UtshovChapter 43
43.1
संजय उवाच
पूर्वाह्णे तस्य रौद्रस्य युद्धमह्नो विशां पते
प्रावर्तत महाघोरं राज्ञां देहावकर्तनम्
Sanjaya uvacha
Purvahne tasya raudrasya yuddhamahno visham pate
Pravartata mahaghoram ragyam dehavakartanam
43.2
कुरूणां पाण्डवानां च संग्रामे विजिगीषताम्
सिंहानामिव संह्रादो दिवमुर्वीं च नादयन्
Kurunam pandavanam cha sangrame vijigishatam
Sinhanamiva sanhrado divamurvim cha nadayan
43.3
आसीत्किलकिलाशब्दस्तलशङ्खरवैः सह
जज्ञिरे सिंहनादाश्च शूराणां प्रतिगर्जताम्
Asitkilakilashabdastalashankharavaih saha
Jagyire sinhanadashcha shuranam pratigarjatam
43.4
तलत्राभिहताश्चैव ज्याशब्दा भरतर्षभ
पत्तीनां पादशब्दाश्च वाजिनां च महास्वनाः
Talatrabhihatashchaiva jyashabda bharatarshabha
Pattinam padashabdashcha vajinam cha mahasvanah
43.5
तोत्त्राङ्कुशनिपाताश्च आयुधानां च निस्वनाः
घण्टाशब्दाश्च नागानामन्योन्यमभिधावताम्
Tottrankushanipatashcha ayudhanam cha nisvanah
Ghantashabdashcha naganamanyonyamabhidhavatam
43.6
तस्मिन्समुदिते शब्दे तुमुले लोमहर्षणे
बभूव रथनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः
Tasminsamudite shabde tumule lomaharshane
Babhuva rathanirghoshah parjanyaninadopamah
43.7
ते मनः क्रूरमाधाय समभित्यक्तजीविताः
पाण्डवानभ्यवर्तन्त सर्व एवोच्छ्रितध्वजाः
Te manah kruramadhaya samabhityaktajivitah
Pandavanabhyavartanta sarva evochchhritadhvajah
43.8
स्वयं शांतनवो राजन्नभ्यधावद्धनंजयम्
प्रगृह्य कार्मुकं घोरं कालदण्डोपमं रणे
Svayam shantanavo rajannabhyadhavaddhananjayam
Pragrihya karmukam ghoram kaladandopamam rane
43.9
अर्जुनोऽपि धनुर्गृह्य गाण्डीवं लोकविश्रुतम्
अभ्यधावत तेजस्वी गाङ्गेयं रणमूर्धनि
Arjunopi dhanurgrihya gandivam lokavishrutam
Abhyadhavata tejasvi gangeyam ranamurdhani
43.10
तावुभौ कुरुशार्दूलौ परस्परवधैषिणौ
गाङ्गेयस्तु रणे पार्थं विद्ध्वा नाकम्पयद्बली
तथैव पाण्डवो राजन्भीष्मं नाकम्पयद्युधि
Tavubhau kurushardulau parasparavadhaishinau
Gangeyastu rane partham viddhva nakampayadbali
Tathaiva pandavo rajanbhishmam nakampayadyudhi
43.11
सात्यकिश्च महेष्वासः कृतवर्माणमभ्ययात्
तयोः समभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्
Satyakishcha maheshvasah kritavarmanamabhyayat
Tayoh samabhavadyuddham tumulam lomaharshanam
43.12
सात्यकिः कृतवर्माणं कृतवर्मा च सात्यकिम्
आनर्छतुः शरैर्घोरैस्तक्षमाणौ परस्परम्
Satyakih kritavarmanam kritavarma cha satyakim
Anarchhatuh sharairghoraistakshamanau parasparam
43.13
तौ शराचितसर्वाङ्गौ शुशुभाते महाबलौ
वसन्ते पुष्पशबलौ पुष्पिताविव किंशुकौ
Tau sharachitasarvangau shushubhate mahabalau
Vasante pushpashabalau pushpitaviva kinshukau
43.14
अभिमन्युर्महेष्वासो बृहद्बलमयोधयत्
ततः कोसलको राजा सौभद्रस्य विशां पते
ध्वजं चिच्छेद समरे सारथिं च न्यपातयत्
