UtshovChapter 113
113.1
संजय उवाच
एवं व्यूढेष्वनीकेषु भूयिष्ठमनुवर्तिषु
ब्रह्मलोकपराः सर्वे समपद्यन्त भारत
Sanjaya uvacha
Evam vyudheshvanikeshu bhuyishthamanuvartishu
Brahmalokaparah sarve samapadyanta bharata
113.2
न ह्यनीकमनीकेन समसज्जत संकुले
न रथा रथिभिः सार्धं न पदाताः पदातिभिः
Na hyanikamanikena samasajjata sankule
Na ratha rathibhih sardham na padatah padatibhih
113.3
अश्वा नाश्वैरयुध्यन्त न गजा गजयोधिभिः
महान्व्यतिकरो रौद्रः सेनयोः समपद्यत
Ashva nashvairayudhyanta na gaja gajayodhibhih
Mahanvyatikaro raudrah senayoh samapadyata
113.4
नरनागरथेष्वेवं व्यवकीर्णेषु सर्वशः
क्षये तस्मिन्महारौद्रे निर्विशेषमजायत
Naranagaratheshvevam vyavakirneshu sarvashah
Kshaye tasminmaharaudre nirvisheshamajayata
113.5
ततः शल्यः कृपश्चैव चित्रसेनश्च भारत
दुःशासनो विकर्णश्च रथानास्थाय सत्वराः
पाण्डवानां रणे शूरा ध्वजिनीं समकम्पयन्
Tatah shalyah kripashchaiva chitrasenashcha bharata
Duhshasano vikarnashcha rathanasthaya satvarah
Pandavanam rane shura dhvajinim samakampayan
113.6
सा वध्यमाना समरे पाण्डुसेना महात्मभिः
त्रातारं नाध्यगच्छद्वै मज्जमानेव नौर्जले
Sa vadhyamana samare pandusena mahatmabhih
Trataram nadhyagachchhadvai majjamaneva naurjale
113.7
यथा हि शैशिरः कालो गवां मर्माणि कृन्तति
तथा पाण्डुसुतानां वै भीष्मो मर्माण्यकृन्तत
Yatha hi shaishirah kalo gavam marmani krintati
Tatha pandusutanam vai bhishmo marmanyakrintata
113.8
अतीव तव सैन्यस्य पार्थेन च महात्मना
नगमेघप्रतीकाशाः पातिता बहुधा गजाः
Ativa tava sainyasya parthena cha mahatmana
Nagameghapratikashah patita bahudha gajah
113.9
मृद्यमानाश्च दृश्यन्ते पार्थेन नरयूथपाः
इषुभिस्ताड्यमानाश्च नाराचैश्च सहस्रशः
Mridyamanashcha drishyante parthena narayuthapah
Ishubhistadyamanashcha narachaishcha sahasrashah
113.10
पेतुरार्तस्वरं कृत्वा तत्र तत्र महागजाः
आबद्धाभरणैः कायैर्निहतानां महात्मनाम्
Peturartasvaram kritva tatra tatra mahagajah
Abaddhabharanaih kayairnihatanam mahatmanam
113.11
छन्नमायोधनं रेजे शिरोभिश्च सकुण्डलैः
तस्मिन्नतिमहाभीमे राजन्वीरवरक्षये
भीष्मे च युधि विक्रान्ते पाण्डवे च धनंजये
Chhannamayodhanam reje shirobhishcha sakundalaih
Tasminnatimahabhime rajanviravarakshaye
Bhishme cha yudhi vikrante pandave cha dhananjaye
113.12
ते पराक्रान्तमालोक्य राजन्युधि पितामहम्
न न्यवर्तन्त कौरव्या ब्रह्मलोकपुरस्कृताः
Te parakrantamalokya rajanyudhi pitamaham
Na nyavartanta kauravya brahmalokapuraskritah
113.13
इच्छन्तो निधनं युद्धे स्वर्गं कृत्वा परायणम्
पाण्डवानभ्यवर्तन्त तस्मिन्वीरवरक्षये
Ichchhanto nidhanam yuddhe svargam kritva parayanam
Pandavanabhyavartanta tasminviravarakshaye
113.14
पाण्डवापि महाराज स्मरन्तो विविधान्बहून्
क्लेशान्कृतान्सपुत्रेण त्वया पूर्वं नराधिप
Pandavapi maharaja smaranto vividhanbahun
Kleshankritansaputrena tvaya purvam naradhipa
113.15
भयं त्यक्त्वा रणे शूरा ब्रह्मलोकपुरस्कृताः
तावकांस्तव पुत्रांश्च योधयन्ति स्म हृष्टवत्
Bhayam tyaktva rane shura brahmalokapuraskritah
Tavakanstava putranshcha yodhayanti sma hrishtavat
113.16
सेनापतिस्तु समरे प्राह सेनां महारथः
अभिद्रवत गाङ्गेयं सोमकाः सृञ्जयैः सह
Senapatistu samare praha senam maharathah
Abhidravata gangeyam somakah srinjayaih saha
113.17
सेनापतिवचः श्रुत्वा सोमकाः सह सृञ्जयैः
अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं शस्त्रवृष्ट्या समन्ततः
Senapativachah shrutva somakah saha srinjayaih
