UtshovChapter 23
23.1
धृतराष्ट्र उवाच
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय
Dhritarashtra uvacha
Dharmakshetre kurukshetre samaveta yuyutsavah
Mamakah pandavashchaiva kimakurvata sanjaya
23.2
संजय उवाच
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत्
Sanjaya uvacha
Drishtva tu pandavanikam vyudham duryodhanastada
Acharyamupasangamya raja vachanamabravit
23.3
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता
Pashyaitam panduputranamacharya mahatim chamum
Vyudham drupadaputrena tava shishyena dhimata
23.4
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः
Atra shura maheshvasa bhimarjunasama yudhi
Yuyudhano viratashcha drupadashcha maharathah
23.5
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः
Dhrishtaketushchekitanah kashirajashcha viryavan
Purujitkuntibhojashcha shaibyashcha narapungavah
23.6
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः
Yudhamanyushcha vikranta uttamaujashcha viryavan
Saubhadro draupadeyashcha sarva eva maharathah
23.7
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते
Asmakam tu vishishta ye tannibodha dvijottama
Nayaka mama sainyasya sangyartham tanbravimi te
23.8
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च
Bhavanbhishmashcha karnashcha kripashcha samitinjayah
Ashvatthama vikarnashcha saumadattistathaiva cha
23.9
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः
Anye cha bahavah shura madarthe tyaktajivitah
Nanashastrapraharanah sarve yuddhavisharadah
23.10
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्
Aparyaptam tadasmakam balam bhishmabhirakshitam
Paryaptam tvidametesham balam bhimabhirakshitam
23.11
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि
Ayaneshu cha sarveshu yathabhagamavasthitah
Bhishmamevabhirakshantu bhavantah sarva eva hi
23.12
तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्
Tasya sanjanayanharsham kuruvriddhah pitamahah
Sinhanadam vinadyochchaih shankham dadhmau pratapavan
23.13
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्
Tatah shankhashcha bheryashcha panavanakagomukhah
Sahasaivabhyahanyanta sa shabdastumulobhavat
23.14
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः
Tatah shvetairhayairyukte mahati syandane sthitau
Madhavah pandavashchaiva divyau shankhau pradadhmatuh
23.15
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः
Panchajanyam hrishikesho devadattam dhananjayah
Paundram dadhmau mahashankham bhimakarma vrikodarah
23.16
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ
Anantavijayam raja kuntiputro yudhishthirah
Nakulah sahadevashcha sughoshamanipushpakau
23.17
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः
Kashyashcha parameshvasah shikhandi cha maharathah
Dhrishtadyumno viratashcha satyakishchaparajitah
23.18
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक्
Drupado draupadeyashcha sarvashah prithivipate
Saubhadrashcha mahabahuh shankhandadhmuh prithakprithak
23.19
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्
Sa ghosho dhartarashtranam hridayani vyadarayat
Nabhashcha prithivim chaiva tumulo vyanunadayan
23.20
अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः
प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः
Atha vyavasthitandrishtva dhartarashtrankapidhvajah
Pravritte shastrasampate dhanurudyamya pandavah
23.21
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत
Hrishikesham tada vakyamidamaha mahipate
Senayorubhayormadhye ratham sthapaya mechyuta
23.22
यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान्
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे
Yavadetanniriksheham yoddhukamanavasthitan
Kairmaya saha yoddhavyamasminranasamudyame
23.23
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः
Yotsyamananaveksheham ya etetra samagatah
Dhartarashtrasya durbuddheryuddhe priyachikirshavah
23.24
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्
Evamukto hrishikesho gudakeshena bharata
Senayorubhayormadhye sthapayitva rathottamam
23.25
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति
Bhishmadronapramukhatah sarvesham cha mahikshitam
Uvacha partha pashyaitansamavetankuruniti
23.26
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान्
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा
Tatrapashyatsthitanparthah pitrinatha pitamahan
Acharyanmatulanbhratrinputranpautransakhinstatha
23.27
श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान्
Shvashuransuhridashchaiva senayorubhayorapi
Tansamikshya sa kaunteyah sarvanbandhunavasthitan
23.28
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्
दृष्ट्वेमान्स्वजनान्कृष्ण युयुत्सून्समवस्थितान्
Kripaya parayavishto vishidannidamabravit
Drishtvemansvajanankrishna yuyutsunsamavasthitan
23.29
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते
Sidanti mama gatrani mukham cha parishushyati
Vepathushcha sharire me romaharshashcha jayate
23.30
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः
Gandivam sransate hastattvakchaiva paridahyate
Na cha shaknomyavasthatum bhramativa cha me manah
23.31
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे
Nimittani cha pashyami viparitani keshava
Na cha shreyonupashyami hatva svajanamahave
23.32
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा
Na kankshe vijayam krishna na cha rajyam sukhani cha
Kim no rajyena govinda kim bhogairjivitena va
23.33
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च
Yeshamarthe kankshitam no rajyam bhogah sukhani cha
Ta imevasthita yuddhe prananstyaktva dhanani cha
23.34
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः स्यालाः संबन्धिनस्तथा
Acharyah pitarah putrastathaiva cha pitamahah
Matulah shvashurah pautrah syalah sambandhinastatha
23.35
एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते
Etanna hantumichchhami ghnatopi madhusudana
Api trailokyarajyasya hetoh kim nu mahikrite
23.36
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः
Nihatya dhartarashtrannah ka pritih syajjanardana
Papamevashrayedasmanhatvaitanatatayinah
23.37
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्सबान्धवान्
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव
Tasmannarha vayam hantum dhartarashtransabandhavan
Svajanam hi katham hatva sukhinah syama madhava
23.38
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्
Yadyapyete na pashyanti lobhopahatachetasah
Kulakshayakritam dosham mitradrohe cha patakam
23.39
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन
Katham na gyeyamasmabhih papadasmannivartitum
Kulakshayakritam dosham prapashyadbhirjanardana
23.40
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत
Kulakshaye pranashyanti kuladharmah sanatanah
Dharme nashte kulam kritsnamadharmobhibhavatyuta
23.41
अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः
Adharmabhibhavatkrishna pradushyanti kulastriyah
Strishu dushtasu varshneya jayate varnasankarah
23.42
संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः
Sankaro narakayaiva kulaghnanam kulasya cha
Patanti pitaro hyesham luptapindodakakriyah
23.43
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः
Doshairetaih kulaghnanam varnasankarakarakaih
Utsadyante jatidharmah kuladharmashcha shashvatah
23.44
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन
नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम
Utsannakuladharmanam manushyanam janardana
Narake niyatam vaso bhavatityanushushruma
23.45
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः
Aho bata mahatpapam kartum vyavasita vayam
Yadrajyasukhalobhena hantum svajanamudyatah
23.46
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्
Yadi mamapratikaramashastram shastrapanayah
Dhartarashtra rane hanyustanme kshemataram bhavet
23.47
एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत्
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः
Evamuktvarjunah sankhye rathopastha upavishat
Visrijya sasharam chapam shokasanvignamanasah