UtshovChapter 3
3.1
व्यास उवाच
खरा गोषु प्रजायन्ते रमन्ते मातृभिः सुताः
अनार्तवं पुष्पफलं दर्शयन्ति वने द्रुमाः
Vyasa uvacha
Khara goshu prajayante ramante matribhih sutah
Anartavam pushpaphalam darshayanti vane drumah
3.2
गर्भिण्यो राजपुत्र्यश्च जनयन्ति विभीषणान्
क्रव्यादान्पक्षिणश्चैव गोमायूनपरान्मृगान्
Garbhinyo rajaputryashcha janayanti vibhishanan
Kravyadanpakshinashchaiva gomayunaparanmrigan
3.3
त्रिविषाणाश्चतुर्नेत्राः पञ्चपादा द्विमेहनाः
द्विशीर्षाश्च द्विपुच्छाश्च दंष्ट्रिणः पशवोऽशिवाः
Trivishanashchaturnetrah panchapada dvimehanah
Dvishirshashcha dvipuchchhashcha danshtrinah pashavoshivah
3.4
जायन्ते विवृतास्याश्च व्याहरन्तोऽशिवा गिरः
त्रिपदाः शिखिनस्तार्क्ष्याश्चतुर्दंष्ट्रा विषाणिनः
Jayante vivritasyashcha vyaharantoshiva girah
Tripadah shikhinastarkshyashchaturdanshtra vishaninah
3.5
तथैवान्याश्च दृश्यन्ते स्त्रियश्च ब्रह्मवादिनाम्
वैनतेयान्मयूरांश्च जनयन्त्यः पुरे तव
Tathaivanyashcha drishyante striyashcha brahmavadinam
Vainateyanmayuranshcha janayantyah pure tava
3.6
गोवत्सं वडवा सूते श्वा सृगालं महीपते
क्रकराञ्शारिकाश्चैव शुकांश्चाशुभवादिनः
Govatsam vadava sute shva srigalam mahipate
Krakaransharikashchaiva shukanshchashubhavadinah
3.7
स्त्रियः काश्चित्प्रजायन्ते चतस्रः पञ्च कन्यकाः
ता जातमात्रा नृत्यन्ति गायन्ति च हसन्ति च
Striyah kashchitprajayante chatasrah pancha kanyakah
Ta jatamatra nrityanti gayanti cha hasanti cha
3.8
पृथग्जनस्य कुडकाः स्तनपाः स्तेनवेश्मनि
नृत्यन्ति परिगायन्ति वेदयन्तो महद्भयम्
Prithagjanasya kudakah stanapah stenaveshmani
Nrityanti parigayanti vedayanto mahadbhayam
3.9
प्रतिमाश्चालिखन्त्यन्ये सशस्त्राः कालचोदिताः
अन्योन्यमभिधावन्ति शिशवो दण्डपाणयः
उपरुन्धन्ति कृत्वा च नगराणि युयुत्सवः
Pratimashchalikhantyanye sashastrah kalachoditah
Anyonyamabhidhavanti shishavo dandapanayah
Uparundhanti kritva cha nagarani yuyutsavah
3.10
पद्मोत्पलानि वृक्षेषु जायन्ते कुमुदानि च
विष्वग्वाताश्च वान्त्युग्रा रजो न व्युपशाम्यति
Padmotpalani vriksheshu jayante kumudani cha
Vishvagvatashcha vantyugra rajo na vyupashamyati
3.11
अभीक्ष्णं कम्पते भूमिरर्कं राहुस्तथाग्रसत्
श्वेतो ग्रहस्तथा चित्रां समतिक्रम्य तिष्ठति
Abhikshnam kampate bhumirarkam rahustathagrasat
Shveto grahastatha chitram samatikramya tishthati
3.12
अभावं हि विशेषेण कुरूणां प्रतिपश्यति
धूमकेतुर्महाघोरः पुष्यमाक्रम्य तिष्ठति
Abhavam hi visheshena kurunam pratipashyati
Dhumaketurmahaghorah pushyamakramya tishthati
3.13
सेनयोरशिवं घोरं करिष्यति महाग्रहः
मघास्वङ्गारको वक्रः श्रवणे च बृहस्पतिः
Senayorashivam ghoram karishyati mahagrahah
Maghasvangarako vakrah shravane cha brihaspatih
3.14
भाग्यं नक्षत्रमाक्रम्य सूर्यपुत्रेण पीड्यते
शुक्रः प्रोष्ठपदे पूर्वे समारुह्य विशां पते
उत्तरे तु परिक्रम्य सहितः प्रत्युदीक्षते
Bhagyam nakshatramakramya suryaputrena pidyate
Shukrah proshthapade purve samaruhya visham pate
Uttare tu parikramya sahitah pratyudikshate
3.15
श्यामो ग्रहः प्रज्वलितः सधूमः सहपावकः
ऐन्द्रं तेजस्वि नक्षत्रं ज्येष्ठामाक्रम्य तिष्ठति
Shyamo grahah prajvalitah sadhumah sahapavakah
Aindram tejasvi nakshatram jyeshthamakramya tishthati
