UtshovChapter 42
42.1
धृतराष्ट्र उवाच
एवं व्यूढेष्वनीकेषु मामकेष्वितरेषु च
के पूर्वं प्राहरंस्तत्र कुरवः पाण्डवास्तथा
Dhritarashtra uvacha
Evam vyudheshvanikeshu mamakeshvitareshu cha
Ke purvam praharanstatra kuravah pandavastatha
42.2
संजय उवाच
भ्रातृभिः सहितो राजन्पुत्रो दुर्योधनस्तव
भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा प्रययौ सह सेनया
Sanjaya uvacha
Bhratribhih sahito rajanputro duryodhanastava
Bhishmam pramukhatah kritva prayayau saha senaya
42.3
तथैव पाण्डवाः सर्वे भीमसेनपुरोगमाः
भीष्मेण युद्धमिच्छन्तः प्रययुर्हृष्टमानसाः
Tathaiva pandavah sarve bhimasenapurogamah
Bhishmena yuddhamichchhantah prayayurhrishtamanasah
42.4
क्ष्वेडाः किलकिलाशब्दाः क्रकचा गोविषाणिकाः
भेरीमृदङ्गमुरजा हयकुञ्जरनिस्वनाः
Kshvedah kilakilashabdah krakacha govishanikah
Bherimridangamuraja hayakunjaranisvanah
42.5
उभयोः सेनयो राजंस्ततस्तेऽस्मान्समाद्रवन्
वयं प्रतिनदन्तश्च तदासीत्तुमुलं महत्
Ubhayoh senayo rajanstatastesmansamadravan
Vayam pratinadantashcha tadasittumulam mahat
42.6
महान्त्यनीकानि महासमुच्छ्रये; समागमे पाण्डवधार्तराष्ट्रयोः
चकम्पिरे शङ्खमृदङ्गनिस्वनैः; प्रकम्पितानीव वनानि वायुना
Mahantyanikani mahasamuchchhraye; samagame pandavadhartarashtrayoh
Chakampire shankhamridanganisvanaih; prakampitaniva vanani vayuna
42.7
नरेन्द्रनागाश्वरथाकुलाना;मभ्यायतीनामशिवे मुहूर्ते
बभूव घोषस्तुमुलश्चमूनां; वातोद्धुतानामिव सागराणाम्
Narendranagashvarathakulana;mabhyayatinamashive muhurte
Babhuva ghoshastumulashchamunam; vatoddhutanamiva sagaranam
42.8
तस्मिन्समुत्थिते शब्दे तुमुले लोमहर्षणे
भीमसेनो महाबाहुः प्राणदद्गोवृषो यथा
Tasminsamutthite shabde tumule lomaharshane
Bhimaseno mahabahuh pranadadgovrisho yatha
42.9
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषं वारणानां च बृंहितम्
सिंहनादं च सैन्यानां भीमसेनरवोऽभ्यभूत्
Shankhadundubhinirghosham varananam cha brinhitam
Sinhanadam cha sainyanam bhimasenaravobhyabhut
42.10
हयानां हेषमाणानामनीकेषु सहस्रशः
सर्वानभ्यभवच्छब्दान्भीमसेनस्य निस्वनः
Hayanam heshamananamanikeshu sahasrashah
Sarvanabhyabhavachchhabdanbhimasenasya nisvanah
42.11
तं श्रुत्वा निनदं तस्य सैन्यास्तव वितत्रसुः
जीमूतस्येव नदतः शक्राशनिसमस्वनम्
Tam shrutva ninadam tasya sainyastava vitatrasuh
Jimutasyeva nadatah shakrashanisamasvanam
42.12
वाहनानि च सर्वाणि शकृन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः
शब्देन तस्य वीरस्य सिंहस्येवेतरे मृगाः
Vahanani cha sarvani shakrinmutram prasusruvuh
Shabdena tasya virasya sinhasyevetare mrigah
42.13
दर्शयन्घोरमात्मानं महाभ्रमिव नादयन्
विभीषयंस्तव सुतांस्तव सेनां समभ्ययात्
Darshayanghoramatmanam mahabhramiva nadayan
Vibhishayanstava sutanstava senam samabhyayat
42.14
तमायान्तं महेष्वासं सोदर्याः पर्यवारयन्
छादयन्तः शरव्रातैर्मेघा इव दिवाकरम्
Tamayantam maheshvasam sodaryah paryavarayan
Chhadayantah sharavratairmegha iva divakaram
42.15
दुर्योधनश्च पुत्रस्ते दुर्मुखो दुःसहः शलः
