UtshovChapter 114
114.1
संजय उवाच
एवं ते पाण्डवाः सर्वे पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्
विव्यधुः समरे भीष्मं परिवार्य समन्ततः
Sanjaya uvacha
Evam te pandavah sarve puraskritya shikhandinam
Vivyadhuh samare bhishmam parivarya samantatah
114.2
शतघ्नीभिः सुघोराभिः पट्टिशैः सपरश्वधैः
मुद्गरैर्मुसलैः प्रासैः क्षेपणीभिश्च सर्वशः
Shataghnibhih sughorabhih pattishaih saparashvadhaih
Mudgarairmusalaih prasaih kshepanibhishcha sarvashah
114.3
शरैः कनकपुङ्खैश्च शक्तितोमरकम्पनैः
नाराचैर्वत्सदन्तैश्च भुशुण्डीभिश्च भारत
अताडयन्रणे भीष्मं सहिताः सर्वसृञ्जयाः
Sharaih kanakapunkhaishcha shaktitomarakampanaih
Narachairvatsadantaishcha bhushundibhishcha bharata
Atadayanrane bhishmam sahitah sarvasrinjayah
114.4
स विशीर्णतनुत्राणः पीडितो बहुभिस्तदा
विव्यथे नैव गाङ्गेयो भिद्यमानेषु मर्मसु
Sa vishirnatanutranah pidito bahubhistada
Vivyathe naiva gangeyo bhidyamaneshu marmasu
114.5
स दीप्तशरचापार्चिरस्त्रप्रसृतमारुतः
नेमिनिर्ह्रादसंनादो महास्त्रोदयपावकः
Sa diptasharachaparchirastraprasritamarutah
Neminirhradasannado mahastrodayapavakah
114.6
चित्रचापमहाज्वालो वीरक्षयमहेन्धनः
युगान्ताग्निसमो भीष्मः परेषां समपद्यत
Chitrachapamahajvalo virakshayamahendhanah
Yugantagnisamo bhishmah paresham samapadyata
114.7
निपत्य रथसंघानामन्तरेण विनिःसृतः
दृश्यते स्म नरेन्द्राणां पुनर्मध्यगतश्चरन्
Nipatya rathasanghanamantarena vinihsritah
Drishyate sma narendranam punarmadhyagatashcharan
114.8
ततः पाञ्चालराजं च धृष्टकेतुमतीत्य च
पाण्डवानीकिनीमध्यमाससाद स वेगितः
Tatah panchalarajam cha dhrishtaketumatitya cha
Pandavanikinimadhyamasasada sa vegitah
114.9
ततः सात्यकिभीमौ च पाण्डवं च धनंजयम्
द्रुपदं च विराटं च धृष्टद्युम्नं च पार्षतम्
Tatah satyakibhimau cha pandavam cha dhananjayam
Drupadam cha viratam cha dhrishtadyumnam cha parshatam
114.10
भीमघोषैर्महावेगैर्वैरिवारणभेदिभिः
षडेतान्षड्भिरानर्छद्भास्करप्रतिमैः शरैः
Bhimaghoshairmahavegairvairivaranabhedibhih
Shadetanshadbhiranarchhadbhaskarapratimaih sharaih
114.11
तस्य ते निशितान्बाणान्संनिवार्य महारथाः
दशभिर्दशभिर्भीष्ममर्दयामासुरोजसा
Tasya te nishitanbanansannivarya maharathah
Dashabhirdashabhirbhishmamardayamasurojasa
114.12
शिखण्डी तु रणे बाणान्यान्मुमोच महाव्रते
ते भीष्मं विविशुस्तूर्णं स्वर्णपुङ्खाः शिलाशिताः
Shikhandi tu rane bananyanmumocha mahavrate
Te bhishmam vivishusturnam svarnapunkhah shilashitah
114.13
ततः किरीटी संरब्धो भीष्ममेवाभ्यवर्तत
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य धनुश्चास्य समाच्छिनत्
Tatah kiriti sanrabdho bhishmamevabhyavartata
Shikhandinam puraskritya dhanushchasya samachchhinat
114.14
भीष्मस्य धनुषश्छेदं नामृष्यन्त महारथाः
द्रोणश्च कृतवर्मा च सैन्धवश्च जयद्रथः
Bhishmasya dhanushashchhedam namrishyanta maharathah
Dronashcha kritavarma cha saindhavashcha jayadrathah
114.15
भूरिश्रवाः शलः शल्यो भगदत्तस्तथैव च