3.16
ध्रुवः प्रज्वलितो घोरमपसव्यं प्रवर्तते
चित्रास्वात्यन्तरे चैव धिष्ठितः परुषो ग्रहः
Dhruvah prajvalito ghoramapasavyam pravartate
Chitrasvatyantare chaiva dhishthitah parusho grahah
3.17
वक्रानुवक्रं कृत्वा च श्रवणे पावकप्रभः
ब्रह्मराशिं समावृत्य लोहिताङ्गो व्यवस्थितः
Vakranuvakram kritva cha shravane pavakaprabhah
Brahmarashim samavritya lohitango vyavasthitah
3.18
सर्वसस्यप्रतिच्छन्ना पृथिवी फलमालिनी
पञ्चशीर्षा यवाश्चैव शतशीर्षाश्च शालयः
Sarvasasyapratichchhanna prithivi phalamalini
Panchashirsha yavashchaiva shatashirshashcha shalayah
3.19
प्रधानाः सर्वलोकस्य यास्वायत्तमिदं जगत्
ता गावः प्रस्नुता वत्सैः शोणितं प्रक्षरन्त्युत
Pradhanah sarvalokasya yasvayattamidam jagat
Ta gavah prasnuta vatsaih shonitam praksharantyuta
3.20
निश्चेरुरपिधानेभ्यः खड्गाः प्रज्वलिता भृशम्
व्यक्तं पश्यन्ति शस्त्राणि संग्रामं समुपस्थितम्
Nishcherurapidhanebhyah khadgah prajvalita bhrisham
Vyaktam pashyanti shastrani sangramam samupasthitam
3.21
अग्निवर्णा यथा भासः शस्त्राणामुदकस्य च
कवचानां ध्वजानां च भविष्यति महान्क्षयः
Agnivarna yatha bhasah shastranamudakasya cha
Kavachanam dhvajanam cha bhavishyati mahankshayah
3.22
दिक्षु प्रज्वलितास्याश्च व्याहरन्ति मृगद्विजाः
अत्याहितं दर्शयन्तो वेदयन्ति महद्भयम्
Dikshu prajvalitasyashcha vyaharanti mrigadvijah
Atyahitam darshayanto vedayanti mahadbhayam
3.23
एकपक्षाक्षिचरणः शकुनिः खचरो निशि
रौद्रं वदति संरब्धः शोणितं छर्दयन्मुहुः
Ekapakshakshicharanah shakunih khacharo nishi
Raudram vadati sanrabdhah shonitam chhardayanmuhuh
3.24
ग्रहौ ताम्रारुणशिखौ प्रज्वलन्ताविव स्थितौ
सप्तर्षीणामुदाराणां समवच्छाद्य वै प्रभाम्
Grahau tamrarunashikhau prajvalantaviva sthitau
Saptarshinamudaranam samavachchhadya vai prabham
3.25
संवत्सरस्थायिनौ च ग्रहौ प्रज्वलितावुभौ
विशाखयोः समीपस्थौ बृहस्पतिशनैश्चरौ
Sanvatsarasthayinau cha grahau prajvalitavubhau
Vishakhayoh samipasthau brihaspatishanaishcharau
3.26
कृत्तिकासु ग्रहस्तीव्रो नक्षत्रे प्रथमे ज्वलन्
वपूंष्यपहरन्भासा धूमकेतुरिव स्थितः
Krittikasu grahastivro nakshatre prathame jvalan
Vapunshyapaharanbhasa dhumaketuriva sthitah
3.27
त्रिषु पूर्वेषु सर्वेषु नक्षत्रेषु विशां पते
बुधः संपततेऽभीक्ष्णं जनयन्सुमहद्भयम्
Trishu purveshu sarveshu nakshatreshu visham pate
Budhah sampatatebhikshnam janayansumahadbhayam
3.28
चतुर्दशीं पञ्चदशीं भूतपूर्वां च षोडशीम्
इमां तु नाभिजानामि अमावास्यां त्रयोदशीम्
Chaturdashim panchadashim bhutapurvam cha shodashim
Imam tu nabhijanami amavasyam trayodashim
3.29
चन्द्रसूर्यावुभौ ग्रस्तावेकमासे त्रयोदशीम्
अपर्वणि ग्रहावेतौ प्रजाः संक्षपयिष्यतः
Chandrasuryavubhau grastavekamase trayodashim
Aparvani grahavetau prajah sankshapayishyatah
3.30
रजोवृता दिशः सर्वाः पांसुवर्षैः समन्ततः
उत्पातमेघा रौद्राश्च रात्रौ वर्षन्ति शोणितम्
Rajovrita dishah sarvah pansuvarshaih samantatah
Utpatamegha raudrashcha ratrau varshanti shonitam
3.31
मांसवर्षं पुनस्तीव्रमासीत्कृष्णचतुर्दशीम्
अर्धरात्रे महाघोरमतृप्यंस्तत्र राक्षसाः
Mansavarsham punastivramasitkrishnachaturdashim
Ardharatre mahaghoramatripyanstatra rakshasah
3.32
