UtshovChapter 4
4.1
वैशंपायन उवाच
एवमुक्तो मुनिस्तत्त्वं कवीन्द्रो राजसत्तम
पुत्रेण धृतराष्ट्रेण ध्यानमन्वगमत्परम्
Vaishampayana uvacha
Evamukto munistattvam kavindro rajasattama
Putrena dhritarashtrena dhyanamanvagamatparam
4.2
पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं कालवादी महातपाः
असंशयं पार्थिवेन्द्र कालः संक्षिपते जगत्
Punarevabravidvakyam kalavadi mahatapah
Asanshayam parthivendra kalah sankshipate jagat
4.3
सृजते च पुनर्लोकान्नेह विद्यति शाश्वतम्
ज्ञातीनां च कुरूणां च संबन्धिसुहृदां तथा
Srijate cha punarlokanneha vidyati shashvatam
Gyatinam cha kurunam cha sambandhisuhridam tatha
4.4
धर्म्यं देशय पन्थानं समर्थो ह्यसि वारणे
क्षुद्रं ज्ञातिवधं प्राहुर्मा कुरुष्व ममाप्रियम्
Dharmyam deshaya panthanam samartho hyasi varane
Kshudram gyativadham prahurma kurushva mamapriyam
4.5
कालोऽयं पुत्ररूपेण तव जातो विशां पते
न वधः पूज्यते वेदे हितं नैतत्कथंचन
Kaloyam putrarupena tava jato visham pate
Na vadhah pujyate vede hitam naitatkathanchana
4.6
हन्यात्स एव यो हन्यात्कुलधर्मं स्वकां तनुम्
कालेनोत्पथगन्तासि शक्ये सति यथापथि
Hanyatsa eva yo hanyatkuladharmam svakam tanum
Kalenotpathagantasi shakye sati yathapathi
4.7
कुलस्यास्य विनाशाय तथैव च महीक्षिताम्
अनर्थो राज्यरूपेण त्यज्यतामसुखावहः
Kulasyasya vinashaya tathaiva cha mahikshitam
Anartho rajyarupena tyajyatamasukhavahah
4.8
लुप्तप्रज्ञः परेणासि धर्मं दर्शय वै सुतान्
किं ते राज्येन दुर्धर्ष येन प्राप्तोऽसि किल्बिषम्
Luptapragyah parenasi dharmam darshaya vai sutan
Kim te rajyena durdharsha yena praptosi kilbisham
4.9
यशो धर्मं च कीर्तिं च पालयन्स्वर्गमाप्स्यसि
लभन्तां पाण्डवा राज्यं शमं गच्छन्तु कौरवाः
Yasho dharmam cha kirtim cha palayansvargamapsyasi
Labhantam pandava rajyam shamam gachchhantu kauravah
4.10
एवं ब्रुवति विप्रेन्द्रे धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः
आक्षिप्य वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्पथेनाप्ययात्पुनः
Evam bruvati viprendre dhritarashtrombikasutah
Akshipya vakyam vakyagyo vakpathenapyayatpunah
4.11
धृतराष्ट्र उवाच
यथा भवान्वेद तथास्मि वेत्ता; भावाभावौ विदितौ मे यथावत्
स्वार्थे हि संमुह्यति तात लोको; मां चापि लोकात्मकमेव विद्धि
Dhritarashtra uvacha
Yatha bhavanveda tathasmi vetta; bhavabhavau viditau me yathavat
Svarthe hi sammuhyati tata loko; mam chapi lokatmakameva viddhi
4.12
प्रसादये त्वामतुलप्रभावं; त्वं नो गतिर्दर्शयिता च धीरः
न चापि ते वशगा मे महर्षे; न कल्मषं कर्तुमिहार्हसे माम्
Prasadaye tvamatulaprabhavam; tvam no gatirdarshayita cha dhirah
Na chapi te vashaga me maharshe; na kalmasham kartumiharhase mam