दुःशासनश्चातिरथस्तथा दुर्मर्षणो नृप
Duryodhanashcha putraste durmukho duhsahah shalah
Duhshasanashchatirathastatha durmarshano nripa
42.16
विविंशतिश्चित्रसेनो विकर्णश्च महारथः
पुरुमित्रो जयो भोजः सौमदत्तिश्च वीर्यवान्
Vivinshatishchitraseno vikarnashcha maharathah
Purumitro jayo bhojah saumadattishcha viryavan
42.17
महाचापानि धुन्वन्तो जलदा इव विद्युतः
आददानाश्च नाराचान्निर्मुक्ताशीविषोपमान्
Mahachapani dhunvanto jalada iva vidyutah
Adadanashcha narachannirmuktashivishopaman
42.18
अथ तान्द्रौपदीपुत्राः सौभद्रश्च महारथः
नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
Atha tandraupadiputrah saubhadrashcha maharathah
Nakulah sahadevashcha dhrishtadyumnashcha parshatah
42.19
धार्तराष्ट्रान्प्रतिययुरर्दयन्तः शितैः शरैः
वज्रैरिव महावेगैः शिखराणि धराभृताम्
Dhartarashtranpratiyayurardayantah shitaih sharaih
Vajrairiva mahavegaih shikharani dharabhritam
42.20
तस्मिन्प्रथमसंमर्दे भीमज्यातलनिस्वने
तावकानां परेषां च नासीत्कश्चित्पराङ्मुखः
Tasminprathamasammarde bhimajyatalanisvane
Tavakanam paresham cha nasitkashchitparanmukhah
42.21
लाघवं द्रोणशिष्याणामपश्यं भरतर्षभ
निमित्तवेधिनां राजञ्शरानुत्सृजतां भृशम्
Laghavam dronashishyanamapashyam bharatarshabha
Nimittavedhinam rajansharanutsrijatam bhrisham
42.22
नोपशाम्यति निर्घोषो धनुषां कूजतां तथा
विनिश्चेरुः शरा दीप्ता ज्योतींषीव नभस्तलात्
Nopashamyati nirghosho dhanusham kujatam tatha
Vinishcheruh shara dipta jyotinshiva nabhastalat
42.23
सर्वे त्वन्ये महीपालाः प्रेक्षका इव भारत
ददृशुर्दर्शनीयं तं भीमं ज्ञातिसमागमम्
Sarve tvanye mahipalah prekshaka iva bharata
Dadrishurdarshaniyam tam bhimam gyatisamagamam
42.24
ततस्ते जातसंरम्भाः परस्परकृतागसः
अन्योन्यस्पर्धया राजन्व्यायच्छन्त महारथाः
Tataste jatasanrambhah parasparakritagasah
Anyonyaspardhaya rajanvyayachchhanta maharathah
42.25
कुरुपाण्डवसेने ते हस्त्यश्वरथसंकुले
शुशुभाते रणेऽतीव पटे चित्रगते इव
Kurupandavasene te hastyashvarathasankule
Shushubhate ranetiva pate chitragate iva
42.26
ततस्ते पार्थिवाः सर्वे प्रगृहीतशरासनाः
सहसैन्याः समापेतुः पुत्रस्य तव शासनात्
Tataste parthivah sarve pragrihitasharasanah
Sahasainyah samapetuh putrasya tava shasanat
42.27
युधिष्ठिरेण चादिष्टाः पार्थिवास्ते सहस्रशः
विनदन्तः समापेतुः पुत्रस्य तव वाहिनीम्
Yudhishthirena chadishtah parthivaste sahasrashah
Vinadantah samapetuh putrasya tava vahinim
42.28
उभयोः सेनयोस्तीव्रः सैन्यानां स समागमः
अन्तर्धीयत चादित्यः सैन्येन रजसावृतः
Ubhayoh senayostivrah sainyanam sa samagamah
Antardhiyata chadityah sainyena rajasavritah
42.29
प्रयुद्धानां प्रभग्नानां पुनरावर्ततामपि
नात्र स्वेषां परेषां वा विशेषः समजायत
Prayuddhanam prabhagnanam punaravartatamapi
Natra svesham paresham va visheshah samajayata
42.30
तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे वर्तमाने महाभये
अति सर्वाण्यनीकानि पिता तेऽभिव्यरोचत
Tasminstu tumule yuddhe vartamane mahabhaye
Ati sarvanyanikani pita tebhivyarochata