Abhyadravanta gangeyam shastravrishtya samantatah
113.18
वध्यमानस्ततो राजन्पिता शांतनवस्तव
अमर्षवशमापन्नो योधयामास सृञ्जयान्
Vadhyamanastato rajanpita shantanavastava
Amarshavashamapanno yodhayamasa srinjayan
113.19
तस्य कीर्तिमतस्तात पुरा रामेण धीमता
संप्रदत्तास्त्रशिक्षा वै परानीकविनाशिनी
Tasya kirtimatastata pura ramena dhimata
Sampradattastrashiksha vai paranikavinashini
113.20
स तां शिक्षामधिष्ठाय कृत्वा परबलक्षयम्
अहन्यहनि पार्थानां वृद्धः कुरुपितामहः
भीष्मो दश सहस्राणि जघान परवीरहा
Sa tam shikshamadhishthaya kritva parabalakshayam
Ahanyahani parthanam vriddhah kurupitamahah
Bhishmo dasha sahasrani jaghana paraviraha
113.21
तस्मिंस्तु दिवसे प्राप्ते दशमे भरतर्षभ
भीष्मेणैकेन मत्स्येषु पाञ्चालेषु च संयुगे
गजाश्वममितं हत्वा हताः सप्त महारथाः
Tasminstu divase prapte dashame bharatarshabha
Bhishmenaikena matsyeshu panchaleshu cha sanyuge
Gajashvamamitam hatva hatah sapta maharathah
113.22
हत्वा पञ्च सहस्राणि रथिनां प्रपितामहः
नराणां च महायुद्धे सहस्राणि चतुर्दश
Hatva pancha sahasrani rathinam prapitamahah
Naranam cha mahayuddhe sahasrani chaturdasha
113.23
तथा दन्तिसहस्रं च हयानामयुतं पुनः
शिक्षाबलेन निहतं पित्रा तव विशां पते
Tatha dantisahasram cha hayanamayutam punah
Shikshabalena nihatam pitra tava visham pate
113.24
ततः सर्वमहीपानां क्षोभयित्वा वरूथिनीम्
विराटस्य प्रियो भ्राता शतानीको निपातितः
Tatah sarvamahipanam kshobhayitva varuthinim
Viratasya priyo bhrata shataniko nipatitah
113.25
शतानीकं च समरे हत्वा भीष्मः प्रतापवान्
सहस्राणि महाराज राज्ञां भल्लैर्न्यपातयत्
Shatanikam cha samare hatva bhishmah pratapavan
Sahasrani maharaja ragyam bhallairnyapatayat
113.26
ये च केचन पार्थानामभियाता धनंजयम्
राजानो भीष्ममासाद्य गतास्ते यमसादनम्
Ye cha kechana parthanamabhiyata dhananjayam
Rajano bhishmamasadya gataste yamasadanam
113.27
एवं दश दिशो भीष्मः शरजालैः समन्ततः
अतीत्य सेनां पार्थानामवतस्थे चमूमुखे
Evam dasha disho bhishmah sharajalaih samantatah
Atitya senam parthanamavatasthe chamumukhe
113.28
स कृत्वा सुमहत्कर्म तस्मिन्वै दशमेऽहनि
सेनयोरन्तरे तिष्ठन्प्रगृहीतशरासनः
Sa kritva sumahatkarma tasminvai dashamehani
Senayorantare tishthanpragrihitasharasanah
113.29
न चैनं पार्थिवा राजञ्शेकुः केचिन्निरीक्षितुम्
मध्यं प्राप्तं यथा ग्रीष्मे तपन्तं भास्करं दिवि
Na chainam parthiva rajanshekuh kechinnirikshitum
Madhyam praptam yatha grishme tapantam bhaskaram divi
113.30
यथा दैत्यचमूं शक्रस्तापयामास संयुगे
तथा भीष्मः पाण्डवेयांस्तापयामास भारत
Yatha daityachamum shakrastapayamasa sanyuge
Tatha bhishmah pandaveyanstapayamasa bharata
113.31
तथा च तं पराक्रान्तमालोक्य मधुसूदनः
उवाच देवकीपुत्रः प्रीयमाणो धनंजयम्
Tatha cha tam parakrantamalokya madhusudanah
Uvacha devakiputrah priyamano dhananjayam
113.32
एष शांतनवो भीष्मः सेनयोरन्तरे स्थितः
नानिहत्य बलादेनं विजयस्ते भविष्यति
Esha shantanavo bhishmah senayorantare sthitah
Nanihatya baladenam vijayaste bhavishyati
113.33
यत्तः संस्तम्भयस्वैनं यत्रैषा भिद्यते चमूः
न हि भीष्मशरानन्यः सोढुमुत्सहते विभो
Yattah sanstambhayasvainam yatraisha bhidyate chamuh
Na hi bhishmasharananyah sodhumutsahate vibho
113.34
ततस्तस्मिन्क्षणे राजंश्चोदितो वानरध्वजः
सध्वजं सरथं साश्वं भीष्ममन्तर्दधे शरैः
Tatastasminkshane rajanshchodito vanaradhvajah
Sadhvajam saratham sashvam bhishmamantardadhe sharaih
113.35