प्रतिस्रोतोऽवहन्नद्यः सरितः शोणितोदकाः
फेनायमानाः कूपाश्च नर्दन्ति वृषभा इव
पतन्त्युल्काः सनिर्घाताः शुष्काशनिविमिश्रिताः
Pratisrotovahannadyah saritah shonitodakah
Phenayamanah kupashcha nardanti vrishabha iva
Patantyulkah sanirghatah shushkashanivimishritah
3.33
अद्य चैव निशां व्युष्टामुदये भानुराहतः
ज्वलन्तीभिर्महोल्काभिश्चतुर्भिः सर्वतोदिशम्
Adya chaiva nisham vyushtamudaye bhanurahatah
Jvalantibhirmaholkabhishchaturbhih sarvatodisham
3.34
आदित्यमुपतिष्ठद्भिस्तत्र चोक्तं महर्षिभिः
भूमिपालसहस्राणां भूमिः पास्यति शोणितम्
Adityamupatishthadbhistatra choktam maharshibhih
Bhumipalasahasranam bhumih pasyati shonitam
3.35
कैलासमन्दराभ्यां तु तथा हिमवतो गिरेः
सहस्रशो महाशब्दं शिखराणि पतन्ति च
Kailasamandarabhyam tu tatha himavato gireh
Sahasrasho mahashabdam shikharani patanti cha
3.36
महाभूता भूमिकम्पे चतुरः सागरान्पृथक्
वेलामुद्वर्तयन्ति स्म क्षोभयन्तः पुनः पुनः
Mahabhuta bhumikampe chaturah sagaranprithak
Velamudvartayanti sma kshobhayantah punah punah
3.37
वृक्षानुन्मथ्य वान्त्युग्रा वाताः शर्करकर्षिणः
पतन्ति चैत्यवृक्षाश्च ग्रामेषु नगरेषु च
Vrikshanunmathya vantyugra vatah sharkarakarshinah
Patanti chaityavrikshashcha grameshu nagareshu cha
3.38
पीतलोहितनीलश्च ज्वलत्यग्निर्हुतो द्विजैः
वामार्चिः शावगन्धी च धूमप्रायः खरस्वनः
स्पर्शा गन्धा रसाश्चैव विपरीता महीपते
Pitalohitanilashcha jvalatyagnirhuto dvijaih
Vamarchih shavagandhi cha dhumaprayah kharasvanah
Sparsha gandha rasashchaiva viparita mahipate
3.39
धूमायन्ते ध्वजा राज्ञां कम्पमाना मुहुर्मुहुः
मुञ्चन्त्यङ्गारवर्षाणि भेर्योऽथ पटहास्तथा
Dhumayante dhvaja ragyam kampamana muhurmuhuh
Munchantyangaravarshani bheryotha patahastatha
3.40
प्रासादशिखराग्रेषु पुरद्वारेषु चैव हि
गृध्राः परिपतन्त्युग्रा वामं मण्डलमाश्रिताः
Prasadashikharagreshu puradvareshu chaiva hi
Gridhrah paripatantyugra vamam mandalamashritah
3.41
पक्वापक्वेति सुभृशं वावाश्यन्ते वयांसि च
निलीयन्ते ध्वजाग्रेषु क्षयाय पृथिवीक्षिताम्
Pakvapakveti subhrisham vavashyante vayansi cha
Niliyante dhvajagreshu kshayaya prithivikshitam
3.42
ध्यायन्तः प्रकिरन्तश्च वालान्वेपथुसंयुताः
रुदन्ति दीनास्तुरगा मातङ्गाश्च सहस्रशः
Dhyayantah prakirantashcha valanvepathusanyutah
Rudanti dinasturaga matangashcha sahasrashah
3.43
एतच्छ्रुत्वा भवानत्र प्राप्तकालं व्यवस्यताम्
यथा लोकः समुच्छेदं नायं गच्छेत भारत
Etachchhrutva bhavanatra praptakalam vyavasyatam
Yatha lokah samuchchhedam nayam gachchheta bharata
3.44
वैशंपायन उवाच
पितुर्वचो निशम्यैतद्धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्
दिष्टमेतत्पुरा मन्ये भविष्यति न संशयः
Vaishampayana uvacha
Piturvacho nishamyaitaddhritarashtrobravididam
Dishtametatpura manye bhavishyati na sanshayah
3.45
क्षत्रियाः क्षत्रधर्मेण वध्यन्ते यदि संयुगे
वीरलोकं समासाद्य सुखं प्राप्स्यन्ति केवलम्
Kshatriyah kshatradharmena vadhyante yadi sanyuge
Viralokam samasadya sukham prapsyanti kevalam
3.46
इह कीर्तिं परे लोके दीर्घकालं महत्सुखम्
प्राप्स्यन्ति पुरुषव्याघ्राः प्राणांस्त्यक्त्वा महाहवे
Iha kirtim pare loke dirghakalam mahatsukham
Prapsyanti purushavyaghrah prananstyaktva mahahave