UtshovChapter 19
19.1
धृतराष्ट्र उवाच
अक्षौहिण्यो दशैकां च व्यूढां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः
कथमल्पेन सैन्येन प्रत्यव्यूहत पाण्डवः
Dhritarashtra uvacha
Akshauhinyo dashaikam cha vyudham drishtva yudhishthirah
Kathamalpena sainyena pratyavyuhata pandavah
19.2
यो वेद मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम्
कथं भीष्मं स कौन्तेयः प्रत्यव्यूहत पाण्डवः
Yo veda manusham vyuham daivam gandharvamasuram
Katham bhishmam sa kaunteyah pratyavyuhata pandavah
19.3
संजय उवाच
धार्तराष्ट्राण्यनीकानि दृष्ट्वा व्यूढानि पाण्डवः
अभ्यभाषत धर्मात्मा धर्मराजो धनंजयम्
Sanjaya uvacha
Dhartarashtranyanikani drishtva vyudhani pandavah
Abhyabhashata dharmatma dharmarajo dhananjayam
19.4
महर्षेर्वचनात्तात वेदयन्ति बृहस्पतेः
संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून्
Maharshervachanattata vedayanti brihaspateh
Sanhatanyodhayedalpankamam vistarayedbahun
19.5
सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह
अस्माकं च तथा सैन्यमल्पीयः सुतरां परैः
Suchimukhamanikam syadalpanam bahubhih saha
Asmakam cha tatha sainyamalpiyah sutaram paraih
19.6
एतद्वचनमाज्ञाय महर्षेर्व्यूह पाण्डव
तच्छ्रुत्वा धर्मराजस्य प्रत्यभाषत फल्गुनः
Etadvachanamagyaya maharshervyuha pandava
Tachchhrutva dharmarajasya pratyabhashata phalgunah
19.7
एष व्यूहामि ते राजन्व्यूहं परमदुर्जयम्
अचलं नाम वज्राख्यं विहितं वज्रपाणिना
Esha vyuhami te rajanvyuham paramadurjayam
Achalam nama vajrakhyam vihitam vajrapanina
19.8
यः स वात इवोद्धूतः समरे दुःसहः परैः
स नः पुरो योत्स्यति वै भीमः प्रहरतां वरः
Yah sa vata ivoddhutah samare duhsahah paraih
Sa nah puro yotsyati vai bhimah praharatam varah
19.9
तेजांसि रिपुसैन्यानां मृद्नन्पुरुषसत्तमः
अग्रेऽग्रणीर्यास्यति नो युद्धोपायविचक्षणः
Tejansi ripusainyanam mridnanpurushasattamah
Agregraniryasyati no yuddhopayavichakshanah
19.10
यं दृष्ट्वा पार्थिवाः सर्वे दुर्योधनपुरोगमाः
निवर्तिष्यन्ति संभ्रान्ताः सिंहं क्षुद्रमृगा इव
Yam drishtva parthivah sarve duryodhanapurogamah
Nivartishyanti sambhrantah sinham kshudramriga iva
19.11
तं सर्वे संश्रयिष्यामः प्राकारमकुतोभयम्
भीमं प्रहरतां श्रेष्ठं वज्रपाणिमिवामराः
Tam sarve sanshrayishyamah prakaramakutobhayam
Bhimam praharatam shreshtham vajrapanimivamarah
19.12
न हि सोऽस्ति पुमाँल्लोके यः संक्रुद्धं वृकोदरम्
द्रष्टुमत्युग्रकर्माणं विषहेत नरर्षभम्
Na hi sosti pumanlloke yah sankruddham vrikodaram
Drashtumatyugrakarmanam vishaheta nararshabham
19.13
भीमसेनो गदां बिभ्रद्वज्रसारमयीं दृढाम्
चरन्वेगेन महता समुद्रमपि शोषयेत्
Bhimaseno gadam bibhradvajrasaramayim dridham
Charanvegena mahata samudramapi shoshayet
19.14
केकया धृष्टकेतुश्च चेकितानश्च वीर्यवान्
एत तिष्ठन्ति सामात्याः प्रेक्षकास्ते नरेश्वर
Kekaya dhrishtaketushcha chekitanashcha viryavan
Eta tishthanti samatyah prekshakaste nareshvara
19.15
धृतराष्ट्रस्य दायादा इति बीभत्सुरब्रवीत्
ब्रुवाणं तु तथा पार्थं सर्वसैन्यानि मारिष
