UtshovChapter 112
112.1
संजय उवाच
अभिमन्युर्महाराज तव पुत्रमयोधयत्
महत्या सेनया युक्तो भीष्महेतोः पराक्रमी
Sanjaya uvacha
Abhimanyurmaharaja tava putramayodhayat
Mahatya senaya yukto bhishmahetoh parakrami
112.2
दुर्योधनो रणे कार्ष्णिं नवभिर्नतपर्वभिः
आजघान रणे क्रुद्धः पुनश्चैनं त्रिभिः शरैः
Duryodhano rane karshnim navabhirnataparvabhih
Ajaghana rane kruddhah punashchainam tribhih sharaih
112.3
तस्य शक्तिं रणे कार्ष्णिर्मृत्योर्घोरामिव स्वसाम्
प्रेषयामास संक्रुद्धो दुर्योधनरथं प्रति
Tasya shaktim rane karshnirmrityorghoramiva svasam
Preshayamasa sankruddho duryodhanaratham prati
112.4
तामापतन्तीं सहसा घोररूपां विशां पते
द्विधा चिच्छेद ते पुत्रः क्षुरप्रेण महारथः
Tamapatantim sahasa ghorarupam visham pate
Dvidha chichchheda te putrah kshuraprena maharathah
112.5
तां शक्तिं पतितां दृष्ट्वा कार्ष्णिः परमकोपनः
दुर्योधनं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्
Tam shaktim patitam drishtva karshnih paramakopanah
Duryodhanam tribhirbanairbahvorurasi charpayat
112.6
पुनश्चैनं शरैर्घोरैराजघान स्तनान्तरे
दशभिर्भरतश्रेष्ठ दुर्योधनममर्षणम्
Punashchainam sharairghorairajaghana stanantare
Dashabhirbharatashreshtha duryodhanamamarshanam
112.7
तद्युद्धमभवद्घोरं चित्ररूपं च भारत
ईक्षितृप्रीतिजननं सर्वपार्थिवपूजितम्
Tadyuddhamabhavadghoram chitrarupam cha bharata
Ikshitripritijananam sarvaparthivapujitam
112.8
भीष्मस्य निधनार्थाय पार्थस्य विजयाय च
युयुधाते रणे वीरौ सौभद्रकुरुपुंगवौ
Bhishmasya nidhanarthaya parthasya vijayaya cha
Yuyudhate rane virau saubhadrakurupungavau
112.9
सात्यकिं रभसं युद्धे द्रौणिर्ब्राह्मणपुंगवः
आजघानोरसि क्रुद्धो नाराचेन परंतपः
Satyakim rabhasam yuddhe draunirbrahmanapungavah
Ajaghanorasi kruddho narachena parantapah
112.10
शैनेयोऽपि गुरोः पुत्रं सर्वमर्मसु भारत
अताडयदमेयात्मा नवभिः कङ्कपत्रिभिः
Shaineyopi guroh putram sarvamarmasu bharata
Atadayadameyatma navabhih kankapatribhih
112.11
अश्वत्थामा तु समरे सात्यकिं नवभिः शरैः
त्रिंशता च पुनस्तूर्णं बाह्वोरुरसि चार्पयत्
Ashvatthama tu samare satyakim navabhih sharaih
Trinshata cha punasturnam bahvorurasi charpayat
112.12
सोऽतिविद्धो महेष्वासो द्रोणपुत्रेण सात्वतः
द्रोणपुत्रं त्रिभिर्बाणैराजघान महायशाः
Sotividdho maheshvaso dronaputrena satvatah
Dronaputram tribhirbanairajaghana mahayashah
112.13
पौरवो धृष्टकेतुं च शरैरासाद्य संयुगे
बहुधा दारयां चक्रे महेष्वासं महारथम्
Pauravo dhrishtaketum cha sharairasadya sanyuge
Bahudha darayam chakre maheshvasam maharatham
112.14
तथैव पौरवं युद्धे धृष्टकेतुर्महारथः
त्रिंशता निशितैर्बाणैर्विव्याध सुमहाबलः
Tathaiva pauravam yuddhe dhrishtaketurmaharathah
