UtshovChapter 41
41.1
संजय उवाच
ततो धनंजयं दृष्ट्वा बाणगाण्डीवधारिणम्
पुनरेव महानादं व्यसृजन्त महारथाः
Sanjaya uvacha
Tato dhananjayam drishtva banagandivadharinam
Punareva mahanadam vyasrijanta maharathah
41.2
पाण्डवाः सोमकाश्चैव ये चैषामनुयायिनः
दध्मुश्च मुदिताः शङ्खान्वीराः सागरसंभवान्
Pandavah somakashchaiva ye chaishamanuyayinah
Dadhmushcha muditah shankhanvirah sagarasambhavan
41.3
ततो भेर्यश्च पेश्यश्च क्रकचा गोविषाणिकाः
सहसैवाभ्यहन्यन्त ततः शब्दो महानभूत्
Tato bheryashcha peshyashcha krakacha govishanikah
Sahasaivabhyahanyanta tatah shabdo mahanabhut
41.4
अथ देवाः सगन्धर्वाः पितरश्च जनेश्वर
सिद्धचारणसंघाश्च समीयुस्ते दिदृक्षया
Atha devah sagandharvah pitarashcha janeshvara
Siddhacharanasanghashcha samiyuste didrikshaya
41.5
ऋषयश्च महाभागाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम्
समीयुस्तत्र सहिता द्रष्टुं तद्वैशसं महत्
Rishayashcha mahabhagah puraskritya shatakratum
Samiyustatra sahita drashtum tadvaishasam mahat
41.6
ततो युधिष्ठिरो दृष्ट्वा युद्धाय सुसमुद्यते
ते सेने सागरप्रख्ये मुहुः प्रचलिते नृप
Tato yudhishthiro drishtva yuddhaya susamudyate
Te sene sagaraprakhye muhuh prachalite nripa
41.7
विमुच्य कवचं वीरो निक्षिप्य च वरायुधम्
अवरुह्य रथात्तूर्णं पद्भ्यामेव कृताञ्जलिः
Vimuchya kavacham viro nikshipya cha varayudham
Avaruhya rathatturnam padbhyameva kritanjalih
41.8
पितामहमभिप्रेक्ष्य धर्मराजो युधिष्ठिरः
वाग्यतः प्रययौ येन प्राङ्मुखो रिपुवाहिनीम्
Pitamahamabhiprekshya dharmarajo yudhishthirah
Vagyatah prayayau yena pranmukho ripuvahinim
41.9
तं प्रयान्तमभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्रो धनंजयः
अवतीर्य रथात्तूर्णं भ्रातृभिः सहितोऽन्वयात्
Tam prayantamabhiprekshya kuntiputro dhananjayah
Avatirya rathatturnam bhratribhih sahitonvayat
41.10
वासुदेवश्च भगवान्पृष्ठतोऽनुजगाम ह
यथामुख्याश्च राजानस्तमन्वाजग्मुरुत्सुकाः
Vasudevashcha bhagavanprishthatonujagama ha
Yathamukhyashcha rajanastamanvajagmurutsukah
41.11
अर्जुन उवाच
किं ते व्यवसितं राजन्यदस्मानपहाय वै
पद्भ्यामेव प्रयातोऽसि प्राङ्मुखो रिपुवाहिनीम्
Arjuna uvacha
Kim te vyavasitam rajanyadasmanapahaya vai
Padbhyameva prayatosi pranmukho ripuvahinim
41.12
भीमसेन उवाच
क्व गमिष्यसि राजेन्द्र निक्षिप्तकवचायुधः
दंशितेष्वरिसैन्येषु भ्रातॄनुत्सृज्य पार्थिव
Bhimasena uvacha
Kva gamishyasi rajendra nikshiptakavachayudhah
Danshiteshvarisainyeshu bhratrinutsrijya parthiva
41.13
नकुल उवाच
एवंगते त्वयि ज्येष्ठे मम भ्रातरि भारत
भीर्मे दुनोति हृदयं ब्रूहि गन्ता भवान्क्व नु
Nakula uvacha
Evangate tvayi jyeshthe mama bhratari bharata
Bhirme dunoti hridayam bruhi ganta bhavankva nu
41.14
सहदेव उवाच
अस्मिन्रणसमूहे वै वर्तमाने महाभये