अपूजयंस्तदा वाग्भिरनुकूलाभिराहवे
Dhritarashtrasya dayada iti bibhatsurabravit
Bruvanam tu tatha partham sarvasainyani marisha
Apujayanstada vagbhiranukulabhirahave
19.16
एवमुक्त्वा महाबाहुस्तथा चक्रे धनंजयः
व्यूह्य तानि बलान्याशु प्रययौ फल्गुनस्तदा
Evamuktva mahabahustatha chakre dhananjayah
Vyuhya tani balanyashu prayayau phalgunastada
19.17
संप्रयातान्कुरून्दृष्ट्वा पाण्डवानां महाचमूः
गङ्गेव पूर्णा स्तिमिता स्यन्दमाना व्यदृश्यत
Samprayatankurundrishtva pandavanam mahachamuh
Gangeva purna stimita syandamana vyadrishyata
19.18
भीमसेनोऽग्रणीस्तेषां धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
नकुलः सहदेवश्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान्
Bhimasenogranistesham dhrishtadyumnashcha parshatah
Nakulah sahadevashcha dhrishtaketushcha viryavan
19.19
समुद्योज्य ततः पश्चाद्राजाप्यक्षौहिणीवृतः
भ्रातृभिः सह पुत्रैश्च सोऽभ्यरक्षत पृष्ठतः
Samudyojya tatah pashchadrajapyakshauhinivritah
Bhratribhih saha putraishcha sobhyarakshata prishthatah
19.20
चक्ररक्षौ तु भीमस्य माद्रीपुत्रौ महाद्युती
द्रौपदेयाः ससौभद्राः पृष्ठगोपास्तरस्विनः
Chakrarakshau tu bhimasya madriputrau mahadyuti
Draupadeyah sasaubhadrah prishthagopastarasvinah
19.21
धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यस्तेषां गोप्ता महारथः
सहितः पृतनाशूरै रथमुख्यैः प्रभद्रकैः
Dhrishtadyumnashcha panchalyastesham gopta maharathah
Sahitah pritanashurai rathamukhyaih prabhadrakaih
19.22
शिखण्डी तु ततः पश्चादर्जुनेनाभिरक्षितः
यत्तो भीष्मविनाशाय प्रययौ भरतर्षभ
Shikhandi tu tatah pashchadarjunenabhirakshitah
Yatto bhishmavinashaya prayayau bharatarshabha
19.23
पृष्ठगोपोऽर्जुनस्यापि युयुधानो महारथः
चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ
Prishthagoporjunasyapi yuyudhano maharathah
Chakrarakshau tu panchalyau yudhamanyuttamaujasau
19.24
राजा तु मध्यमानीके कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
बृहद्भिः कुञ्जरैर्मत्तैश्चलद्भिरचलैरिव
Raja tu madhyamanike kuntiputro yudhishthirah
Brihadbhih kunjarairmattaishchaladbhirachalairiva
19.25
अक्षौहिण्या च पाञ्चाल्यो यज्ञसेनो महामनाः
विराटमन्वयात्पश्चात्पाण्डवार्थे पराक्रमी
Akshauhinya cha panchalyo yagyaseno mahamanah
Viratamanvayatpashchatpandavarthe parakrami
19.26
तेषामादित्यचन्द्राभाः कनकोत्तमभूषणाः
नानाचिह्नधरा राजन्रथेष्वासन्महाध्वजाः
Teshamadityachandrabhah kanakottamabhushanah
Nanachihnadhara rajanratheshvasanmahadhvajah
19.27
समुत्सर्प्य ततः पश्चाद्धृष्टद्युम्नो महारथः
भ्रातृभिः सह पुत्रैश्च सोऽभ्यरक्षद्युधिष्ठिरम्
Samutsarpya tatah pashchaddhrishtadyumno maharathah
Bhratribhih saha putraishcha sobhyarakshadyudhishthiram
19.28
त्वदीयानां परेषां च रथेषु विविधान्ध्वजान्
अभिभूयार्जुनस्यैको ध्वजस्तस्थौ महाकपिः
Tvadiyanam paresham cha ratheshu vividhandhvajan
Abhibhuyarjunasyaiko dhvajastasthau mahakapih
19.29
पादातास्त्वग्रतोऽगच्छन्नसिशक्त्यृष्टिपाणयः
अनेकशतसाहस्रा भीमसेनस्य रक्षिणः
