UtshovChapter 16
16.1
संजय उवाच
त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो महाराज यथार्हसि
न तु दुर्योधने दोषमिममासक्तुमर्हसि
Sanjaya uvacha
Tvadyuktoyamanuprashno maharaja yatharhasi
Na tu duryodhane doshamimamasaktumarhasi
16.2
य आत्मनो दुश्चरितादशुभं प्राप्नुयान्नरः
एनसा तेन नान्यं स उपाशङ्कितुमर्हति
Ya atmano dushcharitadashubham prapnuyannarah
Enasa tena nanyam sa upashankitumarhati
16.3
महाराज मनुष्येषु निन्द्यं यः सर्वमाचरेत्
स वध्यः सर्वलोकस्य निन्दितानि समाचरन्
Maharaja manushyeshu nindyam yah sarvamacharet
Sa vadhyah sarvalokasya ninditani samacharan
16.4
निकारो निकृतिप्रज्ञैः पाण्डवैस्त्वत्प्रतीक्षया
अनुभूतः सहामात्यैः क्षान्तं च सुचिरं वने
Nikaro nikritipragyaih pandavaistvatpratikshaya
Anubhutah sahamatyaih kshantam cha suchiram vane
16.5
हयानां च गजानां च शूराणां चामितौजसाम्
प्रत्यक्षं यन्मया दृष्टं दृष्टं योगबलेन च
Hayanam cha gajanam cha shuranam chamitaujasam
Pratyaksham yanmaya drishtam drishtam yogabalena cha
16.6
शृणु तत्पृथिवीपाल मा च शोके मनः कृथाः
दिष्टमेतत्पुरा नूनमेवंभावि नराधिप
Shrinu tatprithivipala ma cha shoke manah krithah
Dishtametatpura nunamevambhavi naradhipa
16.7
नमस्कृत्वा पितुस्तेऽहं पाराशर्याय धीमते
यस्य प्रसादाद्दिव्यं मे प्राप्तं ज्ञानमनुत्तमम्
Namaskritva pitusteham parasharyaya dhimate
Yasya prasadaddivyam me praptam gyanamanuttamam
16.8
दृष्टिश्चातीन्द्रिया राजन्दूराच्छ्रवणमेव च
परचित्तस्य विज्ञानमतीतानागतस्य च
Drishtishchatindriya rajandurachchhravanameva cha
Parachittasya vigyanamatitanagatasya cha
16.9
व्युत्थितोत्पत्तिविज्ञानमाकाशे च गतिः सदा
शस्त्रैरसङ्गो युद्धेषु वरदानान्महात्मनः
Vyutthitotpattivigyanamakashe cha gatih sada
Shastrairasango yuddheshu varadananmahatmanah
16.10
शृणु मे विस्तरेणेदं विचित्रं परमाद्भुतम्
भारतानां महद्युद्धं यथाभूल्लोमहर्षणम्
Shrinu me vistarenedam vichitram paramadbhutam
Bharatanam mahadyuddham yathabhullomaharshanam
16.11
तेष्वनीकेषु यत्तेषु व्यूढेषु च विधानतः
दुर्योधनो महाराज दुःशासनमथाब्रवीत्
Teshvanikeshu yatteshu vyudheshu cha vidhanatah
Duryodhano maharaja duhshasanamathabravit
16.12
दुःशासन रथास्तूर्णं युज्यन्तां भीष्मरक्षिणः
अनीकानि च सर्वाणि शीघ्रं त्वमनुचोदय
Duhshasana rathasturnam yujyantam bhishmarakshinah
Anikani cha sarvani shighram tvamanuchodaya
16.13
अयं मा समनुप्राप्तो वर्षपूगाभिचिन्तितः
पाण्डवानां ससैन्यानां कुरूणां च समागमः
Ayam ma samanuprapto varshapugabhichintitah
Pandavanam sasainyanam kurunam cha samagamah
16.14
नातः कार्यतमं मन्ये रणे भीष्मस्य रक्षणात्
हन्याद्गुप्तो ह्यसौ पार्थान्सोमकांश्च ससृञ्जयान्
Natah karyatamam manye rane bhishmasya rakshanat
Hanyadgupto hyasau parthansomakanshcha sasrinjayan
16.15
अब्रवीच्च विशुद्धात्मा नाहं हन्यां शिखण्डिनम्
श्रूयते स्त्री ह्यसौ पूर्वं तस्माद्वर्ज्यो रणे मम
Abravichcha vishuddhatma naham hanyam shikhandinam
Shruyate stri hyasau purvam tasmadvarjyo rane mama
16.16
तस्माद्भीष्मो रक्षितव्यो विशेषेणेति मे मतिः
शिखण्डिनो वधे यत्ताः सर्वे तिष्ठन्तु मामकाः