Trinshata nishitairbanairvivyadha sumahabalah
112.15
पौरवस्तु धनुश्छित्त्वा धृष्टकेतोर्महारथः
ननाद बलवन्नादं विव्याध दशभिः शरैः
Pauravastu dhanushchhittva dhrishtaketormaharathah
Nanada balavannadam vivyadha dashabhih sharaih
112.16
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय पौरवं निशितैः शरैः
आजघान महाराज त्रिसप्तत्या शिलीमुखैः
Sonyatkarmukamadaya pauravam nishitaih sharaih
Ajaghana maharaja trisaptatya shilimukhaih
112.17
तौ तु तत्र महेष्वासौ महामात्रौ महारथौ
महता शरवर्षेण परस्परमवर्षताम्
Tau tu tatra maheshvasau mahamatrau maharathau
Mahata sharavarshena parasparamavarshatam
112.18
अन्योन्यस्य धनुश्छित्त्वा हयान्हत्वा च भारत
विरथावसियुद्धाय संगतौ तौ महारथौ
Anyonyasya dhanushchhittva hayanhatva cha bharata
Virathavasiyuddhaya sangatau tau maharathau
112.19
आर्षभे चर्मणी चित्रे शतचन्द्रपरिष्कृते
तारकाशतचित्रौ च निस्त्रिंशौ सुमहाप्रभौ
Arshabhe charmani chitre shatachandraparishkrite
Tarakashatachitrau cha nistrinshau sumahaprabhau
112.20
प्रगृह्य विमलौ राजंस्तावन्योन्यमभिद्रुतौ
वाशितासंगमे यत्तौ सिंहाविव महावने
Pragrihya vimalau rajanstavanyonyamabhidrutau
Vashitasangame yattau sinhaviva mahavane
112.21
मण्डलानि विचित्राणि गतप्रत्यागतानि च
चेरतुर्दर्शयन्तौ च प्रार्थयन्तौ परस्परम्
Mandalani vichitrani gatapratyagatani cha
Cheraturdarshayantau cha prarthayantau parasparam
112.22
पौरवो धृष्टकेतुं तु शङ्खदेशे महासिना
ताडयामास संक्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
Pauravo dhrishtaketum tu shankhadeshe mahasina
Tadayamasa sankruddhastishtha tishtheti chabravit
112.23
चेदिराजोऽपि समरे पौरवं पुरुषर्षभम्
आजघान शिताग्रेण जत्रुदेशे महासिना
Chedirajopi samare pauravam purusharshabham
Ajaghana shitagrena jatrudeshe mahasina
112.24
तावन्योन्यं महाराज समासाद्य महाहवे
अन्योन्यवेगाभिहतौ निपेततुररिंदमौ
Tavanyonyam maharaja samasadya mahahave
Anyonyavegabhihatau nipetaturarindamau
112.25
ततः स्वरथमारोप्य पौरवं तनयस्तव
जयत्सेनो रथे राजन्नपोवाह रणाजिरात्
Tatah svarathamaropya pauravam tanayastava
Jayatseno rathe rajannapovaha ranajirat
112.26
धृष्टकेतुं च समरे माद्रीपुत्रः परंतपः
अपोवाह रणे राजन्सहदेवः प्रतापवान्
Dhrishtaketum cha samare madriputrah parantapah
Apovaha rane rajansahadevah pratapavan
112.27
चित्रसेनः सुशर्माणं विद्ध्वा नवभिराशुगैः
पुनर्विव्याध तं षष्ट्या पुनश्च नवभिः शरैः
Chitrasenah susharmanam viddhva navabhirashugaih
Punarvivyadha tam shashtya punashcha navabhih sharaih
112.28
सुशर्मा तु रणे क्रुद्धस्तव पुत्रं विशां पते
दशभिर्दशभिश्चैव विव्याध निशितैः शरैः
Susharma tu rane kruddhastava putram visham pate
Dashabhirdashabhishchaiva vivyadha nishitaih sharaih
