UtshovChapter 40
40.1
अर्जुन उवाच
संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन
Arjuna uvacha
Sannyasasya mahabaho tattvamichchhami veditum
Tyagasya cha hrishikesha prithakkeshinishudana
40.2
श्रीभगवानुवाच
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः
Shribhagavanuvacha
Kamyanam karmanam nyasam sannyasam kavayo viduh
Sarvakarmaphalatyagam prahustyagam vichakshanah
40.3
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे
Tyajyam doshavadityeke karma prahurmanishinah
Yagyadanatapahkarma na tyajyamiti chapare
40.4
निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः
Nishchayam shrinu me tatra tyage bharatasattama
Tyago hi purushavyaghra trividhah samprakirtitah
40.5
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्
Yagyadanatapahkarma na tyajyam karyameva tat
Yagyo danam tapashchaiva pavanani manishinam
40.6
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्
Etanyapi tu karmani sangam tyaktva phalani cha
Kartavyaniti me partha nishchitam matamuttamam
40.7
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते
मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः
Niyatasya tu sannyasah karmano nopapadyate
Mohattasya parityagastamasah parikirtitah
40.8
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत्
स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्
Duhkhamityeva yatkarma kayakleshabhayattyajet
Sa kritva rajasam tyagam naiva tyagaphalam labhet
40.9
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः
Karyamityeva yatkarma niyatam kriyaterjuna
Sangam tyaktva phalam chaiva sa tyagah sattviko matah
40.10
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः
Na dveshtyakushalam karma kushale nanushajjate
Tyagi sattvasamavishto medhavi chhinnasanshayah
40.11
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते
Na hi dehabhrita shakyam tyaktum karmanyasheshatah
Yastu karmaphalatyagi sa tyagityabhidhiyate
40.12
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्
भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्
Anishtamishtam mishram cha trividham karmanah phalam
Bhavatyatyaginam pretya na tu sannyasinam kvachit
40.13
पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे
सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्
Panchaitani mahabaho karanani nibodha me
Sankhye kritante proktani siddhaye sarvakarmanam
40.14
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्
विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्
Adhishthanam tatha karta karanam cha prithagvidham
Vividhashcha prithakcheshta daivam chaivatra panchamam
40.15
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः
Shariravanmanobhiryatkarma prarabhate narah
Nyayyam va viparitam va panchaite tasya hetavah
40.16
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः
Tatraivam sati kartaramatmanam kevalam tu yah
Pashyatyakritabuddhitvanna sa pashyati durmatih
40.17
यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते
हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते
Yasya nahankrito bhavo buddhiryasya na lipyate
Hatvapi sa imanllokanna hanti na nibadhyate
40.18
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना
करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः
Gyanam gyeyam parigyata trividha karmachodana
Karanam karma karteti trividhah karmasangrahah
40.19
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः
प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि
Gyanam karma cha karta cha tridhaiva gunabhedatah
Prochyate gunasankhyane yathavachchhrinu tanyapi
40.20
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते
अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्
Sarvabhuteshu yenaikam bhavamavyayamikshate
Avibhaktam vibhakteshu tajgyanam viddhi sattvikam
40.21
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान्
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम्
Prithaktvena tu yajgyanam nanabhavanprithagvidhan
Vetti sarveshu bhuteshu tajgyanam viddhi rajasam
40.22
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम्
अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम्
Yattu kritsnavadekasminkarye saktamahaitukam
Atattvarthavadalpam cha tattamasamudahritam
40.23
नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम्
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते
Niyatam sangarahitamaragadveshatah kritam
Aphalaprepsuna karma yattatsattvikamuchyate
40.24
यत्तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः
क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्
Yattu kamepsuna karma sahankarena va punah
Kriyate bahulayasam tadrajasamudahritam
40.25
अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम्
मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते
Anubandham kshayam hinsamanapekshya cha paurusham
Mohadarabhyate karma yattattamasamuchyate
40.26
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते
Muktasangonahanvadi dhrityutsahasamanvitah
Siddhyasiddhyornirvikarah karta sattvika uchyate
40.27
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः
हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः
Ragi karmaphalaprepsurlubdho hinsatmakoshuchih
Harshashokanvitah karta rajasah parikirtitah
40.28