Tasmadbhishmo rakshitavyo vishesheneti me matih
Shikhandino vadhe yattah sarve tishthantu mamakah
16.17
तथा प्राच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्योत्तरापथाः
सर्वशस्त्रास्त्रकुशलास्ते रक्षन्तु पितामहम्
Tatha prachyah pratichyashcha dakshinatyottarapathah
Sarvashastrastrakushalaste rakshantu pitamaham
16.18
अरक्ष्यमाणं हि वृको हन्यात्सिंहं महाबलम्
मा सिंहं जम्बुकेनेव घातयामः शिखण्डिना
Arakshyamanam hi vriko hanyatsinham mahabalam
Ma sinham jambukeneva ghatayamah shikhandina
16.19
वामं चक्रं युधामन्युरुत्तमौजाश्च दक्षिणम्
गोप्तारौ फल्गुनस्यैतौ फल्गुनोऽपि शिखण्डिनः
Vamam chakram yudhamanyuruttamaujashcha dakshinam
Goptarau phalgunasyaitau phalgunopi shikhandinah
16.20
संरक्ष्यमाणः पार्थेन भीष्मेण च विवर्जितः
यथा न हन्याद्गाङ्गेयं दुःशासन तथा कुरु
Sanrakshyamanah parthena bhishmena cha vivarjitah
Yatha na hanyadgangeyam duhshasana tatha kuru
16.21
ततो रजन्यां व्युष्टायां शब्दः समभवन्महान्
क्रोशतां भूमिपालानां युज्यतां युज्यतामिति
Tato rajanyam vyushtayam shabdah samabhavanmahan
Kroshatam bhumipalanam yujyatam yujyatamiti
16.22
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः सिंहनादैश्च भारत
हयहेषितशब्दैश्च रथनेमिस्वनैस्तथा
Shankhadundubhinirghoshaih sinhanadaishcha bharata
Hayaheshitashabdaishcha rathanemisvanaistatha
16.23
गजानां बृंहतां चैव योधानां चाभिगर्जताम्
क्ष्वेडितास्फोटितोत्क्रुष्टैस्तुमुलं सर्वतोऽभवत्
Gajanam brinhatam chaiva yodhanam chabhigarjatam
Kshveditasphotitotkrushtaistumulam sarvatobhavat
16.24
उदतिष्ठन्महाराज सर्वं युक्तमशेषतः
सूर्योदये महत्सैन्यं कुरुपाण्डवसेनयोः
तव राजेन्द्र पुत्राणां पाण्डवानां तथैव च
Udatishthanmaharaja sarvam yuktamasheshatah
Suryodaye mahatsainyam kurupandavasenayoh
Tava rajendra putranam pandavanam tathaiva cha
16.25
तत्र नागा रथाश्चैव जाम्बूनदपरिष्कृताः
विभ्राजमाना दृश्यन्ते मेघा इव सविद्युतः
Tatra naga rathashchaiva jambunadaparishkritah
Vibhrajamana drishyante megha iva savidyutah
16.26
रथानीकान्यदृश्यन्त नगराणीव भूरिशः
अतीव शुशुभे तत्र पिता ते पूर्णचन्द्रवत्
Rathanikanyadrishyanta nagaraniva bhurishah
Ativa shushubhe tatra pita te purnachandravat
16.27
धनुर्भिरृष्टिभिः खड्गैर्गदाभिः शक्तितोमरैः
योधाः प्रहरणैः शुभ्रैः स्वेष्वनीकेष्ववस्थिताः
Dhanurbhirrishtibhih khadgairgadabhih shaktitomaraih
Yodhah praharanaih shubhraih sveshvanikeshvavasthitah
16.28
गजा रथाः पदाताश्च तुरगाश्च विशां पते
व्यतिष्ठन्वागुराकाराः शतशोऽथ सहस्रशः
Gaja rathah padatashcha turagashcha visham pate
Vyatishthanvagurakarah shatashotha sahasrashah
16.29
ध्वजा बहुविधाकारा व्यदृश्यन्त समुच्छ्रिताः
स्वेषां चैव परेषां च द्युतिमन्तः सहस्रशः
Dhvaja bahuvidhakara vyadrishyanta samuchchhritah
Svesham chaiva paresham cha dyutimantah sahasrashah
16.30
काञ्चना मणिचित्राङ्गा ज्वलन्त इव पावकाः
अर्चिष्मन्तो व्यरोचन्त ध्वजा राज्ञां सहस्रशः
Kanchana manichitranga jvalanta iva pavakah
Archishmanto vyarochanta dhvaja ragyam sahasrashah
16.31
महेन्द्रकेतवः शुभ्रा महेन्द्रसदनेष्विव
संनद्धास्तेषु ते वीरा ददृशुर्युद्धकाङ्क्षिणः