स चापि कुरुमुख्यानामृषभः पाण्डवेरितान्
शरव्रातैः शरव्रातान्बहुधा विदुधाव तान्
Sa chapi kurumukhyanamrishabhah pandaveritan
Sharavrataih sharavratanbahudha vidudhava tan
113.36
तेन पाञ्चालराजश्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान्
पाण्डवो भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
Tena panchalarajashcha dhrishtaketushcha viryavan
Pandavo bhimasenashcha dhrishtadyumnashcha parshatah
113.37
यमौ च चेकितानश्च केकयाः पञ्च चैव ह
सात्यकिश्च महाराज सौभद्रोऽथ घटोत्कचः
Yamau cha chekitanashcha kekayah pancha chaiva ha
Satyakishcha maharaja saubhadrotha ghatotkachah
113.38
द्रौपदेयाः शिखण्डी च कुन्तिभोजश्च वीर्यवान्
सुशर्मा च विराटश्च पाण्डवेया महाबलाः
Draupadeyah shikhandi cha kuntibhojashcha viryavan
Susharma cha viratashcha pandaveya mahabalah
113.39
एते चान्ये च बहवः पीडिता भीष्मसायकैः
समुद्धृताः फल्गुनेन निमग्नाः शोकसागरे
Ete chanye cha bahavah pidita bhishmasayakaih
Samuddhritah phalgunena nimagnah shokasagare
113.40
ततः शिखण्डी वेगेन प्रगृह्य परमायुधम्
भीष्ममेवाभिदुद्राव रक्ष्यमाणः किरीटिना
Tatah shikhandi vegena pragrihya paramayudham
Bhishmamevabhidudrava rakshyamanah kiritina
113.41
ततोऽस्यानुचरान्हत्वा सर्वान्रणविभागवित्
भीष्ममेवाभिदुद्राव बीभत्सुरपराजितः
Tatosyanucharanhatva sarvanranavibhagavit
Bhishmamevabhidudrava bibhatsuraparajitah
113.42
सात्यकिश्चेकितानश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
विराटो द्रुपदश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
दुद्रुवुर्भीष्ममेवाजौ रक्षिता दृढधन्वना
Satyakishchekitanashcha dhrishtadyumnashcha parshatah
Virato drupadashchaiva madriputrau cha pandavau
Dudruvurbhishmamevajau rakshita dridhadhanvana
113.43
अभिमन्युश्च समरे द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः
दुद्रुवुः समरे भीष्मं समुद्यतमहायुधाः
Abhimanyushcha samare draupadyah pancha chatmajah
Dudruvuh samare bhishmam samudyatamahayudhah
113.44
ते सर्वे दृढधन्वानः संयुगेष्वपलायिनः
बहुधा भीष्ममानर्छन्मार्गणैः कृतमार्गणाः
Te sarve dridhadhanvanah sanyugeshvapalayinah
Bahudha bhishmamanarchhanmarganaih kritamarganah
113.45
विधूय तान्बाणगणान्ये मुक्ताः पार्थिवोत्तमैः
पाण्डवानामदीनात्मा व्यगाहत वरूथिनीम्
कृत्वा शरविघातं च क्रीडन्निव पितामहः
Vidhuya tanbanagananye muktah parthivottamaih
Pandavanamadinatma vyagahata varuthinim
Kritva sharavighatam cha kridanniva pitamahah
113.46
नाभिसंधत्त पाञ्चाल्यं स्मयमानो मुहुर्मुहुः
स्त्रीत्वं तस्यानुसंस्मृत्य भीष्मो बाणाञ्शिखण्डिनः
जघान द्रुपदानीके रथान्सप्त महारथः
Nabhisandhatta panchalyam smayamano muhurmuhuh
Stritvam tasyanusansmritya bhishmo bananshikhandinah
Jaghana drupadanike rathansapta maharathah
113.47
ततः किलकिलाशब्दः क्षणेन समपद्यत
मत्स्यपाञ्चालचेदीनां तमेकमभिधावताम्
Tatah kilakilashabdah kshanena samapadyata
Matsyapanchalachedinam tamekamabhidhavatam
113.48
ते वराश्वरथव्रातैर्वारणैः सपदातिभिः
तमेकं छादयामासुर्मेघा इव दिवाकरम्
भीष्मं भागीरथीपुत्रं प्रतपन्तं रणे रिपून्
Te varashvarathavratairvaranaih sapadatibhih
Tamekam chhadayamasurmegha iva divakaram
Bhishmam bhagirathiputram pratapantam rane ripun
113.49
ततस्तस्य च तेषां च युद्धे देवासुरोपमे
किरीटी भीष्ममानर्छत्पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्
Tatastasya cha tesham cha yuddhe devasuropame
Kiriti bhishmamanarchhatpuraskritya shikhandinam