योद्धव्ये क्व नु गन्तासि शत्रूनभिमुखो नृप
Sahadeva uvacha
Asminranasamuhe vai vartamane mahabhaye
Yoddhavye kva nu gantasi shatrunabhimukho nripa
41.15
संजय उवाच
एवमाभाष्यमाणोऽपि भ्रातृभिः कुरुनन्दन
नोवाच वाग्यतः किंचिद्गच्छत्येव युधिष्ठिरः
Sanjaya uvacha
Evamabhashyamanopi bhratribhih kurunandana
Novacha vagyatah kinchidgachchhatyeva yudhishthirah
41.16
तानुवाच महाप्राज्ञो वासुदेवो महामनाः
अभिप्रायोऽस्य विज्ञातो मयेति प्रहसन्निव
Tanuvacha mahapragyo vasudevo mahamanah
Abhiprayosya vigyato mayeti prahasanniva
41.17
एष भीष्मं तथा द्रोणं गौतमं शल्यमेव च
अनुमान्य गुरून्सर्वान्योत्स्यते पार्थिवोऽरिभिः
Esha bhishmam tatha dronam gautamam shalyameva cha
Anumanya gurunsarvanyotsyate parthivoribhih
41.18
श्रूयते हि पुराकल्पे गुरूनननुमान्य यः
युध्यते स भवेद्व्यक्तमपध्यातो महत्तरैः
Shruyate hi purakalpe gurunananumanya yah
Yudhyate sa bhavedvyaktamapadhyato mahattaraih
41.19
अनुमान्य यथाशास्त्रं यस्तु युध्येन्महत्तरैः
ध्रुवस्तस्य जयो युद्धे भवेदिति मतिर्मम
Anumanya yathashastram yastu yudhyenmahattaraih
Dhruvastasya jayo yuddhe bhavediti matirmama
41.20
एवं ब्रुवति कृष्णे तु धार्तराष्ट्रचमूं प्रति
हाहाकारो महानासीन्निःशब्दास्त्वपरेऽभवन्
Evam bruvati krishne tu dhartarashtrachamum prati
Hahakaro mahanasinnihshabdastvaparebhavan
41.21
दृष्ट्वा युधिष्ठिरं दूराद्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकाः
मिथः संकथयां चक्रुर्नेशोऽस्ति कुलपांसनः
Drishtva yudhishthiram duraddhartarashtrasya sainikah
Mithah sankathayam chakrurneshosti kulapansanah
41.22
व्यक्तं भीत इवाभ्येति राजासौ भीष्ममन्तिकात्
युधिष्ठिरः ससोदर्यः शरणार्थं प्रयाचकः
Vyaktam bhita ivabhyeti rajasau bhishmamantikat
Yudhishthirah sasodaryah sharanartham prayachakah
41.23
धनंजये कथं नाथे पाण्डवे च वृकोदरे
नकुले सहदेवे च भीतोऽभ्येति च पाण्डवः
Dhananjaye katham nathe pandave cha vrikodare
Nakule sahadeve cha bhitobhyeti cha pandavah
41.24
न नूनं क्षत्रियकुले जातः संप्रथिते भुवि
यथास्य हृदयं भीतमल्पसत्त्वस्य संयुगे
Na nunam kshatriyakule jatah samprathite bhuvi
Yathasya hridayam bhitamalpasattvasya sanyuge
41.25
ततस्ते क्षत्रियाः सर्वे प्रशंसन्ति स्म कौरवान्
हृष्टाः सुमनसो भूत्वा चैलानि दुधुवुः पृथक्
Tataste kshatriyah sarve prashansanti sma kauravan
Hrishtah sumanaso bhutva chailani dudhuvuh prithak
41.26
व्यनिन्दन्त ततः सर्वे योधास्तत्र विशां पते
युधिष्ठिरं ससोदर्यं सहितं केशवेन ह
Vyanindanta tatah sarve yodhastatra visham pate
Yudhishthiram sasodaryam sahitam keshavena ha
41.27
ततस्तत्कौरवं सैन्यं धिक्कृत्वा तु युधिष्ठिरम्
निःशब्दमभवत्तूर्णं पुनरेव विशां पते
Tatastatkauravam sainyam dhikkritva tu yudhishthiram