112.29
चित्रसेनश्च तं राजंस्त्रिंशता नतपर्वणाम्
आजघान रणे क्रुद्धः स च तं प्रत्यविध्यत
भीष्मस्य समरे राजन्यशो मानं च वर्धयन्
Chitrasenashcha tam rajanstrinshata nataparvanam
Ajaghana rane kruddhah sa cha tam pratyavidhyata
Bhishmasya samare rajanyasho manam cha vardhayan
112.30
सौभद्रो राजपुत्रं तु बृहद्बलमयोधयत्
आर्जुनिं कोसलेन्द्रस्तु विद्ध्वा पञ्चभिरायसैः
पुनर्विव्याध विंशत्या शरैः संनतपर्वभिः
Saubhadro rajaputram tu brihadbalamayodhayat
Arjunim kosalendrastu viddhva panchabhirayasaih
Punarvivyadha vinshatya sharaih sannataparvabhih
112.31
बृहद्बलं च सौभद्रो विद्ध्वा नवभिरायसैः
नाकम्पयत संग्रामे विव्याध च पुनः पुनः
Brihadbalam cha saubhadro viddhva navabhirayasaih
Nakampayata sangrame vivyadha cha punah punah
112.32
कौसल्यस्य पुनश्चापि धनुश्चिच्छेद फाल्गुणिः
आजघान शरैश्चैव त्रिंशता कङ्कपत्रिभिः
Kausalyasya punashchapi dhanushchichchheda phalgunih
Ajaghana sharaishchaiva trinshata kankapatribhih
112.33
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय राजपुत्रो बृहद्बलः
फाल्गुनिं समरे क्रुद्धो विव्याध बहुभिः शरैः
Sonyatkarmukamadaya rajaputro brihadbalah
Phalgunim samare kruddho vivyadha bahubhih sharaih
112.34
तयोर्युद्धं समभवद्भीष्महेतोः परंतप
संरब्धयोर्महाराज समरे चित्रयोधिनोः
यथा देवासुरे युद्धे मयवासवयोरभूत्
Tayoryuddham samabhavadbhishmahetoh parantapa
Sanrabdhayormaharaja samare chitrayodhinoh
Yatha devasure yuddhe mayavasavayorabhut
112.35
भीमसेनो गजानीकं योधयन्बह्वशोभत
यथा शक्रो वज्रपाणिर्दारयन्पर्वतोत्तमान्
Bhimaseno gajanikam yodhayanbahvashobhata
Yatha shakro vajrapanirdarayanparvatottaman
112.36
ते वध्यमाना भीमेन मातङ्गा गिरिसंनिभाः
निपेतुरुर्व्यां सहिता नादयन्तो वसुंधराम्
Te vadhyamana bhimena matanga girisannibhah
Nipetururvyam sahita nadayanto vasundharam
112.37
गिरिमात्रा हि ते नागा भिन्नाञ्जनचयोपमाः
विरेजुर्वसुधां प्राप्य विकीर्णा इव पर्वताः
Girimatra hi te naga bhinnanjanachayopamah
Virejurvasudham prapya vikirna iva parvatah
112.38
युधिष्ठिरो महेष्वासो मद्रराजानमाहवे
महत्या सेनया गुप्तं पीडयामास संगतः
Yudhishthiro maheshvaso madrarajanamahave
Mahatya senaya guptam pidayamasa sangatah
112.39
मद्रेश्वरश्च समरे धर्मपुत्रं महारथम्
पीडयामास संरब्धो भीष्महेतोः पराक्रमी
Madreshvarashcha samare dharmaputram maharatham
Pidayamasa sanrabdho bhishmahetoh parakrami
112.40
विराटं सैन्धवो राजा विद्ध्वा संनतपर्वभिः
नवभिः सायकैस्तीक्ष्णैस्त्रिंशता पुनरर्दयत्
Viratam saindhavo raja viddhva sannataparvabhih
Navabhih sayakaistikshnaistrinshata punarardayat
112.41
विराटश्च महाराज सैन्धवं वाहिनीमुखे
त्रिंशता निशितैर्बाणैराजघान स्तनान्तरे
