UtshovChapter 116
116.1
संजय उवाच
व्युष्टायां तु महाराज रजन्यां सर्वपार्थिवाः
पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च अभिजग्मुः पितामहम्
Sanjaya uvacha
Vyushtayam tu maharaja rajanyam sarvaparthivah
Pandava dhartarashtrashcha abhijagmuh pitamaham
116.2
तं वीरशयने वीरं शयानं कुरुसत्तमम्
अभिवाद्योपतस्थुर्वै क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम्
Tam virashayane viram shayanam kurusattamam
Abhivadyopatasthurvai kshatriyah kshatriyarshabham
116.3
कन्याश्चन्दनचूर्णैश्च लाजैर्माल्यैश्च सर्वशः
स्त्रियो बालास्तथा वृद्धाः प्रेक्षकाश्च पृथग्जनाः
समभ्ययुः शांतनवं भूतानीव तमोनुदम्
Kanyashchandanachurnaishcha lajairmalyaishcha sarvashah
Striyo balastatha vriddhah prekshakashcha prithagjanah
Samabhyayuh shantanavam bhutaniva tamonudam
116.4
तूर्याणि गणिका वारास्तथैव नटनर्तकाः
उपानृत्यञ्जगुश्चैव वृद्धं कुरुपितामहम्
Turyani ganika varastathaiva natanartakah
Upanrityanjagushchaiva vriddham kurupitamaham
116.5
उपारम्य च युद्धेभ्यः संनाहान्विप्रमुच्य च
आयुधानि च निक्षिप्य सहिताः कुरुपाण्डवाः
Uparamya cha yuddhebhyah sannahanvipramuchya cha
Ayudhani cha nikshipya sahitah kurupandavah
116.6
अन्वासत दुराधर्षं देवव्रतमरिंदमम्
अन्योन्यं प्रीतिमन्तस्ते यथापूर्वं यथावयः
Anvasata duradharsham devavratamarindamam
Anyonyam pritimantaste yathapurvam yathavayah
116.7
सा पार्थिवशताकीर्णा समितिर्भीष्मशोभिता
शुशुभे भारती दीप्ता दिवीवादित्यमण्डलम्
Sa parthivashatakirna samitirbhishmashobhita
Shushubhe bharati dipta divivadityamandalam
116.8
विबभौ च नृपाणां सा पितामहमुपासताम्
देवानामिव देवेशं पितामहमुपासताम्
Vibabhau cha nripanam sa pitamahamupasatam
Devanamiva devesham pitamahamupasatam
116.9
भीष्मस्तु वेदनां धैर्यान्निगृह्य भरतर्षभ
अभितप्तः शरैश्चैव नातिहृष्टमनाब्रवीत्
Bhishmastu vedanam dhairyannigrihya bharatarshabha
Abhitaptah sharaishchaiva natihrishtamanabravit
116.10
शराभितप्तकायोऽहं शरसंतापमूर्छितः
पानीयमभिकाङ्क्षेऽहं राज्ञस्तान्प्रत्यभाषत
Sharabhitaptakayoham sharasantapamurchhitah
Paniyamabhikanksheham ragyastanpratyabhashata
116.11
ततस्ते क्षत्रिया राजन्समाजह्रुः समन्ततः
भक्ष्यानुच्चावचांस्तत्र वारिकुम्भांश्च शीतलान्
Tataste kshatriya rajansamajahruh samantatah
Bhakshyanuchchavachanstatra varikumbhanshcha shitalan
116.12
उपनीतं च तद्दृष्ट्वा भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत्
नाद्य तात मया शक्यं भोगान्कांश्चन मानुषान्
Upanitam cha taddrishtva bhishmah shantanavobravit
Nadya tata maya shakyam bhogankanshchana manushan
116.13
उपभोक्तुं मनुष्येभ्यः शरशय्यागतो ह्यहम्
प्रतीक्षमाणस्तिष्ठामि निवृत्तिं शशिसूर्ययोः
Upabhoktum manushyebhyah sharashayyagato hyaham
Pratikshamanastishthami nivrittim shashisuryayoh
116.14
एवमुक्त्वा शांतनवो दीनवाक्सर्वपार्थिवान्
धनंजयं महाबाहुमभ्यभाषत भारत
Evamuktva shantanavo dinavaksarvaparthivan