Nihshabdamabhavatturnam punareva visham pate
41.28
किं नु वक्ष्यति राजासौ किं भीष्मः प्रतिवक्ष्यति
किं भीमः समरश्लाघी किं नु कृष्णार्जुनाविति
Kim nu vakshyati rajasau kim bhishmah prativakshyati
Kim bhimah samarashlaghi kim nu krishnarjunaviti
41.29
विवक्षितं किमस्येति संशयः सुमहानभूत्
उभयोः सेनयो राजन्युधिष्ठिरकृते तदा
Vivakshitam kimasyeti sanshayah sumahanabhut
Ubhayoh senayo rajanyudhishthirakrite tada
41.30
स विगाह्य चमूं शत्रोः शरशक्तिसमाकुलाम्
भीष्ममेवाभ्ययात्तूर्णं भ्रातृभिः परिवारितः
Sa vigahya chamum shatroh sharashaktisamakulam
Bhishmamevabhyayatturnam bhratribhih parivaritah
41.31
तमुवाच ततः पादौ कराभ्यां पीड्य पाण्डवः
भीष्मं शांतनवं राजा युद्धाय समुपस्थितम्
Tamuvacha tatah padau karabhyam pidya pandavah
Bhishmam shantanavam raja yuddhaya samupasthitam
41.32
युधिष्ठिर उवाच
आमन्त्रये त्वां दुर्धर्ष योत्स्ये तात त्वया सह
अनुजानीहि मां तात आशिषश्च प्रयोजय
Yudhishthira uvacha
Amantraye tvam durdharsha yotsye tata tvaya saha
Anujanihi mam tata ashishashcha prayojaya
41.33
भीष्म उवाच
यद्येवं नाभिगच्छेथा युधि मां पृथिवीपते
शपेयं त्वां महाराज पराभावाय भारत
Bhishma uvacha
Yadyevam nabhigachchhetha yudhi mam prithivipate
Shapeyam tvam maharaja parabhavaya bharata
41.34
प्रीतोऽस्मि पुत्र युध्यस्व जयमाप्नुहि पाण्डव
यत्तेऽभिलषितं चान्यत्तदवाप्नुहि संयुगे
Pritosmi putra yudhyasva jayamapnuhi pandava
Yattebhilashitam chanyattadavapnuhi sanyuge
41.35
व्रियतां च वरः पार्थ किमस्मत्तोऽभिकाङ्क्षसि
एवं गते महाराज न तवास्ति पराजयः
Vriyatam cha varah partha kimasmattobhikankshasi
Evam gate maharaja na tavasti parajayah
41.36
अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित्
इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः
Arthasya purusho daso dasastvartho na kasyachit
Iti satyam maharaja baddhosmyarthena kauravaih
41.37
अतस्त्वां क्लीबवद्वाक्यं ब्रवीमि कुरुनन्दन
हृतोऽस्म्यर्थेन कौरव्य युद्धादन्यत्किमिच्छसि
Atastvam klibavadvakyam bravimi kurunandana
Hritosmyarthena kauravya yuddhadanyatkimichchhasi
41.38
युधिष्ठिर उवाच
मन्त्रयस्व महाप्राज्ञ हितैषी मम नित्यशः
युध्यस्व कौरवस्यार्थे ममैष सततं वरः
Yudhishthira uvacha
Mantrayasva mahapragya hitaishi mama nityashah
Yudhyasva kauravasyarthe mamaisha satatam varah
41.39
भीष्म उवाच
राजन्किमत्र साह्यं ते करोमि कुरुनन्दन
कामं योत्स्ये परस्यार्थे ब्रूहि यत्ते विवक्षितम्
Bhishma uvacha
Rajankimatra sahyam te karomi kurunandana
Kamam yotsye parasyarthe bruhi yatte vivakshitam
41.40
युधिष्ठिर उवाच
कथं जयेयं संग्रामे भवन्तमपराजितम्
एतन्मे मन्त्रय हितं यदि श्रेयः प्रपश्यसि
Yudhishthira uvacha
Katham jayeyam sangrame bhavantamaparajitam
Etanme mantraya hitam yadi shreyah prapashyasi