सप्तैते परमक्रुद्धाः किरीटिनमभिद्रुताः
Bhurishravah shalah shalyo bhagadattastathaiva cha
Saptaite paramakruddhah kiritinamabhidrutah
114.16
उत्तमास्त्राणि दिव्यानि दर्शयन्तो महारथाः
अभिपेतुर्भृशं क्रुद्धाश्छादयन्त स्म पाण्डवान्
Uttamastrani divyani darshayanto maharathah
Abhipeturbhrisham kruddhashchhadayanta sma pandavan
114.17
तेषामापततां शब्दः शुश्रुवे फल्गुनं प्रति
उद्वृत्तानां यथा शब्दः समुद्राणां युगक्षये
Teshamapatatam shabdah shushruve phalgunam prati
Udvrittanam yatha shabdah samudranam yugakshaye
114.18
हतानयत गृह्णीत युध्यतापि च कृन्तत
इत्यासीत्तुमुलः शब्दः फल्गुनस्य रथं प्रति
Hatanayata grihnita yudhyatapi cha krintata
Ityasittumulah shabdah phalgunasya ratham prati
114.19
तं शब्दं तुमुलं श्रुत्वा पाण्डवानां महारथाः
अभ्यधावन्परीप्सन्तः फल्गुनं भरतर्षभ
Tam shabdam tumulam shrutva pandavanam maharathah
Abhyadhavanparipsantah phalgunam bharatarshabha
114.20
सात्यकिर्भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
विराटद्रुपदौ चोभौ राक्षसश्च घटोत्कचः
Satyakirbhimasenashcha dhrishtadyumnashcha parshatah
Viratadrupadau chobhau rakshasashcha ghatotkachah
114.21
अभिमन्युश्च संक्रुद्धः सप्तैते क्रोधमूर्छिताः
समभ्यधावंस्त्वरिताश्चित्रकार्मुकधारिणः
Abhimanyushcha sankruddhah saptaite krodhamurchhitah
Samabhyadhavanstvaritashchitrakarmukadharinah
114.22
तेषां समभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्
संग्रामे भरतश्रेष्ठ देवानां दानवैरिव
Tesham samabhavadyuddham tumulam lomaharshanam
Sangrame bharatashreshtha devanam danavairiva
114.23
शिखण्डी तु रथश्रेष्ठो रक्ष्यमाणः किरीटिना
अविध्यद्दशभिर्भीष्मं छिन्नधन्वानमाहवे
सारथिं दशभिश्चास्य ध्वजं चैकेन चिच्छिदे
Shikhandi tu rathashreshtho rakshyamanah kiritina
Avidhyaddashabhirbhishmam chhinnadhanvanamahave
Sarathim dashabhishchasya dhvajam chaikena chichchhide
114.24
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय गाङ्गेयो वेगवत्तरम्
तदप्यस्य शितैर्भल्लैस्त्रिभिश्चिच्छेद फल्गुनः
Sonyatkarmukamadaya gangeyo vegavattaram
Tadapyasya shitairbhallaistribhishchichchheda phalgunah
114.25
एवं स पाण्डवः क्रुद्ध आत्तमात्तं पुनः पुनः
धनुर्भीष्मस्य चिच्छेद सव्यसाची परंतपः
Evam sa pandavah kruddha attamattam punah punah
Dhanurbhishmasya chichchheda savyasachi parantapah
114.26
स च्छिन्नधन्वा संक्रुद्धः सृक्किणी परिसंलिहन्
शक्तिं जग्राह संक्रुद्धो गिरीणामपि दारणीम्
तां च चिक्षेप संक्रुद्धः फल्गुनस्य रथं प्रति
Sa chchhinnadhanva sankruddhah srikkini parisanlihan
Shaktim jagraha sankruddho girinamapi daranim
Tam cha chikshepa sankruddhah phalgunasya ratham prati
114.27
तामापतन्तीं संप्रेक्ष्य ज्वलन्तीमशनीमिव
समादत्त शितान्भल्लान्पञ्च पाण्डवनन्दनः
Tamapatantim samprekshya jvalantimashanimiva
Samadatta shitanbhallanpancha pandavanandanah
114.28
तस्य चिच्छेद तां शक्तिं पञ्चधा पञ्चभिः शरैः
संक्रुद्धो भरतश्रेष्ठ भीष्मबाहुबलेरिताम्