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैकृतिकोऽलसः
विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते
Ayuktah prakritah stabdhah shatho naikritikolasah
Vishadi dirghasutri cha karta tamasa uchyate
40.29
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु
प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनंजय
Buddherbhedam dhriteshchaiva gunatastrividham shrinu
Prochyamanamasheshena prithaktvena dhananjaya
40.30
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी
Pravrittim cha nivrittim cha karyakarye bhayabhaye
Bandham moksham cha ya vetti buddhih sa partha sattviki
40.31
यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च
अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी
Yaya dharmamadharmam cha karyam chakaryameva cha
Ayathavatprajanati buddhih sa partha rajasi
40.32
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता
सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी
Adharmam dharmamiti ya manyate tamasavrita
Sarvarthanviparitanshcha buddhih sa partha tamasi
40.33
धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः
योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी
Dhritya yaya dharayate manahpranendriyakriyah
Yogenavyabhicharinya dhritih sa partha sattviki
40.34
यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन
प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी
Yaya tu dharmakamarthandhritya dharayaterjuna
Prasangena phalakankshi dhritih sa partha rajasi
40.35
यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च
न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी
Yaya svapnam bhayam shokam vishadam madameva cha
Na vimunchati durmedha dhritih sa partha tamasi
40.36
सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ
अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति
Sukham tvidanim trividham shrinu me bharatarshabha
Abhyasadramate yatra duhkhantam cha nigachchhati
40.37
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम्
तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम्
Yattadagre vishamiva parinamemritopamam
Tatsukham sattvikam proktamatmabuddhiprasadajam
40.38
विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम्
परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम्
Vishayendriyasanyogadyattadagremritopamam
Pariname vishamiva tatsukham rajasam smritam
40.39
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्
Yadagre chanubandhe cha sukham mohanamatmanah
Nidralasyapramadottham tattamasamudahritam
40.40
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः
Na tadasti prithivyam va divi deveshu va punah
Sattvam prakritijairmuktam yadebhih syattribhirgunaih
40.41
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः
Brahmanakshatriyavisham shudranam cha parantapa
Karmani pravibhaktani svabhavaprabhavairgunaih
40.42
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्
Shamo damastapah shaucham kshantirarjavameva cha
Gyanam vigyanamastikyam brahmakarma svabhavajam
40.43
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम्
दानमीश्वरभावश्च क्षत्रकर्म स्वभावजम्
Shauryam tejo dhritirdakshyam yuddhe chapyapalayanam
Danamishvarabhavashcha kshatrakarma svabhavajam
40.44
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम्
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्
Krishigorakshyavanijyam vaishyakarma svabhavajam
Paricharyatmakam karma shudrasyapi svabhavajam
40.45
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः
स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु
Sve sve karmanyabhiratah sansiddhim labhate narah
Svakarmaniratah siddhim yatha vindati tachchhrinu
40.46
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम्
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः
Yatah pravrittirbhutanam yena sarvamidam tatam
Svakarmana tamabhyarchya siddhim vindati manavah
40.47
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्
Shreyansvadharmo vigunah paradharmatsvanushthitat
Svabhavaniyatam karma kurvannapnoti kilbisham
40.48
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्
सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः
Sahajam karma kaunteya sadoshamapi na tyajet
Sarvarambha hi doshena dhumenagnirivavritah
40.49
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः
नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति
Asaktabuddhih sarvatra jitatma vigatasprihah
Naishkarmyasiddhim paramam sannyasenadhigachchhati
40.50
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे
समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा
Siddhim prapto yatha brahma tathapnoti nibodha me
Samasenaiva kaunteya nishtha gyanasya ya para
40.51
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च
शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च
Buddhya vishuddhaya yukto dhrityatmanam niyamya cha
Shabdadinvishayanstyaktva ragadveshau vyudasya cha
40.52
विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः
ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः
Viviktasevi laghvashi yatavakkayamanasah
Dhyanayogaparo nityam vairagyam samupashritah
40.53
अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्
विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते
Ahankaram balam darpam kamam krodham parigraham
Vimuchya nirmamah shanto brahmabhuyaya kalpate
40.54
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति
समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्
Brahmabhutah prasannatma na shochati na kankshati
Samah sarveshu bhuteshu madbhaktim labhate param
40.55
भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्
Bhaktya mamabhijanati yavanyashchasmi tattvatah
Tato mam tattvato gyatva vishate tadanantaram
40.56
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः
मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्
Sarvakarmanyapi sada kurvano madvyapashrayah
Matprasadadavapnoti shashvatam padamavyayam
40.57
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः
बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव
Chetasa sarvakarmani mayi sannyasya matparah
Buddhiyogamupashritya machchittah satatam bhava
40.58
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि
अथ चेत्त्वमहंकारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि
Machchittah sarvadurgani matprasadattarishyasi
Atha chettvamahankaranna shroshyasi vinankshyasi
40.59
यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे
मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति
Yadahankaramashritya na yotsya iti manyase
Mithyaisha vyavasayaste prakritistvam niyokshyati
40.60
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत्
Svabhavajena kaunteya nibaddhah svena karmana
Kartum nechchhasi yanmohatkarishyasyavashopi tat
40.61
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया
Ishvarah sarvabhutanam hriddesherjuna tishthati
Bhramayansarvabhutani yantrarudhani mayaya
40.62
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत
तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्
Tameva sharanam gachchha sarvabhavena bharata
Tatprasadatparam shantim sthanam prapsyasi shashvatam
40.63
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया
विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु
Iti te gyanamakhyatam guhyadguhyataram maya
Vimrishyaitadasheshena yathechchhasi tatha kuru
40.64
सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः
इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्
Sarvaguhyatamam bhuyah shrinu me paramam vachah
Ishtosi me dridhamiti tato vakshyami te hitam
40.65
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु
मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे
Manmana bhava madbhakto madyaji mam namaskuru
Mamevaishyasi satyam te pratijane priyosi me
40.66
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः
Sarvadharmanparityajya mamekam sharanam vraja
Aham tva sarvapapebhyo mokshayishyami ma shuchah
40.67
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन
न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति
Idam te natapaskaya nabhaktaya kadachana
Na chashushrushave vachyam na cha mam yobhyasuyati
40.68
य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति
भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः
Ya idam paramam guhyam madbhakteshvabhidhasyati
Bhaktim mayi param kritva mamevaishyatyasanshayah
40.69
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः
भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि
Na cha tasmanmanushyeshu kashchinme priyakrittamah
Bhavita na cha me tasmadanyah priyataro bhuvi
40.70
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः
Adhyeshyate cha ya imam dharmyam sanvadamavayoh
Gyanayagyena tenahamishtah syamiti me matih
40.71
श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः
सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम्
Shraddhavananasuyashcha shrinuyadapi yo narah
Sopi muktah shubhanllokanprapnuyatpunyakarmanam
40.72
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा
कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनंजय
Kachchidetachchhrutam partha tvayaikagrena chetasa
Kachchidagyanasammohah pranashtaste dhananjaya
40.73
अर्जुन उवाच
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत
स्थितोऽस्मि गतसंदेहः करिष्ये वचनं तव
Arjuna uvacha
Nashto mohah smritirlabdha tvatprasadanmayachyuta
Sthitosmi gatasandehah karishye vachanam tava
40.74
संजय उवाच
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः
संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम्
Sanjaya uvacha
Ityaham vasudevasya parthasya cha mahatmanah
Sanvadamimamashraushamadbhutam romaharshanam
40.75
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम्
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम्
Vyasaprasadachchhrutavanetadguhyamaham param
Yogam yogeshvaratkrishnatsakshatkathayatah svayam
40.76
राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम्
केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः
Rajansansmritya sansmritya sanvadamimamadbhutam
Keshavarjunayoh punyam hrishyami cha muhurmuhuh
40.77
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः
विस्मयो मे महान्राजन्हृष्यामि च पुनः पुनः
Tachcha sansmritya sansmritya rupamatyadbhutam hareh
Vismayo me mahanrajanhrishyami cha punah punah
40.78
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम
Yatra yogeshvarah krishno yatra partho dhanurdharah
Tatra shrirvijayo bhutirdhruva nitirmatirmama