Viratashcha maharaja saindhavam vahinimukhe
Trinshata nishitairbanairajaghana stanantare
112.42
चित्रकार्मुकनिस्त्रिंशौ चित्रवर्मायुधध्वजौ
रेजतुश्चित्ररूपौ तौ संग्रामे मत्स्यसैन्धवौ
Chitrakarmukanistrinshau chitravarmayudhadhvajau
Rejatushchitrarupau tau sangrame matsyasaindhavau
112.43
द्रोणः पाञ्चालपुत्रेण समागम्य महारणे
महासमुदयं चक्रे शरैः संनतपर्वभिः
Dronah panchalaputrena samagamya maharane
Mahasamudayam chakre sharaih sannataparvabhih
112.44
ततो द्रोणो महाराज पार्षतस्य महद्धनुः
छित्त्वा पञ्चाशतेषूणां पार्षतं समविध्यत
Tato drono maharaja parshatasya mahaddhanuh
Chhittva panchashateshunam parshatam samavidhyata
112.45
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय पार्षतः परवीरहा
द्रोणस्य मिषतो युद्धे प्रेषयामास सायकान्
Sonyatkarmukamadaya parshatah paraviraha
Dronasya mishato yuddhe preshayamasa sayakan
112.46
ताञ्शराञ्शरसंघैस्तु संनिवार्य महारथः
द्रोणो द्रुपदपुत्राय प्राहिणोत्पञ्च सायकान्
Tansharansharasanghaistu sannivarya maharathah
Drono drupadaputraya prahinotpancha sayakan
112.47
तस्य क्रुद्धो महाराज पार्षतः परवीरहा
द्रोणाय चिक्षेप गदां यमदण्डोपमां रणे
Tasya kruddho maharaja parshatah paraviraha
Dronaya chikshepa gadam yamadandopamam rane
112.48
तामापतन्तीं सहसा हेमपट्टविभूषिताम्
शरैः पञ्चाशता द्रोणो वारयामास संयुगे
Tamapatantim sahasa hemapattavibhushitam
Sharaih panchashata drono varayamasa sanyuge
112.49
सा छिन्ना बहुधा राजन्द्रोणचापच्युतैः शरैः
चूर्णीकृता विशीर्यन्ती पपात वसुधातले
Sa chhinna bahudha rajandronachapachyutaih sharaih
Churnikrita vishiryanti papata vasudhatale
112.50
गदां विनिहतां दृष्ट्वा पार्षतः शत्रुसूदनः
द्रोणाय शक्तिं चिक्षेप सर्वपारशवीं शुभाम्
Gadam vinihatam drishtva parshatah shatrusudanah
Dronaya shaktim chikshepa sarvaparashavim shubham
112.51
तां द्रोणो नवभिर्बाणैश्चिच्छेद युधि भारत
पार्षतं च महेष्वासं पीडयामास संयुगे
Tam drono navabhirbanaishchichchheda yudhi bharata
Parshatam cha maheshvasam pidayamasa sanyuge
112.52
एवमेतन्महद्युद्धं द्रोणपार्षतयोरभूत्
भीष्मं प्रति महाराज घोररूपं भयानकम्
Evametanmahadyuddham dronaparshatayorabhut
Bhishmam prati maharaja ghorarupam bhayanakam
112.53
अर्जुनः प्राप्य गाङ्गेयं पीडयन्निशितैः शरैः
अभ्यद्रवत संयत्तं वने मत्तमिव द्विपम्
Arjunah prapya gangeyam pidayannishitaih sharaih
Abhyadravata sanyattam vane mattamiva dvipam
112.54
प्रत्युद्ययौ च तं पार्थं भगदत्तः प्रतापवान्
त्रिधा भिन्नेन नागेन मदान्धेन महाबलः
Pratyudyayau cha tam partham bhagadattah pratapavan
Tridha bhinnena nagena madandhena mahabalah
112.55
तमापतन्तं सहसा महेन्द्रगजसंनिभम्
परं यत्नं समास्थाय बीभत्सुः प्रत्यपद्यत
