UtshovChapter 115
115.1
धृतराष्ट्र उवाच
कथमासंस्तदा योधा हीना भीष्मेण संजय
बलिना देवकल्पेन गुर्वर्थे ब्रह्मचारिणा
Dhritarashtra uvacha
Kathamasanstada yodha hina bhishmena sanjaya
Balina devakalpena gurvarthe brahmacharina
115.2
तदैव निहतान्मन्ये कुरूनन्यांश्च पार्थिवान्
न प्राहरद्यदा भीष्मो घृणित्वाद्द्रुपदात्मजे
Tadaiva nihatanmanye kurunanyanshcha parthivan
Na praharadyada bhishmo ghrinitvaddrupadatmaje
115.3
ततो दुःखतरं मन्ये किमन्यत्प्रभविष्यति
यदद्य पितरं श्रुत्वा निहतं मम दुर्मतेः
Tato duhkhataram manye kimanyatprabhavishyati
Yadadya pitaram shrutva nihatam mama durmateh
115.4
अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम संजय
श्रुत्वा विनिहतं भीष्मं शतधा यन्न दीर्यते
Ashmasaramayam nunam hridayam mama sanjaya
Shrutva vinihatam bhishmam shatadha yanna diryate
115.5
पुनः पुनर्न मृष्यामि हतं देवव्रतं रणे
न हतो जामदग्न्येन दिव्यैरस्त्रैः स्म यः पुरा
Punah punarna mrishyami hatam devavratam rane
Na hato jamadagnyena divyairastraih sma yah pura
115.6
यदद्य निहतेनाजौ भीष्मेण जयमिच्छता
चेष्टितं नरसिंहेन तन्मे कथय संजय
Yadadya nihatenajau bhishmena jayamichchhata
Cheshtitam narasinhena tanme kathaya sanjaya
115.7
संजय उवाच
सायाह्ने न्यपतद्भूमौ धार्तराष्ट्रान्विषादयन्
पाञ्चालानां ददद्धर्षं कुरुवृद्धः पितामहः
Sanjaya uvacha
Sayahne nyapatadbhumau dhartarashtranvishadayan
Panchalanam dadaddharsham kuruvriddhah pitamahah
115.8
स शेते शरतल्पस्थो मेदिनीमस्पृशंस्तदा
भीष्मो रथात्प्रपतितः प्रच्युतो धरणीतले
Sa shete sharatalpastho medinimasprishanstada
Bhishmo rathatprapatitah prachyuto dharanitale
115.9
हा हेति तुमुलः शब्दो भूतानां समपद्यत
सीमावृक्षे निपतिते कुरूणां समितिक्षये
Ha heti tumulah shabdo bhutanam samapadyata
Simavrikshe nipatite kurunam samitikshaye
115.10
उभयोः सेनयो राजन्क्षत्रियान्भयमाविशत्
भीष्मं शंतनवं दृष्ट्वा विशीर्णकवचध्वजम्
कुरवः पर्यवर्तन्त पाण्डवाश्च विशां पते
Ubhayoh senayo rajankshatriyanbhayamavishat
Bhishmam shantanavam drishtva vishirnakavachadhvajam
Kuravah paryavartanta pandavashcha visham pate
115.11
खं तमोवृतमासीच्च नासीद्भानुमतः प्रभा
ररास पृथिवी चैव भीष्मे शांतनवे हते
Kham tamovritamasichcha nasidbhanumatah prabha
Rarasa prithivi chaiva bhishme shantanave hate
115.12
अयं ब्रह्मविदां श्रेष्ठो अयं ब्रह्मविदां गतिः
इत्यभाषन्त भूतानि शयानं भरतर्षभम्
Ayam brahmavidam shreshtho ayam brahmavidam gatih
Ityabhashanta bhutani shayanam bharatarshabham
115.13
अयं पितरमाज्ञाय कामार्तं शंतनुं पुरा
ऊर्ध्वरेतसमात्मानं चकार पुरुषर्षभः
Ayam pitaramagyaya kamartam shantanum pura
Urdhvaretasamatmanam chakara purusharshabhah
115.14
इति स्म शरतल्पस्थं भरतानाममध्यमम्
ऋषयः पर्यधावन्त सहिताः सिद्धचारणैः