Tasya chichchheda tam shaktim panchadha panchabhih sharaih
Sankruddho bharatashreshtha bhishmabahubaleritam
114.29
सा पपात परिच्छिन्ना संक्रुद्धेन किरीटिना
मेघवृन्दपरिभ्रष्टा विच्छिन्नेव शतह्रदा
Sa papata parichchhinna sankruddhena kiritina
Meghavrindaparibhrashta vichchhinneva shatahrada
114.30
छिन्नां तां शक्तिमालोक्य भीष्मः क्रोधसमन्वितः
अचिन्तयद्रणे वीरो बुद्ध्या परपुरंजयः
Chhinnam tam shaktimalokya bhishmah krodhasamanvitah
Achintayadrane viro buddhya parapuranjayah
114.31
शक्तोऽहं धनुषैकेन निहन्तुं सर्वपाण्डवान्
यद्येषां न भवेद्गोप्ता विष्वक्सेनो महाबलः
Shaktoham dhanushaikena nihantum sarvapandavan
Yadyesham na bhavedgopta vishvakseno mahabalah
114.32
कारणद्वयमास्थाय नाहं योत्स्यामि पाण्डवैः
अवध्यत्वाच्च पाण्डूनां स्त्रीभावाच्च शिखण्डिनः
Karanadvayamasthaya naham yotsyami pandavaih
Avadhyatvachcha pandunam stribhavachcha shikhandinah
114.33
पित्रा तुष्टेन मे पूर्वं यदा कालीमुदावहत्
स्वच्छन्दमरणं दत्तमवध्यत्वं रणे तथा
तस्मान्मृत्युमहं मन्ये प्राप्तकालमिवात्मनः
Pitra tushtena me purvam yada kalimudavahat
Svachchhandamaranam dattamavadhyatvam rane tatha
Tasmanmrityumaham manye praptakalamivatmanah
114.34
एवं ज्ञात्वा व्यवसितं भीष्मस्यामिततेजसः
ऋषयो वसवश्चैव वियत्स्था भीष्ममब्रुवन्
Evam gyatva vyavasitam bhishmasyamitatejasah
Rishayo vasavashchaiva viyatstha bhishmamabruvan
114.35
यत्ते व्यवसितं वीर अस्माकं सुमहत्प्रियम्
तत्कुरुष्व महेष्वास युद्धाद्बुद्धिं निवर्तय
Yatte vyavasitam vira asmakam sumahatpriyam
Tatkurushva maheshvasa yuddhadbuddhim nivartaya
114.36
तस्य वाक्यस्य निधने प्रादुरासीच्छिवोऽनिलः
अनुलोमः सुगन्धी च पृषतैश्च समन्वितः
Tasya vakyasya nidhane pradurasichchhivonilah
Anulomah sugandhi cha prishataishcha samanvitah
114.37
देवदुन्दुभयश्चैव संप्रणेदुर्महास्वनाः
पपात पुष्पवृष्टिश्च भीष्मस्योपरि पार्थिव
Devadundubhayashchaiva sampranedurmahasvanah
Papata pushpavrishtishcha bhishmasyopari parthiva
114.38
न च तच्छुश्रुवे कश्चित्तेषां संवदतां नृप
ऋते भीष्मं महाबाहुं मां चापि मुनितेजसा
Na cha tachchhushruve kashchittesham sanvadatam nripa
Rite bhishmam mahabahum mam chapi munitejasa
114.39
संभ्रमश्च महानासीत्त्रिदशानां विशां पते
पतिष्यति रथाद्भीष्मे सर्वलोकप्रिये तदा
Sambhramashcha mahanasittridashanam visham pate
Patishyati rathadbhishme sarvalokapriye tada
114.40
इति देवगणानां च श्रुत्वा वाक्यं महामनाः
ततः शांतनवो भीष्मो बीभत्सुं नाभ्यवर्तत
भिद्यमानः शितैर्बाणैः सर्वावरणभेदिभिः
Iti devagananam cha shrutva vakyam mahamanah
Tatah shantanavo bhishmo bibhatsum nabhyavartata
Bhidyamanah shitairbanaih sarvavaranabhedibhih
114.41
शिखण्डी तु महाराज भरतानां पितामहम्
आजघानोरसि क्रुद्धो नवभिर्निशितैः शरैः
Shikhandi tu maharaja bharatanam pitamaham
Ajaghanorasi kruddho navabhirnishitaih sharaih
114.42
स तेनाभिहतः संख्ये भीष्मः कुरुपितामहः
नाकम्पत महाराज क्षितिकम्पे यथाचलः
Sa tenabhihatah sankhye bhishmah kurupitamahah
