UtshovChapter 15
15.1
धृतराष्ट्र उवाच
कथं कुरूणामृषभो हतो भीष्मः शिखण्डिना
कथं रथात्स न्यपतत्पिता मे वासवोपमः
Dhritarashtra uvacha
Katham kurunamrishabho hato bhishmah shikhandina
Katham rathatsa nyapatatpita me vasavopamah
15.2
कथमासंश्च मे पुत्रा हीना भीष्मेण संजय
बलिना देवकल्पेन गुर्वर्थे ब्रह्मचारिणा
Kathamasanshcha me putra hina bhishmena sanjaya
Balina devakalpena gurvarthe brahmacharina
15.3
तस्मिन्हते महासत्त्वे महेष्वासे महाबले
महारथे नरव्याघ्रे किमु आसीन्मनस्तदा
Tasminhate mahasattve maheshvase mahabale
Maharathe naravyaghre kimu asinmanastada
15.4
आर्तिः परा माविशति यतः शंससि मे हतम्
कुरूणामृषभं वीरमकम्प्यं पुरुषर्षभम्
Artih para mavishati yatah shansasi me hatam
Kurunamrishabham viramakampyam purusharshabham
15.5
के तं यान्तमनुप्रेयुः के चास्यासन्पुरोगमाः
केऽतिष्ठन्के न्यवर्तन्त केऽभ्यवर्तन्त संजय
Ke tam yantamanupreyuh ke chasyasanpurogamah
Ketishthanke nyavartanta kebhyavartanta sanjaya
15.6
के शूरा रथशार्दूलमच्युतं क्षत्रियर्षभम्
रथानीकं गाहमानं सहसा पृष्ठतोऽन्वयुः
Ke shura rathashardulamachyutam kshatriyarshabham
Rathanikam gahamanam sahasa prishthatonvayuh
15.7
यस्तमोऽर्क इवापोहन्परसैन्यममित्रहा
सहस्ररश्मिप्रतिमः परेषां भयमादधत्
अकरोद्दुष्करं कर्म रणे कौरवशासनात्
Yastamorka ivapohanparasainyamamitraha
Sahasrarashmipratimah paresham bhayamadadhat
Akaroddushkaram karma rane kauravashasanat
15.8
ग्रसमानमनीकानि य एनं पर्यवारयन्
कृतिनं तं दुराधर्षं सम्यग्यास्यन्तमन्तिके
कथं शांतनवं युद्धे पाण्डवाः प्रत्यवारयन्
Grasamanamanikani ya enam paryavarayan
Kritinam tam duradharsham samyagyasyantamantike
Katham shantanavam yuddhe pandavah pratyavarayan
15.9
निकृन्तन्तमनीकानि शरदंष्ट्रं तरस्विनम्
चापव्यात्ताननं घोरमसिजिह्वं दुरासदम्
Nikrintantamanikani sharadanshtram tarasvinam
Chapavyattananam ghoramasijihvam durasadam
15.10
अत्यन्यान्पुरुषव्याघ्रान्ह्रीमन्तमपराजितम्
पातयामास कौन्तेयः कथं तमजितं युधि
Atyanyanpurushavyaghranhrimantamaparajitam
Patayamasa kaunteyah katham tamajitam yudhi
15.11
उग्रधन्वानमुग्रेषुं वर्तमानं रथोत्तमे
परेषामुत्तमाङ्गानि प्रचिन्वन्तं शितेषुभिः
Ugradhanvanamugreshum vartamanam rathottame
Pareshamuttamangani prachinvantam shiteshubhih
15.12
पाण्डवानां महत्सैन्यं यं दृष्ट्वोद्यन्तमाहवे
कालाग्निमिव दुर्धर्षं समवेष्टत नित्यशः
Pandavanam mahatsainyam yam drishtvodyantamahave
Kalagnimiva durdharsham samaveshtata nityashah
15.13
परिकृष्य स सेनां मे दशरात्रमनीकहा
जगामास्तमिवादित्यः कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
Parikrishya sa senam me dasharatramanikaha
Jagamastamivadityah kritva karma sudushkaram
15.14
यः स शक्र इवाक्षय्यं वर्षं शरमयं सृजन्
जघान युधि योधानामर्बुदं दशभिर्दिनैः
Yah sa shakra ivakshayyam varsham sharamayam srijan
Jaghana yudhi yodhanamarbudam dashabhirdinaih
15.15
स शेते निष्टनन्भूमौ वातरुग्ण इव द्रुमः
मम दुर्मन्त्रितेनासौ यथा नार्हः स भारतः
Sa shete nishtananbhumau vatarugna iva drumah