Iti sma sharatalpastham bharatanamamadhyamam
Rishayah paryadhavanta sahitah siddhacharanaih
115.15
हते शांतनवे भीष्मे भरतानां पितामहे
न किंचित्प्रत्यपद्यन्त पुत्रास्तव च भारत
Hate shantanave bhishme bharatanam pitamahe
Na kinchitpratyapadyanta putrastava cha bharata
115.16
विवर्णवदनाश्चासन्गतश्रीकाश्च भारत
अतिष्ठन्व्रीडिताश्चैव ह्रिया युक्ता ह्यधोमुखाः
Vivarnavadanashchasangatashrikashcha bharata
Atishthanvriditashchaiva hriya yukta hyadhomukhah
115.17
पाण्डवाश्च जयं लब्ध्वा संग्रामशिरसि स्थिताः
सर्वे दध्मुर्महाशङ्खान्हेमजालपरिष्कृतान्
Pandavashcha jayam labdhva sangramashirasi sthitah
Sarve dadhmurmahashankhanhemajalaparishkritan
115.18
भृशं तूर्यनिनादेषु वाद्यमानेषु चानघ
अपश्याम रणे राजन्भीमसेनं महाबलम्
आक्रीडमानं कौन्तेयं हर्षेण महता युतम्
Bhrisham turyaninadeshu vadyamaneshu chanagha
Apashyama rane rajanbhimasenam mahabalam
Akridamanam kaunteyam harshena mahata yutam
115.19
निहत्य समरे शत्रून्महाबलसमन्वितान्
संमोहश्चापि तुमुलः कुरूणामभवत्तदा
Nihatya samare shatrunmahabalasamanvitan
Sammohashchapi tumulah kurunamabhavattada
115.20
कर्णदुर्योधनौ चापि निःश्वसेतां मुहुर्मुहुः
तथा निपतिते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे
हाहाकारमभूत्सर्वं निर्मर्यादमवर्तत
Karnaduryodhanau chapi nihshvasetam muhurmuhuh
Tatha nipatite bhishme kauravanam dhurandhare
Hahakaramabhutsarvam nirmaryadamavartata
115.21
दृष्ट्वा च पतितं भीष्मं पुत्रो दुःशासनस्तव
उत्तमं जवमास्थाय द्रोणानीकं समाद्रवत्
Drishtva cha patitam bhishmam putro duhshasanastava
Uttamam javamasthaya dronanikam samadravat
115.22
भ्रात्रा प्रस्थापितो वीरः स्वेनानीकेन दंशितः
प्रययौ पुरुषव्याघ्रः स्वसैन्यमभिचोदयन्
Bhratra prasthapito virah svenanikena danshitah
Prayayau purushavyaghrah svasainyamabhichodayan
115.23
तमायान्तमभिप्रेक्ष्य कुरवः पर्यवारयन्
दुःशासनं महाराज किमयं वक्ष्यतीति वै
Tamayantamabhiprekshya kuravah paryavarayan
Duhshasanam maharaja kimayam vakshyatiti vai
115.24
ततो द्रोणाय निहतं भीष्ममाचष्ट कौरवः
द्रोणस्तदप्रियं श्रुत्वा सहसा न्यपतद्रथात्
Tato dronaya nihatam bhishmamachashta kauravah
Dronastadapriyam shrutva sahasa nyapatadrathat
115.25
स संज्ञामुपलभ्याथ भारद्वाजः प्रतापवान्
निवारयामास तदा स्वान्यनीकानि मारिष
Sa sangyamupalabhyatha bharadvajah pratapavan
Nivarayamasa tada svanyanikani marisha
115.26
विनिवृत्तान्कुरून्दृष्ट्वा पाण्डवापि स्वसैनिकान्
दूतैः शीघ्राश्वसंयुक्तैरवहारमकारयन्
Vinivrittankurundrishtva pandavapi svasainikan
Dutaih shighrashvasanyuktairavaharamakarayan
115.27
विनिवृत्तेषु सैन्येषु पारंपर्येण सर्वशः
विमुक्तकवचाः सर्वे भीष्ममीयुर्नराधिपाः
Vinivritteshu sainyeshu paramparyena sarvashah