Dhananjayam mahabahumabhyabhashata bharata
116.15
अथोपेत्य महाबाहुरभिवाद्य पितामहम्
अतिष्ठत्प्राञ्जलिः प्रह्वः किं करोमीति चाब्रवीत्
Athopetya mahabahurabhivadya pitamaham
Atishthatpranjalih prahvah kim karomiti chabravit
116.16
तं दृष्ट्वा पाण्डवं राजन्नभिवाद्याग्रतः स्थितम्
अभ्यभाषत धर्मात्मा भीष्मः प्रीतो धनंजयम्
Tam drishtva pandavam rajannabhivadyagratah sthitam
Abhyabhashata dharmatma bhishmah prito dhananjayam
116.17
दह्यतेऽदः शरीरं मे संस्यूतोऽस्मि महेषुभिः
मर्माणि परिदूयन्ते वदनं मम शुष्यति
Dahyatedah shariram me sansyutosmi maheshubhih
Marmani pariduyante vadanam mama shushyati
116.18
ह्लादनार्थं शरीरस्य प्रयच्छापो ममार्जुन
त्वं हि शक्तो महेष्वास दातुमम्भो यथाविधि
Hladanartham sharirasya prayachchhapo mamarjuna
Tvam hi shakto maheshvasa datumambho yathavidhi
116.19
अर्जुनस्तु तथेत्युक्त्वा रथमारुह्य वीर्यवान्
अधिज्यं बलवत्कृत्वा गाण्डीवं व्याक्षिपद्धनुः
Arjunastu tathetyuktva rathamaruhya viryavan
Adhijyam balavatkritva gandivam vyakshipaddhanuh
116.20
तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः
वित्रेसुः सर्वभूतानि श्रुत्वा सर्वे च पार्थिवाः
Tasya jyatalanirghosham visphurjitamivashaneh
Vitresuh sarvabhutani shrutva sarve cha parthivah
116.21
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा रथेन रथिनां वरः
शयानं भरतश्रेष्ठं सर्वशस्त्रभृतां वरम्
Tatah pradakshinam kritva rathena rathinam varah
Shayanam bharatashreshtham sarvashastrabhritam varam
116.22
संधाय च शरं दीप्तमभिमन्त्र्य महायशाः
पर्जन्यास्त्रेण संयोज्य सर्वलोकस्य पश्यतः
अविध्यत्पृथिवीं पार्थः पार्श्वे भीष्मस्य दक्षिणे
Sandhaya cha sharam diptamabhimantrya mahayashah
Parjanyastrena sanyojya sarvalokasya pashyatah
Avidhyatprithivim parthah parshve bhishmasya dakshine
116.23
उत्पपात ततो धारा विमला वारिणः शिवा
शीतस्यामृतकल्पस्य दिव्यगन्धरसस्य च
Utpapata tato dhara vimala varinah shiva
Shitasyamritakalpasya divyagandharasasya cha
116.24
अतर्पयत्ततः पार्थः शीतया वारिधारया
भीष्मं कुरूणामृषभं दिव्यकर्मपराक्रमः
Atarpayattatah parthah shitaya varidharaya
Bhishmam kurunamrishabham divyakarmaparakramah
116.25
कर्मणा तेन पार्थस्य शक्रष्येव विकुर्वतः
विस्मयं परमं जग्मुस्ततस्ते वसुधाधिपाः
Karmana tena parthasya shakrashyeva vikurvatah
Vismayam paramam jagmustataste vasudhadhipah
116.26
तत्कर्म प्रेक्ष्य बीभत्सोरतिमानुषमद्भुतम्
संप्रावेपन्त कुरवो गावः शीतार्दिता इव
Tatkarma prekshya bibhatsoratimanushamadbhutam
Sampravepanta kuravo gavah shitardita iva
116.27
विस्मयाच्चोत्तरीयाणि व्याविध्यन्सर्वतो नृपाः
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैस्तुमुलं सर्वतोऽभवत्
Vismayachchottariyani vyavidhyansarvato nripah
Shankhadundubhinirghoshaistumulam sarvatobhavat
116.28
तृप्तः शांतनवश्चापि राजन्बीभत्सुमब्रवीत्
सर्वपार्थिववीराणां संनिधौ पूजयन्निव
Triptah shantanavashchapi rajanbibhatsumabravit