41.41
भीष्म उवाच
न तं पश्यामि कौन्तेय यो मां युध्यन्तमाहवे
विजयेत पुमान्कश्चिदपि साक्षाच्छतक्रतुः
Bhishma uvacha
Na tam pashyami kaunteya yo mam yudhyantamahave
Vijayeta pumankashchidapi sakshachchhatakratuh
41.42
युधिष्ठिर उवाच
हन्त पृच्छामि तस्मात्त्वां पितामह नमोऽस्तु ते
जयोपायं ब्रवीहि त्वमात्मनः समरे परैः
Yudhishthira uvacha
Hanta prichchhami tasmattvam pitamaha namostu te
Jayopayam bravihi tvamatmanah samare paraih
41.43
भीष्म उवाच
न शत्रुं तात पश्यामि समरे यो जयेत माम्
न तावन्मृत्युकालो मे पुनरागमनं कुरु
Bhishma uvacha
Na shatrum tata pashyami samare yo jayeta mam
Na tavanmrityukalo me punaragamanam kuru
41.44
संजय उवाच
ततो युधिष्ठिरो वाक्यं भीष्मस्य कुरुनन्दन
शिरसा प्रतिजग्राह भूयस्तमभिवाद्य च
Sanjaya uvacha
Tato yudhishthiro vakyam bhishmasya kurunandana
Shirasa pratijagraha bhuyastamabhivadya cha
41.45
प्रायात्पुनर्महाबाहुराचार्यस्य रथं प्रति
पश्यतां सर्वसैन्यानां मध्येन भ्रातृभिः सह
Prayatpunarmahabahuracharyasya ratham prati
Pashyatam sarvasainyanam madhyena bhratribhih saha
41.46
स द्रोणमभिवाद्याथ कृत्वा चैव प्रदक्षिणम्
उवाच वाचा दुर्धर्षमात्मनिःश्रेयसं वचः
Sa dronamabhivadyatha kritva chaiva pradakshinam
Uvacha vacha durdharshamatmanihshreyasam vachah
41.47
आमन्त्रये त्वां भगवन्योत्स्ये विगतकल्मषः
जयेयं च रिपून्सर्वाननुज्ञातस्त्वया द्विज
Amantraye tvam bhagavanyotsye vigatakalmashah
Jayeyam cha ripunsarvananugyatastvaya dvija
41.48
द्रोण उवाच
यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः
शपेयं त्वां महाराज पराभावाय सर्वशः
Drona uvacha
Yadi mam nabhigachchhetha yuddhaya kritanishchayah
Shapeyam tvam maharaja parabhavaya sarvashah
41.49
तद्युधिष्ठिर तुष्टोऽस्मि पूजितश्च त्वयानघ
अनुजानामि युध्यस्व विजयं समवाप्नुहि
Tadyudhishthira tushtosmi pujitashcha tvayanagha
Anujanami yudhyasva vijayam samavapnuhi
41.50
करवाणि च ते कामं ब्रूहि यत्तेऽभिकाङ्क्षितम्
एवं गते महाराज युद्धादन्यत्किमिच्छसि
Karavani cha te kamam bruhi yattebhikankshitam
Evam gate maharaja yuddhadanyatkimichchhasi
41.51
अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित्
इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः
Arthasya purusho daso dasastvartho na kasyachit
Iti satyam maharaja baddhosmyarthena kauravaih
41.52
अतस्त्वां क्लीबवद्ब्रूमो युद्धादन्यत्किमिच्छसि
योत्स्यामि कौरवस्यार्थे तवाशास्यो जयो मया
Atastvam klibavadbrumo yuddhadanyatkimichchhasi
Yotsyami kauravasyarthe tavashasyo jayo maya
41.53
युधिष्ठिर उवाच
जयमाशास्स्व मे ब्रह्मन्मन्त्रयस्व च मद्धितम्
युध्यस्व कौरवस्यार्थे वर एष वृतो मया
Yudhishthira uvacha
Jayamashassva me brahmanmantrayasva cha maddhitam
Yudhyasva kauravasyarthe vara esha vrito maya