Vimuktakavachah sarve bhishmamiyurnaradhipah
115.28
व्युपारम्य ततो युद्धाद्योधाः शतसहस्रशः
उपतस्थुर्महात्मानं प्रजापतिमिवामराः
Vyuparamya tato yuddhadyodhah shatasahasrashah
Upatasthurmahatmanam prajapatimivamarah
115.29
ते तु भीष्मं समासाद्य शयानं भरतर्षभम्
अभिवाद्य व्यतिष्ठन्त पाण्डवाः कुरुभिः सह
Te tu bhishmam samasadya shayanam bharatarshabham
Abhivadya vyatishthanta pandavah kurubhih saha
115.30
अथ पाण्डून्कुरूंश्चैव प्रणिपत्याग्रतः स्थितान्
अभ्यभाषत धर्मात्मा भीष्मः शांतनवस्तदा
Atha pandunkurunshchaiva pranipatyagratah sthitan
Abhyabhashata dharmatma bhishmah shantanavastada
115.31
स्वागतं वो महाभागाः स्वागतं वो महारथाः
तुष्यामि दर्शनाच्चाहं युष्माकममरोपमाः
Svagatam vo mahabhagah svagatam vo maharathah
Tushyami darshanachchaham yushmakamamaropamah
115.32
अभिनन्द्य स तानेवं शिरसा लम्बताब्रवीत्
शिरो मे लम्बतेऽत्यर्थमुपधानं प्रदीयताम्
Abhinandya sa tanevam shirasa lambatabravit
Shiro me lambatetyarthamupadhanam pradiyatam
115.33
ततो नृपाः समाजह्रुस्तनूनि च मृदूनि च
उपधानानि मुख्यानि नैच्छत्तानि पितामहः
Tato nripah samajahrustanuni cha mriduni cha
Upadhanani mukhyani naichchhattani pitamahah
115.34
अब्रवीच्च नरव्याघ्रः प्रहसन्निव तान्नृपान्
नैतानि वीरशय्यासु युक्तरूपाणि पार्थिवाः
Abravichcha naravyaghrah prahasanniva tannripan
Naitani virashayyasu yuktarupani parthivah
115.35
ततो वीक्ष्य नरश्रेष्ठमभ्यभाषत पाण्डवम्
धनंजयं दीर्घबाहुं सर्वलोकमहारथम्
Tato vikshya narashreshthamabhyabhashata pandavam
Dhananjayam dirghabahum sarvalokamaharatham
115.36
धनंजय महाबाहो शिरसो मेऽस्य लम्बतः
दीयतामुपधानं वै यद्युक्तमिह मन्यसे
Dhananjaya mahabaho shiraso mesya lambatah
Diyatamupadhanam vai yadyuktamiha manyase
115.37
स संन्यस्य महच्चापमभिवाद्य पितामहम्
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामिदं वचनमब्रवीत्
Sa sannyasya mahachchapamabhivadya pitamaham
Netrabhyamashrupurnabhyamidam vachanamabravit
115.38
आज्ञापय कुरुश्रेष्ठ सर्वशस्त्रभृतां वर
प्रेष्योऽहं तव दुर्धर्ष क्रियतां किं पितामह
Agyapaya kurushreshtha sarvashastrabhritam vara
Preshyoham tava durdharsha kriyatam kim pitamaha
115.39
तमब्रवीच्छांतनवः शिरो मे तात लम्बते
उपधानं कुरुश्रेष्ठ फल्गुनोपनयस्व मे
शयनस्यानुरूपं हि शीघ्रं वीर प्रयच्छ मे
Tamabravichchhantanavah shiro me tata lambate
Upadhanam kurushreshtha phalgunopanayasva me
Shayanasyanurupam hi shighram vira prayachchha me
115.40
त्वं हि पार्थ महाबाहो श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्
क्षत्रधर्मस्य वेत्ता च बुद्धिसत्त्वगुणान्वितः
Tvam hi partha mahabaho shreshthah sarvadhanushmatam
Kshatradharmasya vetta cha buddhisattvagunanvitah
115.41
फल्गुनस्तु तथेत्युक्त्वा व्यवसायपुरोजवः