Sarvaparthivaviranam sannidhau pujayanniva
116.29
नैतच्चित्रं महाबाहो त्वयि कौरवनन्दन
कथितो नारदेनासि पूर्वर्षिरमितद्युतिः
Naitachchitram mahabaho tvayi kauravanandana
Kathito naradenasi purvarshiramitadyutih
116.30
वासुदेवसहायस्त्वं महत्कर्म करिष्यसि
यन्नोत्सहति देवेन्द्रः सह देवैरपि ध्रुवम्
Vasudevasahayastvam mahatkarma karishyasi
Yannotsahati devendrah saha devairapi dhruvam
116.31
विदुस्त्वां निधनं पार्थ सर्वक्षत्रस्य तद्विदः
धनुर्धराणामेकस्त्वं पृथिव्यां प्रवरो नृषु
Vidustvam nidhanam partha sarvakshatrasya tadvidah
Dhanurdharanamekastvam prithivyam pravaro nrishu
116.32
मनुष्या जगति श्रेष्ठाः पक्षिणां गरुडो वरः
सरसां सागरः श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम्
Manushya jagati shreshthah pakshinam garudo varah
Sarasam sagarah shreshtho gaurvarishtha chatushpadam
116.33
आदित्यस्तेजसां श्रेष्ठो गिरीणां हिमवान्वरः
जातीनां ब्राह्मणः श्रेष्ठः श्रेष्ठस्त्वमसि धन्विनाम्
Adityastejasam shreshtho girinam himavanvarah
Jatinam brahmanah shreshthah shreshthastvamasi dhanvinam
116.34
न वै श्रुतं धार्तराष्ट्रेण वाक्यं; संबोध्यमानं विदुरेण चैव
द्रोणेन रामेण जनार्दनेन; मुहुर्मुहुः संजयेनापि चोक्तम्
Na vai shrutam dhartarashtrena vakyam; sambodhyamanam vidurena chaiva
Dronena ramena janardanena; muhurmuhuh sanjayenapi choktam
116.35
परीतबुद्धिर्हि विसंज्ञकल्पो; दुर्योधनो नाभ्यनन्दद्वचो मे
स शेष्यते वै निहतश्चिराय; शास्त्रातिगो भीमबलाभिभूतः
Paritabuddhirhi visangyakalpo; duryodhano nabhyanandadvacho me
Sa sheshyate vai nihatashchiraya; shastratigo bhimabalabhibhutah
116.36
ततः श्रुत्वा तद्वचः कौरवेन्द्रो; दुर्योधनो दीनमना बभूव
तमब्रवीच्छांतनवोऽभिवीक्ष्य; निबोध राजन्भव वीतमन्युः
Tatah shrutva tadvachah kauravendro; duryodhano dinamana babhuva
Tamabravichchhantanavobhivikshya; nibodha rajanbhava vitamanyuh
116.37
दृष्टं दुर्योधनेदं ते यथा पार्थेन धीमता
जलस्य धारा जनिता शीतस्यामृतगन्धिनः
एतस्य कर्ता लोकेऽस्मिन्नान्यः कश्चन विद्यते
Drishtam duryodhanedam te yatha parthena dhimata
Jalasya dhara janita shitasyamritagandhinah
Etasya karta lokesminnanyah kashchana vidyate
116.38
आग्नेयं वारुणं सौम्यं वायव्यमथ वैष्णवम्
ऐन्द्रं पाशुपतं ब्राह्मं पारमेष्ठ्यं प्रजापतेः
धातुस्त्वष्टुश्च सवितुर्दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः
Agneyam varunam saumyam vayavyamatha vaishnavam
Aindram pashupatam brahmam parameshthyam prajapateh
Dhatustvashtushcha saviturdivyanyastrani sarvashah
116.39
सर्वस्मिन्मानुषे लोके वेत्त्येको हि धनंजयः
कृष्णो वा देवकीपुत्रो नान्यो वै वेद कश्चन
न शक्याः पाण्डवास्तात युद्धे जेतुं कथंचन
Sarvasminmanushe loke vettyeko hi dhananjayah
Krishno va devakiputro nanyo vai veda kashchana
Na shakyah pandavastata yuddhe jetum kathanchana
116.40
अमानुषाणि कर्माणि यस्यैतानि महात्मनः
तेन सत्त्ववता संख्ये शूरेणाहवशोभिना
कृतिना समरे राजन्संधिस्ते तात युज्यताम्