Nakampata maharaja kshitikampe yathachalah
114.43
ततः प्रहस्य बीभत्सुर्व्याक्षिपन्गाण्डिवं धनुः
गाङ्गेयं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समर्पयत्
Tatah prahasya bibhatsurvyakshipangandivam dhanuh
Gangeyam panchavinshatya kshudrakanam samarpayat
114.44
पुनः शरशतेनैनं त्वरमाणो धनंजयः
सर्वगात्रेषु संक्रुद्धः सर्वमर्मस्वताडयत्
Punah sharashatenainam tvaramano dhananjayah
Sarvagatreshu sankruddhah sarvamarmasvatadayat
114.45
एवमन्यैरपि भृशं वध्यमानो महारणे
न चक्रुस्ते रुजं तस्य रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः
Evamanyairapi bhrisham vadhyamano maharane
Na chakruste rujam tasya rukmapunkhah shilashitah
114.46
ततः किरीटी संरब्धो भीष्ममेवाभ्यवर्तत
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य धनुश्चास्य समाच्छिनत्
Tatah kiriti sanrabdho bhishmamevabhyavartata
Shikhandinam puraskritya dhanushchasya samachchhinat
114.47
अथैनं दशभिर्विद्ध्वा ध्वजमेकेन चिच्छिदे
सारथिं विशिखैश्चास्य दशभिः समकम्पयत्
Athainam dashabhirviddhva dhvajamekena chichchhide
Sarathim vishikhaishchasya dashabhih samakampayat
114.48
सोऽन्यत्कार्मुकमादत्त गाङ्गेयो बलवत्तरम्
तदप्यस्य शितैर्भल्लैस्त्रिधा त्रिभिरुपानुदत्
निमेषान्तरमात्रेण आत्तमात्तं महारणे
Sonyatkarmukamadatta gangeyo balavattaram
Tadapyasya shitairbhallaistridha tribhirupanudat
Nimeshantaramatrena attamattam maharane
114.49
एवमस्य धनूंष्याजौ चिच्छेद सुबहून्यपि
ततः शांतनवो भीष्मो बीभत्सुं नाभ्यवर्तत
Evamasya dhanunshyajau chichchheda subahunyapi
Tatah shantanavo bhishmo bibhatsum nabhyavartata
114.50
अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समर्दयत्
सोऽतिविद्धो महेष्वासो दुःशासनमभाषत
Athainam panchavinshatya kshudrakanam samardayat
Sotividdho maheshvaso duhshasanamabhashata
114.51
एष पार्थो रणे क्रुद्धः पाण्डवानां महारथः
शरैरनेकसाहस्रैर्मामेवाभ्यसते रणे
Esha partho rane kruddhah pandavanam maharathah
Sharairanekasahasrairmamevabhyasate rane
114.52
न चैष शक्यः समरे जेतुं वज्रभृता अपि
न चापि सहिता वीरा देवदानवराक्षसाः
मां चैव शक्ता निर्जेतुं किमु मर्त्याः सुदुर्बलाः
Na chaisha shakyah samare jetum vajrabhrita api
Na chapi sahita vira devadanavarakshasah
Mam chaiva shakta nirjetum kimu martyah sudurbalah
114.53
एवं तयोः संवदतोः फल्गुनो निशितैः शरैः
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य भीष्मं विव्याध संयुगे
Evam tayoh sanvadatoh phalguno nishitaih sharaih
Shikhandinam puraskritya bhishmam vivyadha sanyuge
114.54
ततो दुःशासनं भूयः स्मयमानोऽभ्यभाषत
अतिविद्धः शितैर्बाणैर्भृशं गाण्डीवधन्वना
Tato duhshasanam bhuyah smayamanobhyabhashata
Atividdhah shitairbanairbhrisham gandivadhanvana
114.55
वज्राशनिसमस्पर्शाः शिताग्राः संप्रवेशिताः
विमुक्ता अव्यवच्छिन्ना नेमे बाणाः शिखण्डिनः
Vajrashanisamasparshah shitagrah sampraveshitah
Vimukta avyavachchhinna neme banah shikhandinah
114.56