Mahendraketavah shubhra mahendrasadaneshviva
Sannaddhasteshu te vira dadrishuryuddhakankshinah
16.32
उद्यतैरायुधैश्चित्रास्तलबद्धाः कलापिनः
ऋषभाक्षा मनुष्येन्द्राश्चमूमुखगता बभुः
Udyatairayudhaishchitrastalabaddhah kalapinah
Rishabhaksha manushyendrashchamumukhagata babhuh
16.33
शकुनिः सौबलः शल्यः सैन्धवोऽथ जयद्रथः
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजश्च सुदक्षिणः
Shakunih saubalah shalyah saindhavotha jayadrathah
Vindanuvindavavantyau kambojashcha sudakshinah
16.34
श्रुतायुधश्च कालिङ्गो जयत्सेनश्च पार्थिवः
बृहद्बलश्च कौशल्यः कृतवर्मा च सात्वतः
Shrutayudhashcha kalingo jayatsenashcha parthivah
Brihadbalashcha kaushalyah kritavarma cha satvatah
16.35
दशैते पुरुषव्याघ्राः शूराः परिघबाहवः
अक्षौहिणीनां पतयो यज्वानो भूरिदक्षिणाः
Dashaite purushavyaghrah shurah parighabahavah
Akshauhininam patayo yajvano bhuridakshinah
16.36
एते चान्ये च बहवो दुर्योधनवशानुगाः
राजानो राजपुत्राश्च नीतिमन्तो महाबलाः
Ete chanye cha bahavo duryodhanavashanugah
Rajano rajaputrashcha nitimanto mahabalah
16.37
संनद्धाः समदृश्यन्त स्वेष्वनीकेष्ववस्थिताः
बद्धकृष्णाजिनाः सर्वे ध्वजिनो मुञ्जमालिनः
Sannaddhah samadrishyanta sveshvanikeshvavasthitah
Baddhakrishnajinah sarve dhvajino munjamalinah
16.38
सृष्टा दुर्योधनस्यार्थे ब्रह्मलोकाय दीक्षिताः
समृद्धा दश वाहिन्यः परिगृह्य व्यवस्थिताः
Srishta duryodhanasyarthe brahmalokaya dikshitah
Samriddha dasha vahinyah parigrihya vyavasthitah
16.39
एकादशी धार्तराष्ट्री कौरवाणां महाचमूः
अग्रतः सर्वसैन्यानां यत्र शांतनवोऽग्रणीः
Ekadashi dhartarashtri kauravanam mahachamuh
Agratah sarvasainyanam yatra shantanavogranih
16.40
श्वेतोष्णीषं श्वेतहयं श्वेतवर्माणमच्युतम्
अपश्याम महाराज भीष्मं चन्द्रमिवोदितम्
Shvetoshnisham shvetahayam shvetavarmanamachyutam
Apashyama maharaja bhishmam chandramivoditam
16.41
हेमतालध्वजं भीष्मं राजते स्यन्दने स्थितम्
श्वेताभ्र इव तीक्ष्णांशुं ददृशुः कुरुपाण्डवाः
Hemataladhvajam bhishmam rajate syandane sthitam
Shvetabhra iva tikshnanshum dadrishuh kurupandavah
16.42
दृष्ट्वा चमूमुखे भीष्मं समकम्पन्त पाण्डवाः
सृञ्जयाश्च महेष्वासा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः
Drishtva chamumukhe bhishmam samakampanta pandavah
Srinjayashcha maheshvasa dhrishtadyumnapurogamah
16.43
जृम्भमाणं महासिंहं दृष्ट्वा क्षुद्रमृगा यथा
धृष्टद्युम्नमुखाः सर्वे समुद्विविजिरे मुहुः
Jrimbhamanam mahasinham drishtva kshudramriga yatha
Dhrishtadyumnamukhah sarve samudvivijire muhuh
16.44
एकादशैताः श्रीजुष्टा वाहिन्यस्तव भारत
पाण्डवानां तथा सप्त महापुरुषपालिताः
Ekadashaitah shrijushta vahinyastava bharata
Pandavanam tatha sapta mahapurushapalitah
16.45
उन्मत्तमकरावर्तौ महाग्राहसमाकुलौ
युगान्ते समुपेतौ द्वौ दृश्येते सागराविव
Unmattamakaravartau mahagrahasamakulau
Yugante samupetau dvau drishyete sagaraviva
16.46
नैव नस्तादृशो राजन्दृष्टपूर्वो न च श्रुतः
अनीकानां समेतानां समवायस्तथाविधः
Naiva nastadrisho rajandrishtapurvo na cha shrutah
Anikanam sametanam samavayastathavidhah