Mama durmantritenasau yatha narhah sa bharatah
15.16
कथं शांतनवं दृष्ट्वा पाण्डवानामनीकिनी
प्रहर्तुमशकत्तत्र भीष्मं भीमपराक्रमम्
Katham shantanavam drishtva pandavanamanikini
Prahartumashakattatra bhishmam bhimaparakramam
15.17
कथं भीष्मेण संग्राममकुर्वन्पाण्डुनन्दनाः
कथं च नाजयद्भीष्मो द्रोणे जीवति संजय
Katham bhishmena sangramamakurvanpandunandanah
Katham cha najayadbhishmo drone jivati sanjaya
15.18
कृपे संनिहिते तत्र भरद्वाजात्मजे तथा
भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः कथं स निधनं गतः
Kripe sannihite tatra bharadvajatmaje tatha
Bhishmah praharatam shreshthah katham sa nidhanam gatah
15.19
कथं चातिरथस्तेन पाञ्चाल्येन शिखण्डिना
भीष्मो विनिहतो युद्धे देवैरपि दुरुत्सहः
Katham chatirathastena panchalyena shikhandina
Bhishmo vinihato yuddhe devairapi durutsahah
15.20
यः स्पर्धते रणे नित्यं जामदग्न्यं महाबलम्
अजितं जामदग्न्येन शक्रतुल्यपराक्रमम्
Yah spardhate rane nityam jamadagnyam mahabalam
Ajitam jamadagnyena shakratulyaparakramam
15.21
तं हतं समरे भीष्मं महारथबलोचितम्
संजयाचक्ष्व मे वीरं येन शर्म न विद्महे
Tam hatam samare bhishmam maharathabalochitam
Sanjayachakshva me viram yena sharma na vidmahe
15.22
मामकाः के महेष्वासा नाजहुः संजयाच्युतम्
दुर्योधनसमादिष्टाः के वीराः पर्यवारयन्
Mamakah ke maheshvasa najahuh sanjayachyutam
Duryodhanasamadishtah ke virah paryavarayan
15.23
यच्छिखण्डिमुखाः सर्वे पाण्डवा भीष्ममभ्ययुः
कच्चिन्न कुरवो भीतास्तत्यजुः संजयाच्युतम्
Yachchhikhandimukhah sarve pandava bhishmamabhyayuh
Kachchinna kuravo bhitastatyajuh sanjayachyutam
15.24
मौर्वीघोषस्तनयित्नुः पृषत्कपृषतो महान्
धनुर्ह्रादमहाशब्दो महामेघ इवोन्नतः
Maurvighoshastanayitnuh prishatkaprishato mahan
Dhanurhradamahashabdo mahamegha ivonnatah
15.25
यदभ्यवर्षत्कौन्तेयान्सपाञ्चालान्ससृञ्जयान्
निघ्नन्पररथान्वीरो दानवानिव वज्रभृत्
Yadabhyavarshatkaunteyansapanchalansasrinjayan
Nighnanpararathanviro danavaniva vajrabhrit
15.26
इष्वस्त्रसागरं घोरं बाणग्राहं दुरासदम्
कार्मुकोर्मिणमक्षय्यमद्वीपं समरेऽप्लवम्
गदासिमकरावर्तं हयग्राहं गजाकुलम्
Ishvastrasagaram ghoram banagraham durasadam
Karmukorminamakshayyamadvipam samareplavam
Gadasimakaravartam hayagraham gajakulam
15.27
हयान्गजान्पदातांश्च रथांश्च तरसा बहून्
निमज्जयन्तं समरे परवीरापहारिणम्
Hayangajanpadatanshcha rathanshcha tarasa bahun
Nimajjayantam samare paravirapaharinam
15.28
विदह्यमानं कोपेन तेजसा च परंतपम्
वेलेव मकरावासं के वीराः पर्यवारयन्
Vidahyamanam kopena tejasa cha parantapam
Veleva makaravasam ke virah paryavarayan
15.29
भीष्मो यदकरोत्कर्म समरे संजयारिहा
दुर्योधनहितार्थाय के तदास्य पुरोऽभवन्
Bhishmo yadakarotkarma samare sanjayariha
Duryodhanahitarthaya ke tadasya purobhavan
15.30
केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं भीष्मस्यामिततेजसः
पृष्ठतः के परान्वीरा उपासेधन्यतव्रताः
Kerakshandakshinam chakram bhishmasyamitatejasah
Prishthatah ke paranvira upasedhanyatavratah
15.31