Tamapatantam sahasa mahendragajasannibham
Param yatnam samasthaya bibhatsuh pratyapadyata
112.56
ततो गजगतो राजा भगदत्तः प्रतापवान्
अर्जुनं शरवर्षेण वारयामास संयुगे
Tato gajagato raja bhagadattah pratapavan
Arjunam sharavarshena varayamasa sanyuge
112.57
अर्जुनस्तु रणे नागमायान्तं रजतोपमम्
विमलैरायसैस्तीक्ष्णैरविध्यत महारणे
Arjunastu rane nagamayantam rajatopamam
Vimalairayasaistikshnairavidhyata maharane
112.58
शिखण्डिनं च कौन्तेयो याहि याहीत्यचोदयत्
भीष्मं प्रति महाराज जह्येनमिति चाब्रवीत्
Shikhandinam cha kaunteyo yahi yahityachodayat
Bhishmam prati maharaja jahyenamiti chabravit
112.59
प्राग्ज्योतिषस्ततो हित्वा पाण्डवं पाण्डुपूर्वज
प्रययौ त्वरितो राजन्द्रुपदस्य रथं प्रति
Pragjyotishastato hitva pandavam pandupurvaja
Prayayau tvarito rajandrupadasya ratham prati
112.60
ततोऽर्जुनो महाराज भीष्ममभ्यद्रवद्द्रुतम्
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य ततो युद्धमवर्तत
Tatorjuno maharaja bhishmamabhyadravaddrutam
Shikhandinam puraskritya tato yuddhamavartata
112.61
ततस्ते तावकाः शूराः पाण्डवं रभसं रणे
सर्वेऽभ्यधावन्क्रोशन्तस्तदद्भुतमिवाभवत्
Tataste tavakah shurah pandavam rabhasam rane
Sarvebhyadhavankroshantastadadbhutamivabhavat
112.62
नानाविधान्यनीकानि पुत्राणां ते जनाधिप
अर्जुनो व्यधमत्काले दिवीवाभ्राणि मारुतः
Nanavidhanyanikani putranam te janadhipa
Arjuno vyadhamatkale divivabhrani marutah
112.63
शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम्
इषुभिस्तूर्णमव्यग्रो बहुभिः स समाचिनोत्
Shikhandi tu samasadya bharatanam pitamaham
Ishubhisturnamavyagro bahubhih sa samachinot
112.64
सोमकांश्च रणे भीष्मो जघ्ने पार्थपदानुगान्
न्यवारयत सैन्यं च पाण्डवानां महारथः
Somakanshcha rane bhishmo jaghne parthapadanugan
Nyavarayata sainyam cha pandavanam maharathah
112.65
रथाग्न्यगारश्चापार्चिरसिशक्तिगदेन्धनः
शरसंघमहाज्वालः क्षत्रियान्समरेऽदहत्
Rathagnyagarashchaparchirasishaktigadendhanah
Sharasanghamahajvalah kshatriyansamaredahat
112.66
यथा हि सुमहानग्निः कक्षे चरति सानिलः
तथा जज्वाल भीष्मोऽपि दिव्यान्यस्त्राण्युदीरयन्
Yatha hi sumahanagnih kakshe charati sanilah
Tatha jajvala bhishmopi divyanyastranyudirayan
112.67
सुवर्णपुङ्खैरिषुभिः शितैः संनतपर्वभिः
नादयन्स दिशो भीष्मः प्रदिशश्च महायशाः
Suvarnapunkhairishubhih shitaih sannataparvabhih
Nadayansa disho bhishmah pradishashcha mahayashah
112.68
पातयन्रथिनो राजन्गजांश्च सह सादिभिः
मुण्डतालवनानीव चकार स रथव्रजान्
Patayanrathino rajangajanshcha saha sadibhih
Mundatalavananiva chakara sa rathavrajan
112.69
निर्मनुष्यान्रथान्राजन्गजानश्वांश्च संयुगे
चकार स तदा भीष्मः सर्वशस्त्रभृतां वरः
Nirmanushyanrathanrajangajanashvanshcha sanyuge