41.54
द्रोण उवाच
ध्रुवस्ते विजयो राजन्यस्य मन्त्री हरिस्तव
अहं च त्वाभिजानामि रणे शत्रून्विजेष्यसि
Drona uvacha
Dhruvaste vijayo rajanyasya mantri haristava
Aham cha tvabhijanami rane shatrunvijeshyasi
41.55
यतो धर्मस्ततः कृष्णो यतः कृष्णस्ततो जयः
युध्यस्व गच्छ कौन्तेय पृच्छ मां किं ब्रवीमि ते
Yato dharmastatah krishno yatah krishnastato jayah
Yudhyasva gachchha kaunteya prichchha mam kim bravimi te
41.56
युधिष्ठिर उवाच
पृच्छामि त्वां द्विजश्रेष्ठ शृणु मे यद्विवक्षितम्
कथं जयेयं संग्रामे भवन्तमपराजितम्
Yudhishthira uvacha
Prichchhami tvam dvijashreshtha shrinu me yadvivakshitam
Katham jayeyam sangrame bhavantamaparajitam
41.57
द्रोण उवाच
न तेऽस्ति विजयस्तावद्यावद्युध्याम्यहं रणे
ममाशु निधने राजन्यतस्व सह सोदरैः
Drona uvacha
Na testi vijayastavadyavadyudhyamyaham rane
Mamashu nidhane rajanyatasva saha sodaraih
41.58
युधिष्ठिर उवाच
हन्त तस्मान्महाबाहो वधोपायं वदात्मनः
आचार्य प्रणिपत्यैष पृच्छामि त्वां नमोऽस्तु ते
Yudhishthira uvacha
Hanta tasmanmahabaho vadhopayam vadatmanah
Acharya pranipatyaisha prichchhami tvam namostu te
41.59
द्रोण उवाच
न शत्रुं तात पश्यामि यो मां हन्याद्रणे स्थितम्
युध्यमानं सुसंरब्धं शरवर्षौघवर्षिणम्
Drona uvacha
Na shatrum tata pashyami yo mam hanyadrane sthitam
Yudhyamanam susanrabdham sharavarshaughavarshinam
41.60
ऋते प्रायगतं राजन्न्यस्तशस्त्रमचेतनम्
हन्यान्मां युधि योधानां सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
Rite prayagatam rajannyastashastramachetanam
Hanyanmam yudhi yodhanam satyametadbravimi te
41.61
शस्त्रं चाहं रणे जह्यां श्रुत्वा सुमहदप्रियम्
श्रद्धेयवाक्यात्पुरुषादेतत्सत्यं ब्रवीमि ते
Shastram chaham rane jahyam shrutva sumahadapriyam
Shraddheyavakyatpurushadetatsatyam bravimi te
41.62
संजय उवाच
एतच्छ्रुत्वा महाराज भारद्वाजस्य धीमतः
अनुमान्य तमाचार्यं प्रायाच्छारद्वतं प्रति
Sanjaya uvacha
Etachchhrutva maharaja bharadvajasya dhimatah
Anumanya tamacharyam prayachchharadvatam prati
41.63
सोऽभिवाद्य कृपं राजा कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्
उवाच दुर्धर्षतमं वाक्यं वाक्यविशारदः
Sobhivadya kripam raja kritva chapi pradakshinam
Uvacha durdharshatamam vakyam vakyavisharadah
41.64
अनुमानये त्वां योत्स्यामि गुरो विगतकल्मषः
जयेयं च रिपून्सर्वाननुज्ञातस्त्वयानघ
Anumanaye tvam yotsyami guro vigatakalmashah
Jayeyam cha ripunsarvananugyatastvayanagha
41.65
कृप उवाच
यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः
शपेयं त्वां महाराज पराभावाय सर्वशः
Kripa uvacha
Yadi mam nabhigachchhetha yuddhaya kritanishchayah
Shapeyam tvam maharaja parabhavaya sarvashah
41.66
अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित्
इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः
Arthasya purusho daso dasastvartho na kasyachit
Iti satyam maharaja baddhosmyarthena kauravaih
41.67
तेषामर्थे महाराज योद्धव्यमिति मे मतिः
अतस्त्वां क्लीबवद्ब्रूमि युद्धादन्यत्किमिच्छसि
Teshamarthe maharaja yoddhavyamiti me matih
Atastvam klibavadbrumi yuddhadanyatkimichchhasi
41.68
युधिष्ठिर उवाच
हन्त पृच्छामि ते तस्मादाचार्य शृणु मे वचः
Yudhishthira uvacha
Hanta prichchhami te tasmadacharya shrinu me vachah
41.69
संजय उवाच
इत्युक्त्वा व्यथितो राजा नोवाच गतचेतनः
तं गौतमः प्रत्युवाच विज्ञायास्य विवक्षितम्
अवध्योऽहं महीपाल युध्यस्व जयमाप्नुहि
Sanjaya uvacha
Ityuktva vyathito raja novacha gatachetanah
Tam gautamah pratyuvacha vigyayasya vivakshitam
Avadhyoham mahipala yudhyasva jayamapnuhi
41.70
प्रीतस्त्वभिगमेनाहं जयं तव नराधिप
आशासिष्ये सदोत्थाय सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
Pritastvabhigamenaham jayam tava naradhipa
Ashasishye sadotthaya satyametadbravimi te
41.71
एतच्छ्रुत्वा महाराज गौतमस्य वचस्तदा
अनुमान्य कृपं राजा प्रययौ येन मद्रराट्
Etachchhrutva maharaja gautamasya vachastada
Anumanya kripam raja prayayau yena madrarat
41.72
स शल्यमभिवाद्याथ कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम्
उवाच राजा दुर्धर्षमात्मनिःश्रेयसं वचः
Sa shalyamabhivadyatha kritva chabhipradakshinam
Uvacha raja durdharshamatmanihshreyasam vachah
41.73
अनुमानये त्वां योत्स्यामि गुरो विगतकल्मषः
जयेयं च महाराज अनुज्ञातस्त्वया रिपून्
Anumanaye tvam yotsyami guro vigatakalmashah
Jayeyam cha maharaja anugyatastvaya ripun
41.74
शल्य उवाच
यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः
शपेयं त्वां महाराज पराभावाय वै रणे
Shalya uvacha
Yadi mam nabhigachchhetha yuddhaya kritanishchayah
Shapeyam tvam maharaja parabhavaya vai rane
41.75
तुष्टोऽस्मि पूजितश्चास्मि यत्काङ्क्षसि तदस्तु ते
अनुजानामि चैव त्वां युध्यस्व जयमाप्नुहि
Tushtosmi pujitashchasmi yatkankshasi tadastu te
Anujanami chaiva tvam yudhyasva jayamapnuhi
41.76
ब्रूहि चैव परं वीर केनार्थः किं ददामि ते
एवं गते महाराज युद्धादन्यत्किमिच्छसि
Bruhi chaiva param vira kenarthah kim dadami te
Evam gate maharaja yuddhadanyatkimichchhasi
41.77
अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित्
इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः
Arthasya purusho daso dasastvartho na kasyachit
Iti satyam maharaja baddhosmyarthena kauravaih
41.78
करिष्यामि हि ते कामं भागिनेय यथेप्सितम्
ब्रवीम्यतः क्लीबवत्त्वां युद्धादन्यत्किमिच्छसि
Karishyami hi te kamam bhagineya yathepsitam
Bravimyatah klibavattvam yuddhadanyatkimichchhasi
41.79
युधिष्ठिर उवाच
मन्त्रयस्व महाराज नित्यं मद्धितमुत्तमम्