निकृन्तमाना मर्माणि दृढावरणभेदिनः
मुसलानीव मे घ्नन्ति नेमे बाणाः शिखण्डिनः
Nikrintamana marmani dridhavaranabhedinah
Musalaniva me ghnanti neme banah shikhandinah
114.57
ब्रह्मदण्डसमस्पर्शा वज्रवेगा दुरासदाः
मम प्राणानारुजन्ति नेमे बाणाः शिखण्डिनः
Brahmadandasamasparsha vajravega durasadah
Mama prananarujanti neme banah shikhandinah
114.58
भुजगा इव संक्रुद्धा लेलिहाना विषोल्बणाः
ममाविशन्ति मर्माणि नेमे बाणाः शिखण्डिनः
Bhujaga iva sankruddha lelihana visholbanah
Mamavishanti marmani neme banah shikhandinah
114.59
नाशयन्तीव मे प्राणान्यमदूता इवाहिताः
गदापरिघसंस्पर्शा नेमे बाणाः शिखण्डिनः
Nashayantiva me prananyamaduta ivahitah
Gadaparighasansparsha neme banah shikhandinah
114.60
कृन्तन्ति मम गात्राणि माघमासे गवामिव
अर्जुनस्य इमे बाणा नेमे बाणाः शिखण्डिनः
Krintanti mama gatrani maghamase gavamiva
Arjunasya ime bana neme banah shikhandinah
114.61
सर्वे ह्यपि न मे दुःखं कुर्युरन्ये नराधिपाः
वीरं गण्डीवधन्वानमृते जिष्णुं कपिध्वजम्
Sarve hyapi na me duhkham kuryuranye naradhipah
Viram gandivadhanvanamrite jishnum kapidhvajam
114.62
इति ब्रुवञ्शांतनवो दिधक्षुरिव पाण्डवम्
सविष्फुलिङ्गां दीप्ताग्रां शक्तिं चिक्षेप भारत
Iti bruvanshantanavo didhakshuriva pandavam
Savishphulingam diptagram shaktim chikshepa bharata
114.63
तामस्य विशिखैश्छित्त्वा त्रिधा त्रिभिरपातयत्
पश्यतां कुरुवीराणां सर्वेषां तत्र भारत
Tamasya vishikhaishchhittva tridha tribhirapatayat
Pashyatam kuruviranam sarvesham tatra bharata
114.64
चर्माथादत्त गाङ्गेयो जातरूपपरिष्कृतम्
खड्गं चान्यतरं प्रेप्सुर्मृत्योरग्रे जयाय वा
Charmathadatta gangeyo jatarupaparishkritam
Khadgam chanyataram prepsurmrityoragre jayaya va
114.65
तस्य तच्छतधा चर्म व्यधमद्दंशितात्मनः
रथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत्
Tasya tachchhatadha charma vyadhamaddanshitatmanah
Rathadanavarudhasya tadadbhutamivabhavat
114.66
विनद्योच्चैः सिंह इव स्वान्यनीकान्यचोदयत्
अभिद्रवत गाङ्गेयं मा वोऽस्तु भयमण्वपि
Vinadyochchaih sinha iva svanyanikanyachodayat
Abhidravata gangeyam ma vostu bhayamanvapi
114.67
अथ ते तोमरैः प्रासैर्बाणौघैश्च समन्ततः
पट्टिशैश्च सनिस्त्रिंशैर्नानाप्रहरणैस्तथा
Atha te tomaraih prasairbanaughaishcha samantatah
Pattishaishcha sanistrinshairnanapraharanaistatha
114.68
वत्सदन्तैश्च भल्लैश्च तमेकमभिदुद्रुवुः
सिंहनादस्ततो घोरः पाण्डवानामजायत
Vatsadantaishcha bhallaishcha tamekamabhidudruvuh
Sinhanadastato ghorah pandavanamajayata
114.69
तथैव तव पुत्राश्च राजन्भीष्मजयैषिणः
तमेकमभ्यवर्तन्त सिंहनादांश्च नेदिरे
Tathaiva tava putrashcha rajanbhishmajayaishinah
Tamekamabhyavartanta sinhanadanshcha nedire
114.70
तत्रासीत्तुमुलं युद्धं तावकानां परैः सह
दशमेऽहनि राजेन्द्र भीष्मार्जुनसमागमे
Tatrasittumulam yuddham tavakanam paraih saha
Dashamehani rajendra bhishmarjunasamagame
114.71
आसीद्गाङ्ग इवावर्तो मुहूर्तमुदधेरिव
सैन्यानां युध्यमानानां निघ्नतामितरेतरम्