प्रगृह्यामन्त्र्य गाण्डीवं शरांश्च नतपर्वणः
Phalgunastu tathetyuktva vyavasayapurojavah
Pragrihyamantrya gandivam sharanshcha nataparvanah
115.42
अनुमान्य महात्मानं भरतानाममध्यमम्
त्रिभिस्तीक्ष्णैर्महावेगैरुदगृह्णाच्छिरः शरैः
Anumanya mahatmanam bharatanamamadhyamam
Tribhistikshnairmahavegairudagrihnachchhirah sharaih
115.43
अभिप्राये तु विदिते धर्मात्मा सव्यसाचिना
अतुष्यद्भरतश्रेष्ठो भीष्मो धर्मार्थतत्त्ववित्
Abhipraye tu vidite dharmatma savyasachina
Atushyadbharatashreshtho bhishmo dharmarthatattvavit
115.44
उपधानेन दत्तेन प्रत्यनन्दद्धनंजयम्
कुन्तीपुत्रं युधां श्रेष्ठं सुहृदां प्रीतिवर्धनम्
Upadhanena dattena pratyanandaddhananjayam
Kuntiputram yudham shreshtham suhridam pritivardhanam
115.45
अनुरूपं शयानस्य पाण्डवोपहितं त्वया
यद्यन्यथा प्रवर्तेथाः शपेयं त्वामहं रुषा
Anurupam shayanasya pandavopahitam tvaya
Yadyanyatha pravartethah shapeyam tvamaham rusha
115.46
एवमेतन्महाबाहो धर्मेषु परिनिष्ठितम्
स्वप्तव्यं क्षत्रियेणाजौ शरतल्पगतेन वै
Evametanmahabaho dharmeshu parinishthitam
Svaptavyam kshatriyenajau sharatalpagatena vai
115.47
एवमुक्त्वा तु बीभत्सुं सर्वांस्तानब्रवीद्वचः
राज्ञश्च राजपुत्रांश्च पाण्डवेनाभि संस्थितान्
Evamuktva tu bibhatsum sarvanstanabravidvachah
Ragyashcha rajaputranshcha pandavenabhi sansthitan
115.48
शयेयमस्यां शय्यायां यावदावर्तनं रवेः
ये तदा पारयिष्यन्ति ते मां द्रक्ष्यन्ति वै नृपाः
Shayeyamasyam shayyayam yavadavartanam raveh
Ye tada parayishyanti te mam drakshyanti vai nripah
115.49
दिशं वैश्रवणाक्रान्तां यदा गन्ता दिवाकरः
अर्चिष्मान्प्रतपँल्लोकान्रथेनोत्तमतेजसा
विमोक्ष्येऽहं तदा प्राणान्सुहृदः सुप्रियानपि
Disham vaishravanakrantam yada ganta divakarah
Archishmanpratapanllokanrathenottamatejasa
Vimokshyeham tada pranansuhridah supriyanapi
115.50
परिखा खन्यतामत्र ममावसदने नृपाः
उपासिष्ये विवस्वन्तमेवं शरशताचितः
उपारमध्वं संग्रामाद्वैराण्युत्सृज्य पार्थिवाः
Parikha khanyatamatra mamavasadane nripah
Upasishye vivasvantamevam sharashatachitah
Uparamadhvam sangramadvairanyutsrijya parthivah
115.51
उपातिष्ठन्नथो वैद्याः शल्योद्धरणकोविदाः
सर्वोपकरणैर्युक्ताः कुशलास्ते सुशिक्षिताः
Upatishthannatho vaidyah shalyoddharanakovidah
Sarvopakaranairyuktah kushalaste sushikshitah
115.52
तान्दृष्ट्वा जाह्नवीपुत्रः प्रोवाच वचनं तदा
दत्तदेया विसृज्यन्तां पूजयित्वा चिकित्सकाः
Tandrishtva jahnaviputrah provacha vachanam tada
Dattadeya visrijyantam pujayitva chikitsakah
115.53
एवंगते न हीदानीं वैद्यैः कार्यमिहास्ति मे
क्षत्रधर्मप्रशस्तां हि प्राप्तोऽस्मि परमां गतिम्
Evangate na hidanim vaidyaih karyamihasti me
Kshatradharmaprashastam hi praptosmi paramam gatim
115.54
नैष धर्मो महीपालाः शरतल्पगतस्य मे