कामं युध्य परस्यार्थे वरमेतद्वृणोम्यहम्
Yudhishthira uvacha
Mantrayasva maharaja nityam maddhitamuttamam
Kamam yudhya parasyarthe varametadvrinomyaham
41.80
शल्य उवाच
ब्रूहि किमत्र साह्यं ते करोमि नृपसत्तम
कामं योत्स्ये परस्यार्थे वृतोऽस्म्यर्थेन कौरवैः
Shalya uvacha
Bruhi kimatra sahyam te karomi nripasattama
Kamam yotsye parasyarthe vritosmyarthena kauravaih
41.81
युधिष्ठिर उवाच
स एव मे वरः सत्य उद्योगे यस्त्वया कृतः
सूतपुत्रस्य संग्रामे कार्यस्तेजोवधस्त्वया
Yudhishthira uvacha
Sa eva me varah satya udyoge yastvaya kritah
Sutaputrasya sangrame karyastejovadhastvaya
41.82
शल्य उवाच
संपत्स्यत्येष ते कामः कुन्तीपुत्र यथेप्सितः
गच्छ युध्यस्व विस्रब्धं प्रतिजाने जयं तव
Shalya uvacha
Sampatsyatyesha te kamah kuntiputra yathepsitah
Gachchha yudhyasva visrabdham pratijane jayam tava
41.83
संजय उवाच
अनुमान्याथ कौन्तेयो मातुलं मद्रकेश्वरम्
निर्जगाम महासैन्याद्भ्रातृभिः परिवारितः
Sanjaya uvacha
Anumanyatha kaunteyo matulam madrakeshvaram
Nirjagama mahasainyadbhratribhih parivaritah
41.84
वासुदेवस्तु राधेयमाहवेऽभिजगाम वै
तत एनमुवाचेदं पाण्डवार्थे गदाग्रजः
Vasudevastu radheyamahavebhijagama vai
Tata enamuvachedam pandavarthe gadagrajah
41.85
श्रुतं मे कर्ण भीष्मस्य द्वेषात्किल न योत्स्यसि
अस्मान्वरय राधेय यावद्भीष्मो न हन्यते
Shrutam me karna bhishmasya dveshatkila na yotsyasi
Asmanvaraya radheya yavadbhishmo na hanyate
41.86
हते तु भीष्मे राधेय पुनरेष्यसि संयुगे
धार्तराष्ट्रस्य साहाय्यं यदि पश्यसि चेत्समम्
Hate tu bhishme radheya punareshyasi sanyuge
Dhartarashtrasya sahayyam yadi pashyasi chetsamam
41.87
कर्ण उवाच
न विप्रियं करिष्यामि धार्तराष्ट्रस्य केशव
त्यक्तप्राणं हि मां विद्धि दुर्योधनहितैषिणम्
Karna uvacha
Na vipriyam karishyami dhartarashtrasya keshava
Tyaktapranam hi mam viddhi duryodhanahitaishinam
41.88
संजय उवाच
तच्छ्रुत्वा वचनं कृष्णः संन्यवर्तत भारत
युधिष्ठिरपुरोगैश्च पाण्डवैः सह संगतः
Sanjaya uvacha
Tachchhrutva vachanam krishnah sannyavartata bharata
Yudhishthirapurogaishcha pandavaih saha sangatah
41.89
अथ सैन्यस्य मध्ये तु प्राक्रोशत्पाण्डवाग्रजः
योऽस्मान्वृणोति तदहं वरये साह्यकारणात्
Atha sainyasya madhye tu prakroshatpandavagrajah
Yosmanvrinoti tadaham varaye sahyakaranat
41.90
अथ तान्समभिप्रेक्ष्य युयुत्सुरिदमब्रवीत्
प्रीतात्मा धर्मराजानं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्
Atha tansamabhiprekshya yuyutsuridamabravit
Pritatma dharmarajanam kuntiputram yudhishthiram
41.91
अहं योत्स्यामि मिषतः संयुगे धार्तराष्ट्रजान्
युष्मदर्थे महाराज यदि मां वृणुषेऽनघ
Aham yotsyami mishatah sanyuge dhartarashtrajan
Yushmadarthe maharaja yadi mam vrinushenagha
41.92
युधिष्ठिर उवाच