Asidganga ivavarto muhurtamudadheriva
Sainyanam yudhyamananam nighnatamitaretaram
114.72
अगम्यरूपा पृथिवी शोणिताक्ता तदाभवत्
समं च विषमं चैव न प्राज्ञायत किंचन
Agamyarupa prithivi shonitakta tadabhavat
Samam cha vishamam chaiva na pragyayata kinchana
114.73
योधानामयुतं हत्वा तस्मिन्स दशमेऽहनि
अतिष्ठदाहवे भीष्मो भिद्यमानेषु मर्मसु
Yodhanamayutam hatva tasminsa dashamehani
Atishthadahave bhishmo bhidyamaneshu marmasu
114.74
ततः सेनामुखे तस्मिन्स्थितः पार्थो धनंजयः
मध्येन कुरुसैन्यानां द्रावयामास वाहिनीम्
Tatah senamukhe tasminsthitah partho dhananjayah
Madhyena kurusainyanam dravayamasa vahinim
114.75
वयं श्वेतहयाद्भीताः कुन्तीपुत्राद्धनंजयात्
पीड्यमानाः शितैः शस्त्रैः प्रद्रवाम महारणात्
Vayam shvetahayadbhitah kuntiputraddhananjayat
Pidyamanah shitaih shastraih pradravama maharanat
114.76
सौवीराः कितवाः प्राच्याः प्रतीच्योदीच्यमालवाः
अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः
Sauvirah kitavah prachyah pratichyodichyamalavah
Abhishahah shurasenah shibayotha vasatayah
114.77
शाल्वाश्रयास्त्रिगर्ताश्च अम्बष्ठाः केकयैः सह
द्वादशैते जनपदाः शरार्ता व्रणपीडिताः
संग्रामे न जहुर्भीष्मं युध्यमानं किरीटिना
Shalvashrayastrigartashcha ambashthah kekayaih saha
Dvadashaite janapadah shararta vranapiditah
Sangrame na jahurbhishmam yudhyamanam kiritina
114.78
ततस्तमेकं बहवः परिवार्य समन्ततः
परिकाल्य कुरून्सर्वाञ्शरवर्षैरवाकिरन्
Tatastamekam bahavah parivarya samantatah
Parikalya kurunsarvansharavarshairavakiran
114.79
निपातयत गृह्णीत विध्यताथ च कर्षत
इत्यासीत्तुमुलः शब्दो राजन्भीष्मरथं प्रति
Nipatayata grihnita vidhyatatha cha karshata
Ityasittumulah shabdo rajanbhishmaratham prati
114.80
अभिहत्य शरौघैस्तं शतशोऽथ सहस्रशः
न तस्यासीदनिर्भिन्नं गात्रेष्वङ्गुलमात्रकम्
Abhihatya sharaughaistam shatashotha sahasrashah
Na tasyasidanirbhinnam gatreshvangulamatrakam
114.81
एवं विभो तव पिता शरैर्विशकलीकृतः
शिताग्रैः फल्गुनेनाजौ प्राक्शिराः प्रापतद्रथात्
किंचिच्छेषे दिनकरे पुत्राणां तव पश्यताम्
Evam vibho tava pita sharairvishakalikritah
Shitagraih phalgunenajau prakshirah prapatadrathat
Kinchichchheshe dinakare putranam tava pashyatam
114.82
हा हेति दिवि देवानां पार्थिवानां च सर्वशः
पतमाने रथाद्भीष्मे बभूव सुमहान्स्वनः
Ha heti divi devanam parthivanam cha sarvashah
Patamane rathadbhishme babhuva sumahansvanah
114.83
तं पतन्तमभिप्रेक्ष्य महात्मानं पितामहम्
सह भीष्मेण सर्वेषां प्रापतन्हृदयानि नः
Tam patantamabhiprekshya mahatmanam pitamaham
Saha bhishmena sarvesham prapatanhridayani nah
114.84
स पपात महाबाहुर्वसुधामनुनादयन्
इन्द्रध्वज इवोत्सृष्टः केतुः सर्वधनुष्मताम्
धरणीं नास्पृशच्चापि शरसंघैः समाचितः
Sa papata mahabahurvasudhamanunadayan
Indradhvaja ivotsrishtah ketuh sarvadhanushmatam
Dharanim nasprishachchapi sharasanghaih samachitah
114.85
शरतल्पे महेष्वासं शयानं पुरुषर्षभम्
रथात्प्रपतितं चैनं दिव्यो भावः समाविशत्