Amanushani karmani yasyaitani mahatmanah
Tena sattvavata sankhye shurenahavashobhina
Kritina samare rajansandhiste tata yujyatam
116.41
यावत्कृष्णो महाबाहुः स्वाधीनः कुरुसंसदि
तावत्पार्थेन शूरेण संधिस्ते तात युज्यताम्
Yavatkrishno mahabahuh svadhinah kurusansadi
Tavatparthena shurena sandhiste tata yujyatam
116.42
यावच्चमूं न ते शेषां शरैः संनतपर्वभिः
नाशयत्यर्जुनस्तावत्संधिस्ते तात युज्यताम्
Yavachchamum na te shesham sharaih sannataparvabhih
Nashayatyarjunastavatsandhiste tata yujyatam
116.43
यावत्तिष्ठन्ति समरे हतशेषाः सहोदराः
नृपाश्च बहवो राजंस्तावत्संधिः प्रयुज्यताम्
Yavattishthanti samare hatasheshah sahodarah
Nripashcha bahavo rajanstavatsandhih prayujyatam
116.44
न निर्दहति ते यावत्क्रोधदीप्तेक्षणश्चमूम्
युधिष्ठिरो हि तावद्वै संधिस्ते तात युज्यताम्
Na nirdahati te yavatkrodhadiptekshanashchamum
Yudhishthiro hi tavadvai sandhiste tata yujyatam
116.45
नकुलः सहदेवश्च भीमसेनश्च पाण्डवः
यावच्चमूं महाराज नाशयन्ति न सर्वशः
तावत्ते पाण्डवैः सार्धं सौभ्रात्रं तात रोचताम्
Nakulah sahadevashcha bhimasenashcha pandavah
Yavachchamum maharaja nashayanti na sarvashah
Tavatte pandavaih sardham saubhratram tata rochatam
116.46
युद्धं मदन्तमेवास्तु तात संशाम्य पाण्डवैः
एतत्ते रोचतां वाक्यं यदुक्तोऽसि मयानघ
एतत्क्षेममहं मन्ये तव चैव कुलस्य च
Yuddham madantamevastu tata sanshamya pandavaih
Etatte rochatam vakyam yaduktosi mayanagha
Etatkshemamaham manye tava chaiva kulasya cha
116.47
त्यक्त्वा मन्युमुपशाम्यस्व पार्थैः; पर्याप्तमेतद्यत्कृतं फल्गुनेन
भीष्मस्यान्तादस्तु वः सौहृदं वा; संप्रश्लेषः साधु राजन्प्रसीद
Tyaktva manyumupashamyasva parthaih; paryaptametadyatkritam phalgunena
Bhishmasyantadastu vah sauhridam va; samprashleshah sadhu rajanprasida
116.48
राज्यस्यार्धं दीयतां पाण्डवाना;मिन्द्रप्रस्थं धर्मराजोऽनुशास्तु
मा मित्रध्रुक्पार्थिवानां जघन्यः; पापां कीर्तिं प्राप्स्यसे कौरवेन्द्र
Rajyasyardham diyatam pandavana;mindraprastham dharmarajonushastu
Ma mitradhrukparthivanam jaghanyah; papam kirtim prapsyase kauravendra
116.49
ममावसानाच्छान्तिरस्तु प्रजानां; संगच्छन्तां पार्थिवाः प्रीतिमन्तः
पिता पुत्रं मातुलं भागिनेयो; भ्राता चैव भ्रातरं प्रैतु राजन्
Mamavasanachchhantirastu prajanam; sangachchhantam parthivah pritimantah
Pita putram matulam bhagineyo; bhrata chaiva bhrataram praitu rajan
116.50
न चेदेवं प्राप्तकालं वचो मे; मोहाविष्टः प्रतिपत्स्यस्यबुद्ध्या
भीष्मस्यान्तादेतदन्ताः स्थ सर्वे; सत्यामेतां भारतीमीरयामि
Na chedevam praptakalam vacho me; mohavishtah pratipatsyasyabuddhya
Bhishmasyantadetadantah stha sarve; satyametam bharatimirayami
116.51
एतद्वाक्यं सौहृदादापगेयो; मध्ये राज्ञां भारतं श्रावयित्वा
तूष्णीमासीच्छल्यसंतप्तमर्मा; यत्वात्मानं वेदनां संनिगृह्य
Etadvakyam sauhridadapageyo; madhye ragyam bharatam shravayitva
Tushnimasichchhalyasantaptamarma; yatvatmanam vedanam sannigrihya