Chakara sa tada bhishmah sarvashastrabhritam varah
112.70
तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः
निशम्य सर्वतो राजन्समकम्पन्त सैनिकाः
Tasya jyatalanirghosham visphurjitamivashaneh
Nishamya sarvato rajansamakampanta sainikah
112.71
अमोघा ह्यपतन्बाणाः पितुस्ते मनुजेश्वर
नासज्जन्त शरीरेषु भीष्मचापच्युताः शराः
Amogha hyapatanbanah pituste manujeshvara
Nasajjanta sharireshu bhishmachapachyutah sharah
112.72
निर्मनुष्यान्रथान्राजन्सुयुक्ताञ्जवनैर्हयैः
वातायमानान्पश्याम ह्रियमाणान्विशां पते
Nirmanushyanrathanrajansuyuktanjavanairhayaih
Vatayamananpashyama hriyamananvisham pate
112.73
चेदिकाशिकरूषाणां सहस्राणि चतुर्दश
महारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास्तनुत्यजः
Chedikashikarushanam sahasrani chaturdasha
Maharathah samakhyatah kulaputrastanutyajah
112.74
अपरावर्तिनः शूराः सुवर्णविकृतध्वजाः
संग्रामे भीष्ममासाद्य सवाजिरथकुञ्जराः
जग्मुस्ते परलोकाय व्यादितास्यमिवान्तकम्
Aparavartinah shurah suvarnavikritadhvajah
Sangrame bhishmamasadya savajirathakunjarah
Jagmuste paralokaya vyaditasyamivantakam
112.75
न तत्रासीन्महाराज सोमकानां महारथः
यः संप्राप्य रणे भीष्मं जीविते स्म मनो दधे
Na tatrasinmaharaja somakanam maharathah
Yah samprapya rane bhishmam jivite sma mano dadhe
112.76
तांश्च सर्वान्रणे योधान्प्रेतराजपुरं प्रति
नीतानमन्यन्त जना दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम्
Tanshcha sarvanrane yodhanpretarajapuram prati
Nitanamanyanta jana drishtva bhishmasya vikramam
112.77
न कश्चिदेनं समरे प्रत्युद्याति महारथः
ऋते पाण्डुसुतं वीरं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम्
शिखण्डिनं च समरे पाञ्चाल्यममितौजसम्
Na kashchidenam samare pratyudyati maharathah
Rite pandusutam viram shvetashvam krishnasarathim
Shikhandinam cha samare panchalyamamitaujasam
112.78
शिखण्डी तु रणे भीष्ममासाद्य भरतर्षभ
दशभिर्दशभिर्बाणैराजघान महाहवे
Shikhandi tu rane bhishmamasadya bharatarshabha
Dashabhirdashabhirbanairajaghana mahahave
112.79
शिखण्डिनं तु गाङ्गेयः क्रोधदीप्तेन चक्षुषा
अवैक्षत कटाक्षेण निर्दहन्निव भारत
Shikhandinam tu gangeyah krodhadiptena chakshusha
Avaikshata katakshena nirdahanniva bharata
112.80
स्त्रीत्वं तत्संस्मरन्राजन्सर्वलोकस्य पश्यतः
न जघान रणे भीष्मः स च तं नावबुद्धवान्
Stritvam tatsansmaranrajansarvalokasya pashyatah
Na jaghana rane bhishmah sa cha tam navabuddhavan
112.81
अर्जुनस्तु महाराज शिखण्डिनमभाषत
अभित्वरस्व त्वरितो जहि चैनं पितामहम्
Arjunastu maharaja shikhandinamabhashata
Abhitvarasva tvarito jahi chainam pitamaham
112.82
किं ते विवक्षया वीर जहि भीष्मं महारथम्
न ह्यन्यमनुपश्यामि कंचिद्यौधिष्ठिरे बले