Sharatalpe maheshvasam shayanam purusharshabham
Rathatprapatitam chainam divyo bhavah samavishat
114.86
अभ्यवर्षत पर्जन्यः प्राकम्पत च मेदिनी
पतन्स ददृशे चापि खर्वितं च दिवाकरम्
Abhyavarshata parjanyah prakampata cha medini
Patansa dadrishe chapi kharvitam cha divakaram
114.87
संज्ञां चैवालभद्वीरः कालं संचिन्त्य भारत
अन्तरिक्षे च शुश्राव दिव्यां वाचं समन्ततः
Sangyam chaivalabhadvirah kalam sanchintya bharata
Antarikshe cha shushrava divyam vacham samantatah
114.88
कथं महात्मा गाङ्गेयः सर्वशस्त्रभृतां वरः
कालं कर्ता नरव्याघ्रः संप्राप्ते दक्षिणायने
Katham mahatma gangeyah sarvashastrabhritam varah
Kalam karta naravyaghrah samprapte dakshinayane
114.89
स्थितोऽस्मीति च गाङ्गेयस्तच्छ्रुत्वा वाक्यमब्रवीत्
धारयामास च प्राणान्पतितोऽपि हि भूतले
उत्तरायणमन्विच्छन्भीष्मः कुरुपितामहः
Sthitosmiti cha gangeyastachchhrutva vakyamabravit
Dharayamasa cha prananpatitopi hi bhutale
Uttarayanamanvichchhanbhishmah kurupitamahah
114.90
तस्य तन्मतमाज्ञाय गङ्गा हिमवतः सुता
महर्षीन्हंसरूपेण प्रेषयामास तत्र वै
Tasya tanmatamagyaya ganga himavatah suta
Maharshinhansarupena preshayamasa tatra vai
114.91
ततः संपातिनो हंसास्त्वरिता मानसौकसः
आजग्मुः सहिता द्रष्टुं भीष्मं कुरुपितामहम्
यत्र शेते नरश्रेष्ठः शरतल्पे पितामहः
Tatah sampatino hansastvarita manasaukasah
Ajagmuh sahita drashtum bhishmam kurupitamaham
Yatra shete narashreshthah sharatalpe pitamahah
114.92
ते तु भीष्मं समासाद्य मुनयो हंसरूपिणः
अपश्यञ्शरतल्पस्थं भीष्मं कुरुपितामहम्
Te tu bhishmam samasadya munayo hansarupinah
Apashyansharatalpastham bhishmam kurupitamaham
114.93
ते तं दृष्ट्वा महात्मानं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्
गाङ्गेयं भरतश्रेष्ठं दक्षिणेन च भास्करम्
Te tam drishtva mahatmanam kritva chapi pradakshinam
Gangeyam bharatashreshtham dakshinena cha bhaskaram
114.94
इतरेतरमामन्त्र्य प्राहुस्तत्र मनीषिणः
भीष्म एव महात्मा सन्संस्थाता दक्षिणायने
Itaretaramamantrya prahustatra manishinah
Bhishma eva mahatma sansansthata dakshinayane
114.95
इत्युक्त्वा प्रस्थितान्हंसान्दक्षिणामभितो दिशम्
संप्रेक्ष्य वै महाबुद्धिश्चिन्तयित्वा च भारत
Ityuktva prasthitanhansandakshinamabhito disham
Samprekshya vai mahabuddhishchintayitva cha bharata
114.96
तानब्रवीच्छांतनवो नाहं गन्ता कथंचन
दक्षिणावृत्त आदित्ये एतन्मे मनसि स्थितम्
Tanabravichchhantanavo naham ganta kathanchana
Dakshinavritta aditye etanme manasi sthitam
114.97
गमिष्यामि स्वकं स्थानमासीद्यन्मे पुरातनम्
उदगावृत्त आदित्ये हंसाः सत्यं ब्रवीमि वः
Gamishyami svakam sthanamasidyanme puratanam
Udagavritta aditye hansah satyam bravimi vah
114.98
धारयिष्याम्यहं प्राणानुत्तरायणकाङ्क्षया
ऐश्वर्यभूतः प्राणानामुत्सर्गे नियतो ह्यहम्
तस्मात्प्राणान्धारयिष्ये मुमूर्षुरुदगायने
Dharayishyamyaham prananuttarayanakankshaya
Aishvaryabhutah prananamutsarge niyato hyaham
Tasmatpranandharayishye mumurshurudagayane