Abhimanyurmaheshvaso brihadbalamayodhayat
Tatah kosalako raja saubhadrasya visham pate
Dhvajam chichchheda samare sarathim cha nyapatayat
43.15
सौभद्रस्तु ततः क्रुद्धः पातिते रथसारथौ
बृहद्बलं महाराज विव्याध नवभिः शरैः
Saubhadrastu tatah kruddhah patite rathasarathau
Brihadbalam maharaja vivyadha navabhih sharaih
43.16
अथापराभ्यां भल्लाभ्यां पीताभ्यामरिमर्दनः
ध्वजमेकेन चिच्छेद पार्ष्णिमेकेन सारथिम्
अन्योन्यं च शरैस्तीक्ष्णैः क्रुद्धौ राजंस्ततक्षतुः
Athaparabhyam bhallabhyam pitabhyamarimardanah
Dhvajamekena chichchheda parshnimekena sarathim
Anyonyam cha sharaistikshnaih kruddhau rajanstatakshatuh
43.17
मानिनं समरे दृप्तं कृतवैरं महारथम्
भीमसेनस्तव सुतं दुर्योधनमयोधयत्
Maninam samare driptam kritavairam maharatham
Bhimasenastava sutam duryodhanamayodhayat
43.18
तावुभौ नरशार्दूलौ कुरुमुख्यौ महाबलौ
अन्योन्यं शरवर्षाभ्यां ववृषाते रणाजिरे
Tavubhau narashardulau kurumukhyau mahabalau
Anyonyam sharavarshabhyam vavrishate ranajire
43.19
तौ तु वीक्ष्य महात्मानौ कृतिनौ चित्रयोधिनौ
विस्मयः सर्वभूतानां समपद्यत भारत
Tau tu vikshya mahatmanau kritinau chitrayodhinau
Vismayah sarvabhutanam samapadyata bharata
43.20
दुःशासनस्तु नकुलं प्रत्युद्याय महारथम्
अविध्यन्निशितैर्बाणैर्बहुभिर्मर्मभेदिभिः
Duhshasanastu nakulam pratyudyaya maharatham
Avidhyannishitairbanairbahubhirmarmabhedibhih
43.21
तस्य माद्रीसुतः केतुं सशरं च शरासनम्
चिच्छेद निशितैर्बाणैः प्रहसन्निव भारत
अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्दयत्
Tasya madrisutah ketum sasharam cha sharasanam
Chichchheda nishitairbanaih prahasanniva bharata
Athainam panchavinshatya kshudrakanam samardayat
43.22
पुत्रस्तु तव दुर्धर्षो नकुलस्य महाहवे
युगेषां चिच्छिदे बाणैर्ध्वजं चैव न्यपातयत्
Putrastu tava durdharsho nakulasya mahahave
Yugesham chichchhide banairdhvajam chaiva nyapatayat
43.23
दुर्मुखः सहदेवं तु प्रत्युद्याय महाबलम्
विव्याध शरवर्षेण यतमानं महाहवे
Durmukhah sahadevam tu pratyudyaya mahabalam
Vivyadha sharavarshena yatamanam mahahave
43.24
सहदेवस्ततो वीरो दुर्मुखस्य महाहवे
शरेण भृशतीक्ष्णेन पातयामास सारथिम्
Sahadevastato viro durmukhasya mahahave
Sharena bhrishatikshnena patayamasa sarathim
43.25
तावन्योन्यं समासाद्य समरे युद्धदुर्मदौ
त्रासयेतां शरैर्घोरैः कृतप्रतिकृतैषिणौ
Tavanyonyam samasadya samare yuddhadurmadau
Trasayetam sharairghoraih kritapratikritaishinau
43.26
युधिष्ठिरः स्वयं राजा मद्रराजानमभ्ययात्
तस्य मद्राधिपश्चापं द्विधा चिच्छेद मारिष
Yudhishthirah svayam raja madrarajanamabhyayat
Tasya madradhipashchapam dvidha chichchheda marisha
43.27
तदपास्य धनुश्छिन्नं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