4.13
त्वं हि धर्मः पवित्रं च यशः कीर्तिर्धृतिः स्मृतिः
कुरूणां पाण्डवानां च मान्यश्चासि पितामहः
Tvam hi dharmah pavitram cha yashah kirtirdhritih smritih
Kurunam pandavanam cha manyashchasi pitamahah
4.14
व्यास उवाच
वैचित्रवीर्य नृपते यत्ते मनसि वर्तते
अभिधत्स्व यथाकामं छेत्तास्मि तव संशयम्
Vyasa uvacha
Vaichitravirya nripate yatte manasi vartate
Abhidhatsva yathakamam chhettasmi tava sanshayam
4.15
धृतराष्ट्र उवाच
यानि लिङ्गानि संग्रामे भवन्ति विजयिष्यताम्
तानि सर्वाणि भगवञ्श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
Dhritarashtra uvacha
Yani lingani sangrame bhavanti vijayishyatam
Tani sarvani bhagavanshrotumichchhami tattvatah
4.16
व्यास उवाच
प्रसन्नभाः पावक ऊर्ध्वरश्मिः; प्रदक्षिणावर्तशिखो विधूमः
पुण्या गन्धाश्चाहुतीनां प्रवान्ति; जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः
Vyasa uvacha
Prasannabhah pavaka urdhvarashmih; pradakshinavartashikho vidhumah
Punya gandhashchahutinam pravanti; jayasyaitadbhavino rupamahuh
4.17
गम्भीरघोषाश्च महास्वनाश्च; शङ्खा मृदङ्गाश्च नदन्ति यत्र
विशुद्धरश्मिस्तपनः शशी च; जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः
Gambhiraghoshashcha mahasvanashcha; shankha mridangashcha nadanti yatra
Vishuddharashmistapanah shashi cha; jayasyaitadbhavino rupamahuh
4.18
इष्टा वाचः पृष्ठतो वायसानां; संप्रस्थितानां च गमिष्यतां च
ये पृष्ठतस्ते त्वरयन्ति राज;न्ये त्वग्रतस्ते प्रतिषेधयन्ति
Ishta vachah prishthato vayasanam; samprasthitanam cha gamishyatam cha
Ye prishthataste tvarayanti raja;nye tvagrataste pratishedhayanti
4.19
कल्याणवाचः शकुना राजहंसाः; शुकाः क्रौञ्चाः शतपत्राश्च यत्र
प्रदक्षिणाश्चैव भवन्ति संख्ये; ध्रुवं जयं तत्र वदन्ति विप्राः
Kalyanavachah shakuna rajahansah; shukah kraunchah shatapatrashcha yatra
Pradakshinashchaiva bhavanti sankhye; dhruvam jayam tatra vadanti viprah
4.20
अलंकारैः कवचैः केतुभिश्च; मुखप्रसादैर्हेमवर्णैश्च नॄणाम्
भ्राजिष्मती दुष्प्रतिप्रेक्षणीया; येषां चमूस्ते विजयन्ति शत्रून्
Alankaraih kavachaih ketubhishcha; mukhaprasadairhemavarnaishcha nrinam
Bhrajishmati dushpratiprekshaniya; yesham chamuste vijayanti shatrun
4.21
हृष्टा वाचस्तथा सत्त्वं योधानां यत्र भारत
न म्लायन्ते स्रजश्चैव ते तरन्ति रणे रिपून्
Hrishta vachastatha sattvam yodhanam yatra bharata
Na mlayante srajashchaiva te taranti rane ripun
4.22
इष्टो वातः प्रविष्टस्य दक्षिणा प्रविविक्षतः
पश्चात्संसाधयत्यर्थं पुरस्तात्प्रतिषेधते
Ishto vatah pravishtasya dakshina pravivikshatah
Pashchatsansadhayatyartham purastatpratishedhate
4.23
शब्दरूपरसस्पर्शगन्धाश्चाविष्कृताः शुभाः
सदा योधाश्च हृष्टाश्च येषां तेषां ध्रुवं जयः