114.99
यश्च दत्तो वरो मह्यं पित्रा तेन महात्मना
छन्दतो मृत्युरित्येवं तस्य चास्तु वरस्तथा
Yashcha datto varo mahyam pitra tena mahatmana
Chhandato mrityurityevam tasya chastu varastatha
114.100
धारयिष्ये ततः प्राणानुत्सर्गे नियते सति
इत्युक्त्वा तांस्तदा हंसानशेत शरतल्पगः
Dharayishye tatah prananutsarge niyate sati
Ityuktva tanstada hansanasheta sharatalpagah
114.101
एवं कुरूणां पतिते शृङ्गे भीष्मे महौजसि
पाण्डवाः सृञ्जयाश्चैव सिंहनादं प्रचक्रिरे
Evam kurunam patite shringe bhishme mahaujasi
Pandavah srinjayashchaiva sinhanadam prachakrire
114.102
तस्मिन्हते महासत्त्वे भरतानाममध्यमे
न किंचित्प्रत्यपद्यन्त पुत्रास्ते भरतर्षभ
संमोहश्चैव तुमुलः कुरूणामभवत्तदा
Tasminhate mahasattve bharatanamamadhyame
Na kinchitpratyapadyanta putraste bharatarshabha
Sammohashchaiva tumulah kurunamabhavattada
114.103
नृपा दुर्योधनमुखा निःश्वस्य रुरुदुस्ततः
विषादाच्च चिरं कालमतिष्ठन्विगतेन्द्रियाः
Nripa duryodhanamukha nihshvasya rurudustatah
Vishadachcha chiram kalamatishthanvigatendriyah
114.104
दध्युश्चैव महाराज न युद्धे दधिरे मनः
ऊरुग्राहगृहीताश्च नाभ्यधावन्त पाण्डवान्
Dadhyushchaiva maharaja na yuddhe dadhire manah
Urugrahagrihitashcha nabhyadhavanta pandavan
114.105
अवध्ये शंतनोः पुत्रे हते भीष्मे महौजसि
अभावः सुमहान्राजन्कुरूनागादतन्द्रितः
Avadhye shantanoh putre hate bhishme mahaujasi
Abhavah sumahanrajankurunagadatandritah
114.106
हतप्रवीराश्च वयं निकृत्ताश्च शितैः शरैः
कर्तव्यं नाभिजानीमो निर्जिताः सव्यसाचिना
Hatapravirashcha vayam nikrittashcha shitaih sharaih
Kartavyam nabhijanimo nirjitah savyasachina
114.107
पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा परत्र च परां गतिम्
सर्वे दध्मुर्महाशङ्खाञ्शूराः परिघबाहवः
सोमकाश्च सपञ्चालाः प्राहृष्यन्त जनेश्वर
Pandavastu jayam labdhva paratra cha param gatim
Sarve dadhmurmahashankhanshurah parighabahavah
Somakashcha sapanchalah prahrishyanta janeshvara
114.108
ततस्तूर्यसहस्रेषु नदत्सु सुमहाबलः
आस्फोटयामास भृशं भीमसेनो ननर्त च
Tatasturyasahasreshu nadatsu sumahabalah
Asphotayamasa bhrisham bhimaseno nanarta cha
114.109
सेनयोरुभयोश्चापि गाङ्गेये विनिपातिते
संन्यस्य वीराः शस्त्राणि प्राध्यायन्त समन्ततः
Senayorubhayoshchapi gangeye vinipatite
Sannyasya virah shastrani pradhyayanta samantatah
114.110
प्राक्रोशन्प्रापतंश्चान्ये जग्मुर्मोहं तथापरे
क्षत्रं चान्येऽभ्यनिन्दन्त भीष्मं चैकेऽभ्यपूजयन्
Prakroshanprapatanshchanye jagmurmoham tathapare
Kshatram chanyebhyanindanta bhishmam chaikebhyapujayan
114.111
ऋषयः पितरश्चैव प्रशशंसुर्महाव्रतम्
भरतानां च ये पूर्वे ते चैनं प्रशशंसिरे
Rishayah pitarashchaiva prashashansurmahavratam
Bharatanam cha ye purve te chainam prashashansire
114.112
महोपनिषदं चैव योगमास्थाय वीर्यवान्
जपञ्शांतनवो धीमान्कालाकाङ्क्षी स्थितोऽभवत्
Mahopanishadam chaiva yogamasthaya viryavan
Japanshantanavo dhimankalakankshi sthitobhavat