के पुरस्तादवर्तन्त रक्षन्तो भीष्ममन्तिके
केऽरक्षन्नुत्तरं चक्रं वीरा वीरस्य युध्यतः
Ke purastadavartanta rakshanto bhishmamantike
Kerakshannuttaram chakram vira virasya yudhyatah
15.32
वामे चक्रे वर्तमानाः केऽघ्नन्संजय सृञ्जयान्
समेताग्रमनीकेषु केऽभ्यरक्षन्दुरासदम्
Vame chakre vartamanah keghnansanjaya srinjayan
Sametagramanikeshu kebhyarakshandurasadam
15.33
पार्श्वतः केऽभ्यवर्तन्त गच्छन्तो दुर्गमां गतिम्
समूहे के परान्वीरान्प्रत्ययुध्यन्त संजय
Parshvatah kebhyavartanta gachchhanto durgamam gatim
Samuhe ke paranviranpratyayudhyanta sanjaya
15.34
रक्ष्यमाणः कथं वीरैर्गोप्यमानाश्च तेन ते
दुर्जयानामनीकानि नाजयंस्तरसा युधि
Rakshyamanah katham virairgopyamanashcha tena te
Durjayanamanikani najayanstarasa yudhi
15.35
सर्वलोकेश्वरस्येव परमेष्ठिप्रजापतेः
कथं प्रहर्तुमपि ते शेकुः संजय पाण्डवाः
Sarvalokeshvarasyeva parameshthiprajapateh
Katham prahartumapi te shekuh sanjaya pandavah
15.36
यस्मिन्द्वीपे समाश्रित्य युध्यन्ति कुरवः परैः
तं निमग्नं नरव्याघ्रं भीष्मं शंससि संजय
Yasmindvipe samashritya yudhyanti kuravah paraih
Tam nimagnam naravyaghram bhishmam shansasi sanjaya
15.37
यस्य वीर्ये समाश्वस्य मम पुत्रो बृहद्बलः
न पाण्डवानगणयत्कथं स निहतः परैः
Yasya virye samashvasya mama putro brihadbalah
Na pandavanaganayatkatham sa nihatah paraih
15.38
यः पुरा विबुधैः सेन्द्रैः साहाय्ये युद्धदुर्मदः
काङ्क्षितो दानवान्घ्नद्भिः पिता मम महाव्रतः
Yah pura vibudhaih sendraih sahayye yuddhadurmadah
Kankshito danavanghnadbhih pita mama mahavratah
15.39
यस्मिञ्जाते महावीर्ये शंतनुर्लोकशंकरे
शोकं दुःखं च दैन्यं च प्राजहात्पुत्रलक्ष्मणि
Yasminjate mahavirye shantanurlokashankare
Shokam duhkham cha dainyam cha prajahatputralakshmani
15.40
प्रज्ञा परायणं तज्ज्ञं सद्धर्मनिरतं शुचिम्
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञं कथं शंससि मे हतम्
Pragya parayanam tajgyam saddharmaniratam shuchim
Vedavedangatattvagyam katham shansasi me hatam
15.41
सर्वास्त्रविनयोपेतं दान्तं शान्तं मनस्विनम्
हतं शांतनवं श्रुत्वा मन्ये शेषं बलं हतम्
Sarvastravinayopetam dantam shantam manasvinam
Hatam shantanavam shrutva manye shesham balam hatam
15.42
धर्मादधर्मो बलवान्संप्राप्त इति मे मतिः
यत्र वृद्धं गुरुं हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः
Dharmadadharmo balavansamprapta iti me matih
Yatra vriddham gurum hatva rajyamichchhanti pandavah
15.43
जामदग्न्यः पुरा रामः सर्वास्त्रविदनुत्तमः
अम्बार्थमुद्यतः संख्ये भीष्मेण युधि निर्जितः
Jamadagnyah pura ramah sarvastravidanuttamah
Ambarthamudyatah sankhye bhishmena yudhi nirjitah
15.44
तमिन्द्रसमकर्माणं ककुदं सर्वधन्विनाम्
हतं शंससि भीष्मं मे किं नु दुःखमतः परम्
Tamindrasamakarmanam kakudam sarvadhanvinam
Hatam shansasi bhishmam me kim nu duhkhamatah param
15.45
असकृत्क्षत्रियव्राताः संख्ये येन विनिर्जिताः
जामदग्न्यस्तथा रामः परवीरनिघातिना
Asakritkshatriyavratah sankhye yena vinirjitah
Jamadagnyastatha ramah paraviranighatina
15.46