अन्यत्कार्मुकमादाय वेगवद्बलवत्तरम्
Tadapasya dhanushchhinnam kuntiputro yudhishthirah
Anyatkarmukamadaya vegavadbalavattaram
43.28
ततो मद्रेश्वरं राजा शरैः संनतपर्वभिः
छादयामास संक्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
Tato madreshvaram raja sharaih sannataparvabhih
Chhadayamasa sankruddhastishtha tishtheti chabravit
43.29
धृष्टद्युम्नस्ततो द्रोणमभ्यद्रवत भारत
तस्य द्रोणः सुसंक्रुद्धः परासुकरणं दृढम्
त्रिधा चिच्छेद समरे यतमानस्य कार्मुकम्
Dhrishtadyumnastato dronamabhyadravata bharata
Tasya dronah susankruddhah parasukaranam dridham
Tridha chichchheda samare yatamanasya karmukam
43.30
शरं चैव महाघोरं कालदण्डमिवापरम्
प्रेषयामास समरे सोऽस्य काये न्यमज्जत
Sharam chaiva mahaghoram kaladandamivaparam
Preshayamasa samare sosya kaye nyamajjata
43.31
अथान्यद्धनुरादाय सायकांश्च चतुर्दश
द्रोणं द्रुपदपुत्रस्तु प्रतिविव्याध संयुगे
तावन्योन्यं सुसंक्रुद्धौ चक्रतुः सुभृशं रणम्
Athanyaddhanuradaya sayakanshcha chaturdasha
Dronam drupadaputrastu prativivyadha sanyuge
Tavanyonyam susankruddhau chakratuh subhrisham ranam
43.32
सौमदत्तिं रणे शङ्खो रभसं रभसो युधि
प्रत्युद्ययौ महाराज तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
Saumadattim rane shankho rabhasam rabhaso yudhi
Pratyudyayau maharaja tishtha tishtheti chabravit
43.33
तस्य वै दक्षिणं वीरो निर्बिभेद रणे भुजम्
सौमदत्तिस्तथा शङ्खं जत्रुदेशे समाहनत्
Tasya vai dakshinam viro nirbibheda rane bhujam
Saumadattistatha shankham jatrudeshe samahanat
43.34
तयोः समभवद्युद्धं घोररूपं विशां पते
दृप्तयोः समरे तूर्णं वृत्रवासवयोरिव
Tayoh samabhavadyuddham ghorarupam visham pate
Driptayoh samare turnam vritravasavayoriva
43.35
बाह्लीकं तु रणे क्रुद्धं क्रुद्धरूपो विशां पते
अभ्यद्रवदमेयात्मा धृष्टकेतुर्महारथः
Bahlikam tu rane kruddham kruddharupo visham pate
Abhyadravadameyatma dhrishtaketurmaharathah
43.36
बाह्लीकस्तु ततो राजन्धृष्टकेतुममर्षणम्
शरैर्बहुभिरानर्छत्सिंहनादमथानदत्
Bahlikastu tato rajandhrishtaketumamarshanam
Sharairbahubhiranarchhatsinhanadamathanadat
43.37
चेदिराजस्तु संक्रुद्धो बाह्लीकं नवभिः शरैः
विव्याध समरे तूर्णं मत्तो मत्तमिव द्विपम्
Chedirajastu sankruddho bahlikam navabhih sharaih
Vivyadha samare turnam matto mattamiva dvipam
43.38
तौ तत्र समरे क्रुद्धौ नर्दन्तौ च मुहुर्मुहुः
समीयतुः सुसंक्रुद्धावङ्गारकबुधाविव
Tau tatra samare kruddhau nardantau cha muhurmuhuh
Samiyatuh susankruddhavangarakabudhaviva
43.39
राक्षसं क्रूरकर्माणं क्रूरकर्मा घटोत्कचः
अलम्बुसं प्रत्युदियाद्बलं शक्र इवाहवे
Rakshasam krurakarmanam krurakarma ghatotkachah
Alambusam pratyudiyadbalam shakra ivahave
43.40
घटोत्कचस्तु संक्रुद्धो राक्षसं तं महाबलम्