Kim te vivakshaya vira jahi bhishmam maharatham
Na hyanyamanupashyami kanchidyaudhishthire bale
112.83
यः शक्तः समरे भीष्मं योधयेत पितामहम्
ऋते त्वां पुरुषव्याघ्र सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
Yah shaktah samare bhishmam yodhayeta pitamaham
Rite tvam purushavyaghra satyametadbravimi te
112.84
एवमुक्तस्तु पार्थेन शिखण्डी भरतर्षभ
शरैर्नानाविधैस्तूर्णं पितामहमुपाद्रवत्
Evamuktastu parthena shikhandi bharatarshabha
Sharairnanavidhaisturnam pitamahamupadravat
112.85
अचिन्तयित्वा तान्बाणान्पिता देवव्रतस्तव
अर्जुनं समरे क्रुद्धं वारयामास सायकैः
Achintayitva tanbananpita devavratastava
Arjunam samare kruddham varayamasa sayakaih
112.86
तथैव च चमूं सर्वां पाण्डवानां महारथः
अप्रैषीत्समरे तीक्ष्णैः परलोकाय मारिष
Tathaiva cha chamum sarvam pandavanam maharathah
Apraishitsamare tikshnaih paralokaya marisha
112.87
तथैव पाण्डवा राजन्सैन्येन महता वृताः
भीष्मं प्रच्छादयामासुर्मेघा इव दिवाकरम्
Tathaiva pandava rajansainyena mahata vritah
Bhishmam prachchhadayamasurmegha iva divakaram
112.88
स समन्तात्परिवृतो भारतो भरतर्षभ
निर्ददाह रणे शूरान्वनं वह्निरिव ज्वलन्
Sa samantatparivrito bharato bharatarshabha
Nirdadaha rane shuranvanam vahniriva jvalan
112.89
तत्राद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम्
अयोधयत यत्पार्थं जुगोप च यतव्रतम्
Tatradbhutamapashyama tava putrasya paurusham
Ayodhayata yatpartham jugopa cha yatavratam
112.90
कर्मणा तेन समरे तव पुत्रस्य धन्विनः
दुःशासनस्य तुतुषुः सर्वे लोका महात्मनः
Karmana tena samare tava putrasya dhanvinah
Duhshasanasya tutushuh sarve loka mahatmanah
112.91
यदेकः समरे पार्थान्सानुगान्समयोधयत्
न चैनं पाण्डवा युद्धे वारयामासुरुल्बणम्
Yadekah samare parthansanugansamayodhayat
Na chainam pandava yuddhe varayamasurulbanam
112.92
दुःशासनेन समरे रथिनो विरथीकृताः
सादिनश्च महाराज दन्तिनश्च महाबलाः
Duhshasanena samare rathino virathikritah
Sadinashcha maharaja dantinashcha mahabalah
112.93
विनिर्भिन्नाः शरैस्तीक्ष्णैर्निपेतुर्धरणीतले
शरातुरास्तथैवान्ये दन्तिनो विद्रुता दिशः
Vinirbhinnah sharaistikshnairnipeturdharanitale
Sharaturastathaivanye dantino vidruta dishah
112.94
यथाग्निरिन्धनं प्राप्य ज्वलेद्दीप्तार्चिरुल्बणः
तथा जज्वाल पुत्रस्ते पाण्डवान्वै विनिर्दहन्
Yathagnirindhanam prapya jvaleddiptarchirulbanah
Tatha jajvala putraste pandavanvai vinirdahan
112.95
तं भारतमहामात्रं पाण्डवानां महारथः
जेतुं नोत्सहते कश्चिन्नाप्युद्यातुं कथंचन
ऋते महेन्द्रतनयं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम्
Tam bharatamahamatram pandavanam maharathah
Jetum notsahate kashchinnapyudyatum kathanchana