तस्मान्नूनं महावीर्याद्भार्गवाद्युद्धदुर्मदात्
तेजोवीर्यबलैर्भूयाञ्शिखण्डी द्रुपदात्मजः
Tasmannunam mahaviryadbhargavadyuddhadurmadat
Tejoviryabalairbhuyanshikhandi drupadatmajah
15.47
यः शूरं कृतिनं युद्धे सर्वशास्त्रविशारदम्
परमास्त्रविदं वीरं जघान भरतर्षभम्
Yah shuram kritinam yuddhe sarvashastravisharadam
Paramastravidam viram jaghana bharatarshabham
15.48
के वीरास्तममित्रघ्नमन्वयुः शत्रुसंसदि
शंस मे तद्यथा वृत्तं युद्धं भीष्मस्य पाण्डवैः
Ke virastamamitraghnamanvayuh shatrusansadi
Shansa me tadyatha vrittam yuddham bhishmasya pandavaih
15.49
योषेव हतवीरा मे सेना पुत्रस्य संजय
अगोपमिव चोद्भ्रान्तं गोकुलं तद्बलं मम
Yosheva hatavira me sena putrasya sanjaya
Agopamiva chodbhrantam gokulam tadbalam mama
15.50
पौरुषं सर्वलोकस्य परं यस्य महाहवे
परासिक्ते च वस्तस्मिन्कथमासीन्मनस्तदा
Paurusham sarvalokasya param yasya mahahave
Parasikte cha vastasminkathamasinmanastada
15.51
जीवितेऽप्यद्य सामर्थ्यं किमिवास्मासु संजय
घातयित्वा महावीर्यं पितरं लोकधार्मिकम्
Jivitepyadya samarthyam kimivasmasu sanjaya
Ghatayitva mahaviryam pitaram lokadharmikam
15.52
अगाधे सलिले मग्नां नावं दृष्ट्वेव पारगाः
भीष्मे हते भृशं दुःखान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः
Agadhe salile magnam navam drishtveva paragah
Bhishme hate bhrisham duhkhanmanye shochanti putrakah
15.53
अद्रिसारमयं नूनं सुदृढं हृदयं मम
यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं भीष्मं न दीर्यते
Adrisaramayam nunam sudridham hridayam mama
Yachchhrutva purushavyaghram hatam bhishmam na diryate
15.54
यस्मिन्नस्त्रं च मेधा च नीतिश्च भरतर्षभे
अप्रमेयाणि दुर्धर्षे कथं स निहतो युधि
Yasminnastram cha medha cha nitishcha bharatarshabhe
Aprameyani durdharshe katham sa nihato yudhi
15.55
न चास्त्रेण न शौर्येण तपसा मेधया न च
न धृत्या न पुनस्त्यागान्मृत्योः कश्चिद्विमुच्यते
Na chastrena na shauryena tapasa medhaya na cha
Na dhritya na punastyaganmrityoh kashchidvimuchyate
15.56
कालो नूनं महावीर्यः सर्वलोकदुरत्ययः
यत्र शांतनवं भीष्मं हतं शंससि संजय
Kalo nunam mahaviryah sarvalokaduratyayah
Yatra shantanavam bhishmam hatam shansasi sanjaya
15.57
पुत्रशोकाभिसंतप्तो महद्दुःखमचिन्तयन्
आशंसेऽहं पुरा त्राणं भीष्माच्छंतनुनन्दनात्
Putrashokabhisantapto mahadduhkhamachintayan
Ashanseham pura tranam bhishmachchhantanunandanat
15.58
यदादित्यमिवापश्यत्पतितं भुवि संजय
दुर्योधनः शांतनवं किं तदा प्रत्यपद्यत
Yadadityamivapashyatpatitam bhuvi sanjaya
Duryodhanah shantanavam kim tada pratyapadyata
15.59
नाहं स्वेषां परेषां वा बुद्ध्या संजय चिन्तयन्
शेषं किंचित्प्रपश्यामि प्रत्यनीके महीक्षिताम्
Naham svesham paresham va buddhya sanjaya chintayan
Shesham kinchitprapashyami pratyanike mahikshitam
15.60
दारुणः क्षत्रधर्मोऽयमृषिभिः संप्रदर्शितः
यत्र शांतनवं हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः
Darunah kshatradharmoyamrishibhih sampradarshitah
Yatra shantanavam hatva rajyamichchhanti pandavah
15.61