नवत्या सायकैस्तीक्ष्णैर्दारयामास भारत
Ghatotkachastu sankruddho rakshasam tam mahabalam
Navatya sayakaistikshnairdarayamasa bharata
43.41
अलम्बुसस्तु समरे भैमसेनिं महाबलम्
बहुधा वारयामास शरैः संनतपर्वभिः
Alambusastu samare bhaimasenim mahabalam
Bahudha varayamasa sharaih sannataparvabhih
43.42
व्यभ्राजेतां ततस्तौ तु संयुगे शरविक्षतौ
यथा देवासुरे युद्धे बलशक्रौ महाबलौ
Vyabhrajetam tatastau tu sanyuge sharavikshatau
Yatha devasure yuddhe balashakrau mahabalau
43.43
शिखण्डी समरे राजन्द्रौणिमभ्युद्ययौ बली
अश्वत्थामा ततः क्रुद्धः शिखण्डिनमवस्थितम्
Shikhandi samare rajandraunimabhyudyayau bali
Ashvatthama tatah kruddhah shikhandinamavasthitam
43.44
नाराचेन सुतीक्ष्णेन भृशं विद्ध्वा व्यकम्पयत्
शिखण्ड्यपि ततो राजन्द्रोणपुत्रमताडयत्
Narachena sutikshnena bhrisham viddhva vyakampayat
Shikhandyapi tato rajandronaputramatadayat
43.45
सायकेन सुपीतेन तीक्ष्णेन निशितेन च
तौ जघ्नतुस्तदान्योन्यं शरैर्बहुविधैर्मृधे
Sayakena supitena tikshnena nishitena cha
Tau jaghnatustadanyonyam sharairbahuvidhairmridhe
43.46
भगदत्तं रणे शूरं विराटो वाहिनीपतिः
अभ्ययात्त्वरितो राजंस्ततो युद्धमवर्तत
Bhagadattam rane shuram virato vahinipatih
Abhyayattvarito rajanstato yuddhamavartata
43.47
विराटो भगदत्तेन शरवर्षेण ताडितः
अभ्यवर्षत्सुसंक्रुद्धो मेघो वृष्ट्या इवाचलम्
Virato bhagadattena sharavarshena taditah
Abhyavarshatsusankruddho megho vrishtya ivachalam
43.48
भगदत्तस्ततस्तूर्णं विराटं पृथिवीपतिम्
छादयामास समरे मेघः सूर्यमिवोदितम्
Bhagadattastatasturnam viratam prithivipatim
Chhadayamasa samare meghah suryamivoditam
43.49
बृहत्क्षत्रं तु कैकेयं कृपः शारद्वतो ययौ
तं कृपः शरवर्षेण छादयामास भारत
Brihatkshatram tu kaikeyam kripah sharadvato yayau
Tam kripah sharavarshena chhadayamasa bharata
43.50
गौतमं केकयः क्रुद्धः शरवृष्ट्याभ्यपूरयत्
तावन्योन्यं हयान्हत्वा धनुषी विनिकृत्य वै
Gautamam kekayah kruddhah sharavrishtyabhyapurayat
Tavanyonyam hayanhatva dhanushi vinikritya vai
43.51
विरथावसियुद्धाय समीयतुरमर्षणौ
तयोस्तदभवद्युद्धं घोररूपं सुदारुणम्
Virathavasiyuddhaya samiyaturamarshanau
Tayostadabhavadyuddham ghorarupam sudarunam
43.52
द्रुपदस्तु ततो राजा सैन्धवं वै जयद्रथम्
अभ्युद्ययौ संप्रहृष्टो हृष्टरूपं परंतप
Drupadastu tato raja saindhavam vai jayadratham
Abhyudyayau samprahrishto hrishtarupam parantapa
43.53
ततः सैन्धवको राजा द्रुपदं विशिखैस्त्रिभिः
ताडयामास समरे स च तं प्रत्यविध्यत
Tatah saindhavako raja drupadam vishikhaistribhih
Tadayamasa samare sa cha tam pratyavidhyata
43.54
तयोः समभवद्युद्धं घोररूपं सुदारुणम्
ईक्षितृप्रीतिजननं शुक्राङ्गारकयोरिव
Tayoh samabhavadyuddham ghorarupam sudarunam
Ikshitripritijananam shukrangarakayoriva
43.55