एतैरेव शरैश्चाहं दग्धव्योऽन्ते नराधिपाः
Naisha dharmo mahipalah sharatalpagatasya me
Etaireva sharaishchaham dagdhavyonte naradhipah
115.55
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पुत्रो दुर्योधनस्तव
वैद्यान्विसर्जयामास पूजयित्वा यथार्हतः
Tachchhrutva vachanam tasya putro duryodhanastava
Vaidyanvisarjayamasa pujayitva yatharhatah
115.56
ततस्ते विस्मयं जग्मुर्नानाजनपदेश्वराः
स्थितिं धर्मे परां दृष्ट्वा भीष्मस्यामिततेजसः
Tataste vismayam jagmurnanajanapadeshvarah
Sthitim dharme param drishtva bhishmasyamitatejasah
115.57
उपधानं ततो दत्त्वा पितुस्तव जनेश्वर
सहिताः पाण्डवाः सर्वे कुरवश्च महारथाः
Upadhanam tato dattva pitustava janeshvara
Sahitah pandavah sarve kuravashcha maharathah
115.58
उपगम्य महात्मानं शयानं शयने शुभे
तेऽभिवाद्य ततो भीष्मं कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम्
Upagamya mahatmanam shayanam shayane shubhe
Tebhivadya tato bhishmam kritva chabhipradakshinam
115.59
विधाय रक्षां भीष्मस्य सर्व एव समन्ततः
वीराः स्वशिबिराण्येव ध्यायन्तः परमातुराः
निवेशायाभ्युपागच्छन्सायाह्ने रुधिरोक्षिताः
Vidhaya raksham bhishmasya sarva eva samantatah
Virah svashibiranyeva dhyayantah paramaturah
Niveshayabhyupagachchhansayahne rudhirokshitah
115.60
निविष्टान्पाण्डवांश्चापि प्रीयमाणान्महारथान्
भीष्मस्य पतनाद्धृष्टानुपगम्य महारथान्
उवाच यादवः काले धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्
Nivishtanpandavanshchapi priyamananmaharathan
Bhishmasya patanaddhrishtanupagamya maharathan
Uvacha yadavah kale dharmaputram yudhishthiram
115.61
दिष्ट्या जयसि कौरव्य दिष्ट्या भीष्मो निपातितः
अवध्यो मानुषैरेष सत्यसंधो महारथः
Dishtya jayasi kauravya dishtya bhishmo nipatitah
Avadhyo manushairesha satyasandho maharathah
115.62
अथ वा दैवतैः पार्थ सर्वशस्त्रास्त्रपारगः
त्वां तु चक्षुर्हणं प्राप्य दग्धो घोरेण चक्षुषा
Atha va daivataih partha sarvashastrastraparagah
Tvam tu chakshurhanam prapya dagdho ghorena chakshusha
115.63
एवमुक्तो धर्मराजः प्रत्युवाच जनार्दनम्
तव प्रसादाद्विजयः क्रोधात्तव पराजयः
त्वं हि नः शरणं कृष्ण भक्तानामभयंकरः
Evamukto dharmarajah pratyuvacha janardanam
Tava prasadadvijayah krodhattava parajayah
Tvam hi nah sharanam krishna bhaktanamabhayankarah
115.64
अनाश्चर्यो जयस्तेषां येषां त्वमसि केशव
रक्षिता समरे नित्यं नित्यं चापि हिते रतः
सर्वथा त्वां समासाद्य नाश्चर्यमिति मे मतिः
Anashcharyo jayastesham yesham tvamasi keshava
Rakshita samare nityam nityam chapi hite ratah
Sarvatha tvam samasadya nashcharyamiti me matih
115.65
एवमुक्तः प्रत्युवाच स्मयमानो जनार्दनः
त्वय्येवैतद्युक्तरूपं वचनं पार्थिवोत्तम
Evamuktah pratyuvacha smayamano janardanah
Tvayyevaitadyuktarupam vachanam parthivottama