UtshovChapter 5
5.1
वैशंपायन उवाच
एवमुक्त्वा ययौ व्यासो धृतराष्ट्राय धीमते
धृतराष्ट्रोऽपि तच्छ्रुत्वा ध्यानमेवान्वपद्यत
Vaishampayana uvacha
Evamuktva yayau vyaso dhritarashtraya dhimate
Dhritarashtropi tachchhrutva dhyanamevanvapadyata
5.2
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा विनिःश्वस्य मुहुर्मुहुः
संजयं संशितात्मानमपृच्छद्भरतर्षभ
Sa muhurtamiva dhyatva vinihshvasya muhurmuhuh
Sanjayam sanshitatmanamaprichchhadbharatarshabha
5.3
संजयेमे महीपालाः शूरा युद्धाभिनन्दिनः
अन्योन्यमभिनिघ्नन्ति शस्त्रैरुच्चावचैरपि
Sanjayeme mahipalah shura yuddhabhinandinah
Anyonyamabhinighnanti shastrairuchchavachairapi
5.4
पार्थिवाः पृथिवीहेतोः समभित्यक्तजीविताः
न च शाम्यन्ति निघ्नन्तो वर्धयन्तो यमक्षयम्
Parthivah prithivihetoh samabhityaktajivitah
Na cha shamyanti nighnanto vardhayanto yamakshayam
5.5
भौममैश्वर्यमिच्छन्तो न मृष्यन्ते परस्परम्
मन्ये बहुगुणा भूमिस्तन्ममाचक्ष्व संजय
Bhaumamaishvaryamichchhanto na mrishyante parasparam
Manye bahuguna bhumistanmamachakshva sanjaya
5.6
बहूनि च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च
कोट्यश्च लोकवीराणां समेताः कुरुजाङ्गले
Bahuni cha sahasrani prayutanyarbudani cha
Kotyashcha lokaviranam sametah kurujangale
5.7
देशानां च परीमाणं नगराणां च संजय
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन यत एते समागताः
Deshanam cha parimanam nagaranam cha sanjaya
Shrotumichchhami tattvena yata ete samagatah
5.8
दिव्यबुद्धिप्रदीपेन युक्तस्त्वं ज्ञानचक्षुषा
प्रसादात्तस्य विप्रर्षेर्व्यासस्यामिततेजसः
Divyabuddhipradipena yuktastvam gyanachakshusha
Prasadattasya viprarshervyasasyamitatejasah
5.9
संजय उवाच
यथाप्रज्ञं महाप्राज्ञ भौमान्वक्ष्यामि ते गुणान्
शास्त्रचक्षुरवेक्षस्व नमस्ते भरतर्षभ
Sanjaya uvacha
Yathapragyam mahapragya bhaumanvakshyami te gunan
Shastrachakshuravekshasva namaste bharatarshabha
5.10
द्विविधानीह भूतानि त्रसानि स्थावराणि च
त्रसानां त्रिविधा योनिरण्डस्वेदजरायुजाः
Dvividhaniha bhutani trasani sthavarani cha
Trasanam trividha yonirandasvedajarayujah
5.11
त्रसानां खलु सर्वेषां श्रेष्ठा राजञ्जरायुजाः
जरायुजानां प्रवरा मानवाः पशवश्च ये
Trasanam khalu sarvesham shreshtha rajanjarayujah
Jarayujanam pravara manavah pashavashcha ye
5.12
नानारूपाणि बिभ्राणास्तेषां भेदाश्चतुर्दश
अरण्यवासिनः सप्त सप्तैषां ग्रामवासिनः
Nanarupani bibhranastesham bhedashchaturdasha
Aranyavasinah sapta saptaisham gramavasinah
5.13
सिंहव्याघ्रवराहाश्च महिषा वारणास्तथा
ऋक्षाश्च वानराश्चैव सप्तारण्याः स्मृता नृप
Sinhavyaghravarahashcha mahisha varanastatha
Rikshashcha vanarashchaiva saptaranyah smrita nripa
5.14
गौरजो मनुजो मेषो वाज्यश्वतरगर्दभाः
एते ग्राम्याः समाख्याताः पशवः सप्त साधुभिः
Gaurajo manujo mesho vajyashvataragardabhah
Ete gramyah samakhyatah pashavah sapta sadhubhih
5.15
एते वै पशवो राजन्ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश
वेदोक्ताः पृथिवीपाल येषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः
Ete vai pashavo rajangramyaranyashchaturdasha
Vedoktah prithivipala yeshu yagyah pratishthitah
5.16
ग्राम्याणां पुरुषः श्रेष्ठः सिंहश्चारण्यवासिनाम्
सर्वेषामेव भूतानामन्योन्येनाभिजीवनम्
Gramyanam purushah shreshthah sinhashcharanyavasinam
Sarveshameva bhutanamanyonyenabhijivanam
5.17
उद्भिज्जाः स्थावराः प्रोक्तास्तेषां पञ्चैव जातयः
वृक्षगुल्मलतावल्ल्यस्त्वक्सारास्तृणजातयः
Udbhijjah sthavarah proktastesham panchaiva jatayah
Vrikshagulmalatavallyastvaksarastrinajatayah
5.18
एषां विंशतिरेकोना महाभूतेषु पञ्चसु
चतुर्विंशतिरुद्दिष्टा गायत्री लोकसंमता
Esham vinshatirekona mahabhuteshu panchasu
Chaturvinshatiruddishta gayatri lokasammata
5.19
य एतां वेद गायत्रीं पुण्यां सर्वगुणान्विताम्
तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ स लोकान्न प्रणश्यति
Ya etam veda gayatrim punyam sarvagunanvitam
Tattvena bharatashreshtha sa lokanna pranashyati
5.20
भूमौ हि जायते सर्वं भूमौ सर्वं प्रणश्यति
भूमिः प्रतिष्ठा भूतानां भूमिरेव परायणम्
Bhumau hi jayate sarvam bhumau sarvam pranashyati
Bhumih pratishtha bhutanam bhumireva parayanam
5.21
यस्य भूमिस्तस्य सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
तत्राभिगृद्धा राजानो विनिघ्नन्तीतरेतरम्
Yasya bhumistasya sarvam jagatsthavarajangamam
Tatrabhigriddha rajano vinighnantitaretaram