Padatastvagratogachchhannasishaktyrishtipanayah
Anekashatasahasra bhimasenasya rakshinah
19.30
वारणा दशसाहस्राः प्रभिन्नकरटामुखाः
शूरा हेममयैर्जालैर्दीप्यमाना इवाचलाः
Varana dashasahasrah prabhinnakaratamukhah
Shura hemamayairjalairdipyamana ivachalah
19.31
क्षरन्त इव जीमूता मदार्द्राः पद्मगन्धिनः
राजानमन्वयुः पश्चाच्चलन्त इव पर्वताः
Ksharanta iva jimuta madardrah padmagandhinah
Rajanamanvayuh pashchachchalanta iva parvatah
19.32
भीमसेनो गदां भीमां प्रकर्षन्परिघोपमाम्
प्रचकर्ष महत्सैन्यं दुराधर्षो महामनाः
Bhimaseno gadam bhimam prakarshanparighopamam
Prachakarsha mahatsainyam duradharsho mahamanah
19.33
तमर्कमिव दुष्प्रेक्ष्यं तपन्तं रश्मिमालिनम्
न शेकुः सर्वतो योधाः प्रतिवीक्षितुमन्तिके
Tamarkamiva dushprekshyam tapantam rashmimalinam
Na shekuh sarvato yodhah prativikshitumantike
19.34
वज्रो नामैष तु व्यूहो दुर्भिदः सर्वतोमुखः
चापविद्युद्ध्वजो घोरो गुप्तो गाण्डीवधन्वना
Vajro namaisha tu vyuho durbhidah sarvatomukhah
Chapavidyuddhvajo ghoro gupto gandivadhanvana
19.35
यं प्रतिव्यूह्य तिष्ठन्ति पाण्डवास्तव वाहिनीम्
अजेयो मानुषे लोके पाण्डवैरभिरक्षितः
Yam prativyuhya tishthanti pandavastava vahinim
Ajeyo manushe loke pandavairabhirakshitah
19.36
संध्यां तिष्ठत्सु सैन्येषु सूर्यस्योदयनं प्रति
प्रावात्सपृषतो वायुरनभ्रे स्तनयित्नुमान्
Sandhyam tishthatsu sainyeshu suryasyodayanam prati
Pravatsaprishato vayuranabhre stanayitnuman
19.37
विष्वग्वाताश्च वान्त्युग्रा नीचैः शर्करकर्षिणः
रजश्चोद्धूयमानं तु तमसाच्छादयज्जगत्
Vishvagvatashcha vantyugra nichaih sharkarakarshinah
Rajashchoddhuyamanam tu tamasachchhadayajjagat
19.38
पपात महती चोल्का प्राङ्मुखी भरतर्षभ
उद्यन्तं सूर्यमाहत्य व्यशीर्यत महास्वना
Papata mahati cholka pranmukhi bharatarshabha
Udyantam suryamahatya vyashiryata mahasvana
19.39
अथ सज्जीयमानेषु सैन्येषु भरतर्षभ
निष्प्रभोऽभ्युदियात्सूर्यः सघोषो भूश्चचाल ह
व्यशीर्यत सनादा च तदा भरतसत्तम
Atha sajjiyamaneshu sainyeshu bharatarshabha
Nishprabhobhyudiyatsuryah saghosho bhushchachala ha
Vyashiryata sanada cha tada bharatasattama
19.40
निर्घाता बहवो राजन्दिक्षु सर्वासु चाभवन्
प्रादुरासीद्रजस्तीव्रं न प्राज्ञायत किंचन
Nirghata bahavo rajandikshu sarvasu chabhavan
Pradurasidrajastivram na pragyayata kinchana
19.41
ध्वजानां धूयमानानां सहसा मातरिश्वना
किङ्किणीजालनद्धानां काञ्चनस्रग्वतां रवैः
Dhvajanam dhuyamananam sahasa matarishvana
Kinkinijalanaddhanam kanchanasragvatam ravaih
19.42
महतां सपताकानामादित्यसमतेजसाम्
सर्वं झणझणीभूतमासीत्तालवनेष्विव
Mahatam sapatakanamadityasamatejasam
Sarvam jhanajhanibhutamasittalavaneshviva
19.43
एवं ते पुरुषव्याघ्राः पाण्डवा युद्धनन्दिनः
व्यवस्थिताः प्रतिव्यूह्य तव पुत्रस्य वाहिनीम्
Evam te purushavyaghrah pandava yuddhanandinah
Vyavasthitah prativyuhya tava putrasya vahinim
19.44
स्रंसन्त इव मज्जानो योधानां भरतर्षभ
दृष्ट्वाग्रतो भीमसेनं गदापाणिमवस्थितम्
Sransanta iva majjano yodhanam bharatarshabha
Drishtvagrato bhimasenam gadapanimavasthitam