वयं वा राज्यमिच्छामो घातयित्वा पितामहम्
क्षत्रधर्मे स्थिताः पार्था नापराध्यन्ति पुत्रकाः
Vayam va rajyamichchhamo ghatayitva pitamaham
Kshatradharme sthitah partha naparadhyanti putrakah
15.62
एतदार्येण कर्तव्यं कृच्छ्रास्वापत्सु संजय
पराक्रमः परं शक्त्या तच्च तस्मिन्प्रतिष्ठितम्
Etadaryena kartavyam krichchhrasvapatsu sanjaya
Parakramah param shaktya tachcha tasminpratishthitam
15.63
अनीकानि विनिघ्नन्तं ह्रीमन्तमपराजितम्
कथं शांतनवं तात पाण्डुपुत्रा न्यपातयन्
Anikani vinighnantam hrimantamaparajitam
Katham shantanavam tata panduputra nyapatayan
15.64
कथं युक्तान्यनीकानि कथं युद्धं महात्मभिः
कथं वा निहतो भीष्मः पिता संजय मे परैः
Katham yuktanyanikani katham yuddham mahatmabhih
Katham va nihato bhishmah pita sanjaya me paraih
15.65
दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः
दुःशासनश्च कितवो हते भीष्मे किमब्रुवन्
Duryodhanashcha karnashcha shakunishchapi saubalah
Duhshasanashcha kitavo hate bhishme kimabruvan
15.66
यच्छरीरैरुपस्तीर्णां नरवारणवाजिनाम्
शरशक्तिगदाखड्गतोमराक्षां भयावहाम्
Yachchharirairupastirnam naravaranavajinam
Sharashaktigadakhadgatomaraksham bhayavaham
15.67
प्राविशन्कितवा मन्दाः सभां युधि दुरासदाम्
प्राणद्यूते प्रतिभये केऽदीव्यन्त नरर्षभाः
Pravishankitava mandah sabham yudhi durasadam
Pranadyute pratibhaye kedivyanta nararshabhah
15.68
केऽजयन्के जितास्तत्र हृतलक्षा निपातिताः
अन्ये भीष्माच्छांतनवात्तन्ममाचक्ष्व संजय
Kejayanke jitastatra hritalaksha nipatitah
Anye bhishmachchhantanavattanmamachakshva sanjaya
15.69
न हि मे शान्तिरस्तीह युधि देवव्रतं हतम्
पितरं भीमकर्माणं श्रुत्वा मे दुःखमाविशत्
Na hi me shantirastiha yudhi devavratam hatam
Pitaram bhimakarmanam shrutva me duhkhamavishat
15.70
आर्तिं मे हृदये रूढां महतीं पुत्रकारिताम्
त्वं सिञ्चन्सर्पिषेवाग्निमुद्दीपयसि संजय
Artim me hridaye rudham mahatim putrakaritam
Tvam sinchansarpishevagnimuddipayasi sanjaya
15.71
महान्तं भारमुद्यम्य विश्रुतं सार्वलौकिकम्
दृष्ट्वा विनिहतं भीष्मं मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः
Mahantam bharamudyamya vishrutam sarvalaukikam
Drishtva vinihatam bhishmam manye shochanti putrakah
15.72
श्रोष्यामि तानि दुःखानि दुर्योधनकृतान्यहम्
तस्मान्मे सर्वमाचक्ष्व यद्वृत्तं तत्र संजय
Shroshyami tani duhkhani duryodhanakritanyaham
Tasmanme sarvamachakshva yadvrittam tatra sanjaya
15.73
संग्रामे पृथिवीशानां मन्दस्याबुद्धिसंभवम्
अपनीतं सुनीतं वा तन्ममाचक्ष्व संजय
Sangrame prithivishanam mandasyabuddhisambhavam
Apanitam sunitam va tanmamachakshva sanjaya
15.74
यत्कृतं तत्र भीष्मेण संग्रामे जयमिच्छता
तेजोयुक्तं कृतास्त्रेण शंस तच्चाप्यशेषतः
Yatkritam tatra bhishmena sangrame jayamichchhata
Tejoyuktam kritastrena shansa tachchapyasheshatah
15.75
यथा तदभवद्युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः
क्रमेण येन यस्मिंश्च काले यच्च यथा च तत्
Yatha tadabhavadyuddham kurupandavasenayoh
Kramena yena yasminshcha kale yachcha yatha cha tat