एह्येहि सर्वे योत्स्यामस्तव भ्रातॄनपण्डितान्
युयुत्सो वासुदेवश्च वयं च ब्रूम सर्वशः
Yudhishthira uvacha
Ehyehi sarve yotsyamastava bhratrinapanditan
Yuyutso vasudevashcha vayam cha bruma sarvashah
41.93
वृणोमि त्वां महाबाहो युध्यस्व मम कारणात्
त्वयि पिण्डश्च तन्तुश्च धृतराष्ट्रस्य दृश्यते
Vrinomi tvam mahabaho yudhyasva mama karanat
Tvayi pindashcha tantushcha dhritarashtrasya drishyate
41.94
भजस्वास्मान्राजपुत्र भजमानान्महाद्युते
न भविष्यति दुर्बुद्धिर्धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः
Bhajasvasmanrajaputra bhajamananmahadyute
Na bhavishyati durbuddhirdhartarashtrotyamarshanah
41.95
संजय उवाच
ततो युयुत्सुः कौरव्यः परित्यज्य सुतांस्तव
जगाम पाण्डुपुत्राणां सेनां विश्राव्य दुन्दुभिम्
Sanjaya uvacha
Tato yuyutsuh kauravyah parityajya sutanstava
Jagama panduputranam senam vishravya dundubhim
41.96
ततो युधिष्ठिरो राजा संप्रहृष्टः सहानुजैः
जग्राह कवचं भूयो दीप्तिमत्कनकोज्ज्वलम्
Tato yudhishthiro raja samprahrishtah sahanujaih
Jagraha kavacham bhuyo diptimatkanakojjvalam
41.97
प्रत्यपद्यन्त ते सर्वे रथान्स्वान्पुरुषर्षभाः
ततो व्यूहं यथापूर्वं प्रत्यव्यूहन्त ते पुनः
Pratyapadyanta te sarve rathansvanpurusharshabhah
Tato vyuham yathapurvam pratyavyuhanta te punah
41.98
अवादयन्दुन्दुभींश्च शतशश्चैव पुष्करान्
सिंहनादांश्च विविधान्विनेदुः पुरुषर्षभाः
Avadayandundubhinshcha shatashashchaiva pushkaran
Sinhanadanshcha vividhanvineduh purusharshabhah
41.99
रथस्थान्पुरुषव्याघ्रान्पाण्डवान्प्रेक्ष्य पार्थिवाः
धृष्टद्युम्नादयः सर्वे पुनर्जहृषिरे मुदा
Rathasthanpurushavyaghranpandavanprekshya parthivah
Dhrishtadyumnadayah sarve punarjahrishire muda
41.100
गौरवं पाण्डुपुत्राणां मान्यान्मानयतां च तान्
दृष्ट्वा महीक्षितस्तत्र पूजयां चक्रिरे भृशम्
Gauravam panduputranam manyanmanayatam cha tan
Drishtva mahikshitastatra pujayam chakrire bhrisham
41.101
सौहृदं च कृपां चैव प्राप्तकालं महात्मनाम्
दयां च ज्ञातिषु परां कथयां चक्रिरे नृपाः
Sauhridam cha kripam chaiva praptakalam mahatmanam
Dayam cha gyatishu param kathayam chakrire nripah
41.102
साधु साध्विति सर्वत्र निश्चेरुः स्तुतिसंहिताः
वाचः पुण्याः कीर्तिमतां मनोहृदयहर्षिणीः
Sadhu sadhviti sarvatra nishcheruh stutisanhitah
Vachah punyah kirtimatam manohridayaharshinih
41.103
म्लेच्छाश्चार्याश्च ये तत्र ददृशुः शुश्रुवुस्तदा
वृत्तं तत्पाण्डुपुत्राणां रुरुदुस्ते सगद्गदाः
Mlechchhashcharyashcha ye tatra dadrishuh shushruvustada
Vrittam tatpanduputranam ruruduste sagadgadah
41.104
ततो जघ्नुर्महाभेरीः शतशश्चैव पुष्करान्
शङ्खांश्च गोक्षीरनिभान्दध्मुर्हृष्टा मनस्विनः
Tato jaghnurmahabherih shatashashchaiva pushkaran
Shankhanshcha gokshiranibhandadhmurhrishta manasvinah