विकर्णस्तु सुतस्तुभ्यं सुतसोमं महाबलम्
अभ्ययाज्जवनैरश्वैस्ततो युद्धमवर्तत
Vikarnastu sutastubhyam sutasomam mahabalam
Abhyayajjavanairashvaistato yuddhamavartata
43.56
विकर्णः सुतसोमं तु विद्ध्वा नाकम्पयच्छरैः
सुतसोमो विकर्णं च तदद्भुतमिवाभवत्
Vikarnah sutasomam tu viddhva nakampayachchharaih
Sutasomo vikarnam cha tadadbhutamivabhavat
43.57
सुशर्माणं नरव्याघ्रं चेकितानो महारथः
अभ्यद्रवत्सुसंक्रुद्धः पाण्डवार्थे पराक्रमी
Susharmanam naravyaghram chekitano maharathah
Abhyadravatsusankruddhah pandavarthe parakrami
43.58
सुशर्मा तु महाराज चेकितानं महारथम्
महता शरवर्षेण वारयामास संयुगे
Susharma tu maharaja chekitanam maharatham
Mahata sharavarshena varayamasa sanyuge
43.59
चेकितानोऽपि संरब्धः सुशर्माणं महाहवे
प्राच्छादयत्तमिषुभिर्महामेघ इवाचलम्
Chekitanopi sanrabdhah susharmanam mahahave
Prachchhadayattamishubhirmahamegha ivachalam
43.60
शकुनिः प्रतिविन्ध्यं तु पराक्रान्तं पराक्रमी
अभ्यद्रवत राजेन्द्र मत्तो मत्तमिव द्विपम्
Shakunih prativindhyam tu parakrantam parakrami
Abhyadravata rajendra matto mattamiva dvipam
43.61
यौधिष्ठिरस्तु संक्रुद्धः सौबलं निशितैः शरैः
व्यदारयत संग्रामे मघवानिव दानवम्
Yaudhishthirastu sankruddhah saubalam nishitaih sharaih
Vyadarayata sangrame maghavaniva danavam
43.62
शकुनिः प्रतिविन्ध्यं तु प्रतिविध्यन्तमाहवे
व्यदारयन्महाप्राज्ञः शरैः संनतपर्वभिः
Shakunih prativindhyam tu pratividhyantamahave
Vyadarayanmahapragyah sharaih sannataparvabhih
43.63
सुदक्षिणं तु राजेन्द्र काम्बोजानां महारथम्
श्रुतकर्मा पराक्रान्तमभ्यद्रवत संयुगे
Sudakshinam tu rajendra kambojanam maharatham
Shrutakarma parakrantamabhyadravata sanyuge
43.64
सुदक्षिणस्तु समरे साहदेविं महारथम्
विद्ध्वा नाकम्पयत वै मैनाकमिव पर्वतम्
Sudakshinastu samare sahadevim maharatham
Viddhva nakampayata vai mainakamiva parvatam
43.65
श्रुतकर्मा ततः क्रुद्धः काम्बोजानां महारथम्
शरैर्बहुभिरानर्छद्दारयन्निव सर्वशः
Shrutakarma tatah kruddhah kambojanam maharatham
Sharairbahubhiranarchhaddarayanniva sarvashah
43.66
इरावानथ संक्रुद्धः श्रुतायुषममर्षणम्
प्रत्युद्ययौ रणे यत्तो यत्तरूपतरं ततः
Iravanatha sankruddhah shrutayushamamarshanam
Pratyudyayau rane yatto yattarupataram tatah
43.67
आर्जुनिस्तस्य समरे हयान्हत्वा महारथः
ननाद सुमहन्नादं तत्सैन्यं प्रत्यपूरयत्
Arjunistasya samare hayanhatva maharathah
Nanada sumahannadam tatsainyam pratyapurayat
43.68
श्रुतायुस्त्वथ संक्रुद्धः फाल्गुनेः समरे हयान्
निजघान गदाग्रेण ततो युद्धमवर्तत
Shrutayustvatha sankruddhah phalguneh samare hayan
Nijaghana gadagrena tato yuddhamavartata
43.69
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ कुन्तिभोजं महारथम्
ससेनं ससुतं वीरं संससज्जतुराहवे
Vindanuvindavavantyau kuntibhojam maharatham