Shabdaruparasasparshagandhashchavishkritah shubhah
Sada yodhashcha hrishtashcha yesham tesham dhruvam jayah
4.24
अन्वेव वायवो वान्ति तथाभ्राणि वयांसि च
अनुप्लवन्ते मेघाश्च तथैवेन्द्रधनूंषि च
Anveva vayavo vanti tathabhrani vayansi cha
Anuplavante meghashcha tathaivendradhanunshi cha
4.25
एतानि जयमानानां लक्षणानि विशां पते
भवन्ति विपरीतानि मुमूर्षूणां जनाधिप
Etani jayamananam lakshanani visham pate
Bhavanti viparitani mumurshunam janadhipa
4.26
अल्पायां वा महत्यां वा सेनायामिति निश्चितम्
हर्षो योधगणस्यैकं जयलक्षणमुच्यते
Alpayam va mahatyam va senayamiti nishchitam
Harsho yodhaganasyaikam jayalakshanamuchyate
4.27
एको दीर्णो दारयति सेनां सुमहतीमपि
तं दीर्णमनुदीर्यन्ते योधाः शूरतमा अपि
Eko dirno darayati senam sumahatimapi
Tam dirnamanudiryante yodhah shuratama api
4.28
दुर्निवारतमा चैव प्रभग्ना महती चमूः
अपामिव महावेगस्त्रस्ता मृगगणा इव
Durnivaratama chaiva prabhagna mahati chamuh
Apamiva mahavegastrasta mrigagana iva
4.29
नैव शक्या समाधातुं संनिपाते महाचमूः
दीर्णा इत्येव दीर्यन्ते योधाः शूरतमा अपि
भीतान्भग्नांश्च संप्रेक्ष्य भयं भूयो विवर्धते
Naiva shakya samadhatum sannipate mahachamuh
Dirna ityeva diryante yodhah shuratama api
Bhitanbhagnanshcha samprekshya bhayam bhuyo vivardhate
4.30
प्रभग्ना सहसा राजन्दिशो विभ्रामिता परैः
नैव स्थापयितुं शक्या शूरैरपि महाचमूः
Prabhagna sahasa rajandisho vibhramita paraih
Naiva sthapayitum shakya shurairapi mahachamuh
4.31
संभृत्य महतीं सेनां चतुरङ्गां महीपतिः
उपायपूर्वं मेधावी यतेत सततोत्थितः
Sambhritya mahatim senam chaturangam mahipatih
Upayapurvam medhavi yateta satatotthitah
4.32
उपायविजयं श्रेष्ठमाहुर्भेदेन मध्यमम्
जघन्य एष विजयो यो युद्धेन विशां पते
महादोषः संनिपातस्ततो व्यङ्गः स उच्यते
Upayavijayam shreshthamahurbhedena madhyamam
Jaghanya esha vijayo yo yuddhena visham pate
Mahadoshah sannipatastato vyangah sa uchyate
4.33
परस्परज्ञाः संहृष्टा व्यवधूताः सुनिश्चिताः
पञ्चाशदपि ये शूरा मथ्नन्ति महतीं चमूम्
अथ वा पञ्च षट्सप्त विजयन्त्यनिवर्तिनः
Parasparagyah sanhrishta vyavadhutah sunishchitah
Panchashadapi ye shura mathnanti mahatim chamum
Atha va pancha shatsapta vijayantyanivartinah
4.34
न वैनतेयो गरुडः प्रशंसति महाजनम्
दृष्ट्वा सुपर्णोपचितिं महतीमपि भारत
Na vainateyo garudah prashansati mahajanam
Drishtva suparnopachitim mahatimapi bharata
4.35
न बाहुल्येन सेनाया जयो भवति भारत
अध्रुवो हि जयो नाम दैवं चात्र परायणम्
जयन्तो ह्यपि संग्रामे क्षयवन्तो भवन्त्युत
Na bahulyena senaya jayo bhavati bharata
Adhruvo hi jayo nama daivam chatra parayanam
Jayanto hyapi sangrame kshayavanto bhavantyuta