UtshovChapter 28
28.1
श्रीभगवानुवाच
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः
स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः
Shribhagavanuvacha
Anashritah karmaphalam karyam karma karoti yah
Sa sannyasi cha yogi cha na niragnirna chakriyah
28.2
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव
न ह्यसंन्यस्तसंकल्पो योगी भवति कश्चन
Yam sannyasamiti prahuryogam tam viddhi pandava
Na hyasannyastasankalpo yogi bhavati kashchana
28.3
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते
Arurukshormuneryogam karma karanamuchyate
Yogarudhasya tasyaiva shamah karanamuchyate
28.4
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते
सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते
Yada hi nendriyartheshu na karmasvanushajjate
Sarvasankalpasannyasi yogarudhastadochyate
28.5
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः
Uddharedatmanatmanam natmanamavasadayet
Atmaiva hyatmano bandhuratmaiva ripuratmanah
28.6
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्
Bandhuratmatmanastasya yenatmaivatmana jitah
Anatmanastu shatrutve vartetatmaiva shatruvat
28.7
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानावमानयोः
Jitatmanah prashantasya paramatma samahitah
Shitoshnasukhaduhkheshu tatha manavamanayoh
28.8
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः
Gyanavigyanatriptatma kutastho vijitendriyah
Yukta ityuchyate yogi samaloshtashmakanchanah
28.9
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते
Suhrinmitraryudasinamadhyasthadveshyabandhushu
Sadhushvapi cha papeshu samabuddhirvishishyate
28.10
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः
Yogi yunjita satatamatmanam rahasi sthitah
Ekaki yatachittatma nirashiraparigrahah
28.11
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्
Shuchau deshe pratishthapya sthiramasanamatmanah
Natyuchchhritam natinicham chailajinakushottaram
28.12
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये
Tatraikagram manah kritva yatachittendriyakriyah
Upavishyasane yunjyadyogamatmavishuddhaye
28.13
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्
Samam kayashirogrivam dharayannachalam sthirah
Samprekshya nasikagram svam dishashchanavalokayan
28.14
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः
Prashantatma vigatabhirbrahmacharivrate sthitah
Manah sanyamya machchitto yukta asita matparah
28.15
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति
Yunjannevam sadatmanam yogi niyatamanasah
Shantim nirvanaparamam matsansthamadhigachchhati
28.16
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन
Natyashnatastu yogosti na chaikantamanashnatah
Na chatisvapnashilasya jagrato naiva charjuna
28.17
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा
Yuktaharaviharasya yuktacheshtasya karmasu
Yuktasvapnavabodhasya yogo bhavati duhkhaha
28.18
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा
Yada viniyatam chittamatmanyevavatishthate
Nihsprihah sarvakamebhyo yukta ityuchyate tada
28.19
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः
Yatha dipo nivatastho nengate sopama smrita
Yogino yatachittasya yunjato yogamatmanah
28.20
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति
Yatroparamate chittam niruddham yogasevaya
Yatra chaivatmanatmanam pashyannatmani tushyati
28.21
सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम्
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः
Sukhamatyantikam yattadbuddhigrahyamatindriyam
Vetti yatra na chaivayam sthitashchalati tattvatah
28.22
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते
Yam labdhva chaparam labham manyate nadhikam tatah
Yasminsthito na duhkhena gurunapi vichalyate
28.23
तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम्
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा
Tam vidyadduhkhasanyogaviyogam yogasangyitam
Sa nishchayena yoktavyo yogonirvinnachetasa
28.24
संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः
Sankalpaprabhavankamanstyaktva sarvanasheshatah
Manasaivendriyagramam viniyamya samantatah
28.25
शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत्
Shanaih shanairuparamedbuddhya dhritigrihitaya
Atmasanstham manah kritva na kinchidapi chintayet
28.26
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्
Yato yato nishcharati manashchanchalamasthiram
Tatastato niyamyaitadatmanyeva vasham nayet
28.27
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्
Prashantamanasam hyenam yoginam sukhamuttamam
Upaiti shantarajasam brahmabhutamakalmasham
28.28
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते
Yunjannevam sadatmanam yogi vigatakalmashah
Sukhena brahmasansparshamatyantam sukhamashnute
28.29
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः
Sarvabhutasthamatmanam sarvabhutani chatmani
Ikshate yogayuktatma sarvatra samadarshanah
28.30
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति
Yo mam pashyati sarvatra sarvam cha mayi pashyati
Tasyaham na pranashyami sa cha me na pranashyati
28.31
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते
Sarvabhutasthitam yo mam bhajatyekatvamasthitah
Sarvatha vartamanopi sa yogi mayi vartate
28.32
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन
सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः
Atmaupamyena sarvatra samam pashyati yorjuna
Sukham va yadi va duhkham sa yogi paramo matah
28.33
अर्जुन उवाच
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम्
Arjuna uvacha
Yoyam yogastvaya proktah samyena madhusudana
Etasyaham na pashyami chanchalatvatsthitim sthiram
28.34
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्
Chanchalam hi manah krishna pramathi balavaddridham
Tasyaham nigraham manye vayoriva sudushkaram
28.35
श्रीभगवानुवाच
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते
Shribhagavanuvacha
Asanshayam mahabaho mano durnigraham chalam
Abhyasena tu kaunteya vairagyena cha grihyate
28.36
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः
Asanyatatmana yogo dushprapa iti me matih
Vashyatmana tu yatata shakyovaptumupayatah
28.37
अर्जुन उवाच
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति
Arjuna uvacha
Ayatih shraddhayopeto yogachchalitamanasah
Aprapya yogasansiddhim kam gatim krishna gachchhati
28.38
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि
Kachchinnobhayavibhrashtashchhinnabhramiva nashyati
Apratishtho mahabaho vimudho brahmanah pathi
28.39
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते
Etanme sanshayam krishna chhettumarhasyasheshatah
Tvadanyah sanshayasyasya chhetta na hyupapadyate
28.40
श्रीभगवानुवाच
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते
न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति
Shribhagavanuvacha
Partha naiveha namutra vinashastasya vidyate
Na hi kalyanakritkashchiddurgatim tata gachchhati
28.41
प्राप्य पुण्यकृताँल्लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते
Prapya punyakritanllokanushitva shashvatih samah
Shuchinam shrimatam gehe yogabhrashtobhijayate
28.42
अथ वा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्
Atha va yoginameva kule bhavati dhimatam
Etaddhi durlabhataram loke janma yadidrisham
28.43
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन
Tatra tam buddhisanyogam labhate paurvadehikam
Yatate cha tato bhuyah sansiddhau kurunandana
28.44
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते
Purvabhyasena tenaiva hriyate hyavashopi sah
Jigyasurapi yogasya shabdabrahmativartate
28.45
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्
Prayatnadyatamanastu yogi sanshuddhakilbishah
Anekajanmasansiddhastato yati param gatim
28.46
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन
Tapasvibhyodhiko yogi gyanibhyopi matodhikah
Karmibhyashchadhiko yogi tasmadyogi bhavarjuna
28.47
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः
Yoginamapi sarvesham madgatenantaratmana
Shraddhavanbhajate yo mam sa me yuktatamo matah