Sasenam sasutam viram sansasajjaturahave
43.70
तत्राद्भुतमपश्याम आवन्त्यानां पराक्रमम्
यदयुध्यन्स्थिरा भूत्वा महत्या सेनया सह
Tatradbhutamapashyama avantyanam parakramam
Yadayudhyansthira bhutva mahatya senaya saha
43.71
अनुविन्दस्तु गदया कुन्तिभोजमताडयत्
कुन्तिभोजस्ततस्तूर्णं शरव्रातैरवाकिरत्
Anuvindastu gadaya kuntibhojamatadayat
Kuntibhojastatasturnam sharavratairavakirat
43.72
कुन्तिभोजसुतश्चापि विन्दं विव्याध सायकैः
स च तं प्रतिविव्याध तदद्भुतमिवाभवत्
Kuntibhojasutashchapi vindam vivyadha sayakaih
Sa cha tam prativivyadha tadadbhutamivabhavat
43.73
केकया भ्रातरः पञ्च गान्धारान्पञ्च मारिष
ससैन्यास्ते ससैन्यांश्च योधयामासुराहवे
Kekaya bhratarah pancha gandharanpancha marisha
Sasainyaste sasainyanshcha yodhayamasurahave
43.74
वीरबाहुश्च ते पुत्रो वैराटिं रथसत्तमम्
उत्तरं योधयामास विव्याध निशितैः शरैः
उत्तरश्चापि तं धीरं विव्याध निशितैः शरैः
Virabahushcha te putro vairatim rathasattamam
Uttaram yodhayamasa vivyadha nishitaih sharaih
Uttarashchapi tam dhiram vivyadha nishitaih sharaih
43.75
चेदिराट्समरे राजन्नुलूकं समभिद्रवत्
उलूकश्चापि तं बाणैर्निशितैर्लोमवाहिभिः
Chediratsamare rajannulukam samabhidravat
Ulukashchapi tam banairnishitairlomavahibhih
43.76
तयोर्युद्धं समभवद्घोररूपं विशां पते
दारयेतां सुसंक्रुद्धावन्योन्यमपराजितौ
Tayoryuddham samabhavadghorarupam visham pate
Darayetam susankruddhavanyonyamaparajitau
43.77
एवं द्वंद्वसहस्राणि रथवारणवाजिनाम्
पदातीनां च समरे तव तेषां च संकुलम्
Evam dvandvasahasrani rathavaranavajinam
Padatinam cha samare tava tesham cha sankulam
43.78
मुहूर्तमिव तद्युद्धमासीन्मधुरदर्शनम्
तत उन्मत्तवद्राजन्न प्राज्ञायत किंचन
Muhurtamiva tadyuddhamasinmadhuradarshanam
Tata unmattavadrajanna pragyayata kinchana
43.79
गजो गजेन समरे रथी च रथिनं ययौ
अश्वोऽश्वं समभिप्रेत्य पदातिश्च पदातिनम्
Gajo gajena samare rathi cha rathinam yayau
Ashvoshvam samabhipretya padatishcha padatinam
43.80
ततो युद्धं सुदुर्धर्षं व्याकुलं समपद्यत
शूराणां समरे तत्र समासाद्य परस्परम्
Tato yuddham sudurdharsham vyakulam samapadyata
Shuranam samare tatra samasadya parasparam
43.81
तत्र देवर्षयः सिद्धाश्चारणाश्च समागताः
प्रैक्षन्त तद्रणं घोरं देवासुररणोपमम्
Tatra devarshayah siddhashcharanashcha samagatah
Praikshanta tadranam ghoram devasuraranopamam
43.82
ततो दन्तिसहस्राणि रथानां चापि मारिष
अश्वौघाः पुरुषौघाश्च विपरीतं समाययुः
Tato dantisahasrani rathanam chapi marisha
Ashvaughah purushaughashcha viparitam samayayuh
43.83
तत्र तत्रैव दृश्यन्ते रथवारणपत्तयः
सादिनश्च नरव्याघ्र युध्यमाना मुहुर्मुहुः
Tatra tatraiva drishyante rathavaranapattayah
Sadinashcha naravyaghra yudhyamana muhurmuhuh