sakhayam cha sakha rajansambandhi bandhavam tatha
Evam yuyudhire tatra kuravah pandavaih saha
44.47
वर्तमाने भये तस्मिन्निर्मर्यादे महाहवे
भीष्ममासाद्य पार्थानां वाहिनी समकम्पत
Vartamane bhaye tasminnirmaryade mahahave
Bhishmamasadya parthanam vahini samakampata
44.48
केतुना पञ्चतारेण तालेन भरतर्षभ
राजतेन महाबाहुरुच्छ्रितेन महारथे
बभौ भीष्मस्तदा राजंश्चन्द्रमा इव मेरुणा
Ketuna panchatarena talena bharatarshabha
Rajatena mahabahuruchchhritena maharathe
Babhau bhishmastada rajanshchandrama iva meruna