Rite mahendratanayam shvetashvam krishnasarathim
112.96
स हि तं समरे राजन्विजित्य विजयोऽर्जुनः
भीष्ममेवाभिदुद्राव सर्वसैन्यस्य पश्यतः
Sa hi tam samare rajanvijitya vijayorjunah
Bhishmamevabhidudrava sarvasainyasya pashyatah
112.97
विजितस्तव पुत्रोऽपि भीष्मबाहुव्यपाश्रयः
पुनः पुनः समाश्वस्य प्रायुध्यत रणोत्कटः
अर्जुनं च रणे राजन्योधयन्स व्यराजत
Vijitastava putropi bhishmabahuvyapashrayah
Punah punah samashvasya prayudhyata ranotkatah
Arjunam cha rane rajanyodhayansa vyarajata
112.98
शिखण्डी तु रणे राजन्विव्याधैव पितामहम्
शरैरशनिसंस्पर्शैस्तथा सर्पविषोपमैः
Shikhandi tu rane rajanvivyadhaiva pitamaham
Sharairashanisansparshaistatha sarpavishopamaih
112.99
न च तेऽस्य रुजं चक्रुः पितुस्तव जनेश्वर
स्मयमानश्च गाङ्गेयस्तान्बाणाञ्जगृहे तदा
Na cha tesya rujam chakruh pitustava janeshvara
Smayamanashcha gangeyastanbananjagrihe tada
112.100
उष्णार्तो हि नरो यद्वज्जलधाराः प्रतीच्छति
तथा जग्राह गाङ्गेयः शरधाराः शिखण्डिनः
Ushnarto hi naro yadvajjaladharah pratichchhati
Tatha jagraha gangeyah sharadharah shikhandinah
112.101
तं क्षत्रिया महाराज ददृशुर्घोरमाहवे
भीष्मं दहन्तं सैन्यानि पाण्डवानां महात्मनाम्
Tam kshatriya maharaja dadrishurghoramahave
Bhishmam dahantam sainyani pandavanam mahatmanam
112.102
ततोऽब्रवीत्तव सुतः सर्वसैन्यानि मारिष
अभिद्रवत संग्रामे फल्गुनं सर्वतो रथैः
Tatobravittava sutah sarvasainyani marisha
Abhidravata sangrame phalgunam sarvato rathaih
112.103
भीष्मो वः समरे सर्वान्पालयिष्यति धर्मवित्
ते भयं सुमहत्त्यक्त्वा पाण्डवान्प्रतियुध्यत
Bhishmo vah samare sarvanpalayishyati dharmavit
Te bhayam sumahattyaktva pandavanpratiyudhyata
112.104
एष तालेन दीप्तेन भीष्मस्तिष्ठति पालयन्
सर्वेषां धार्तराष्ट्राणां रणे शर्म च वर्म च
Esha talena diptena bhishmastishthati palayan
Sarvesham dhartarashtranam rane sharma cha varma cha
112.105
त्रिदशापि समुद्युक्ता नालं भीष्मं समासितुम्
किमु पार्था महात्मानं मर्त्यभूतास्तथाबलाः
तस्माद्द्रवत हे योधाः फल्गुनं प्राप्य संयुगे
Tridashapi samudyukta nalam bhishmam samasitum
Kimu partha mahatmanam martyabhutastathabalah
Tasmaddravata he yodhah phalgunam prapya sanyuge
112.106
अहमद्य रणे यत्तो योधयिष्यामि फल्गुनम्
सहितः सर्वतो यत्तैर्भवद्भिर्वसुधाधिपाः
Ahamadya rane yatto yodhayishyami phalgunam
Sahitah sarvato yattairbhavadbhirvasudhadhipah
112.107
तच्छ्रुत्वा तु वचो राजंस्तव पुत्रस्य धन्विनः
अर्जुनं प्रति संयत्ता बलवन्तो महारथाः
Tachchhrutva tu vacho rajanstava putrasya dhanvinah
Arjunam prati sanyatta balavanto maharathah
112.108
ते विदेहाः कलिङ्गाश्च दाशेरकगणैः सह
अभिपेतुर्निषादाश्च सौवीराश्च महारणे
Te videhah kalingashcha dasherakaganaih saha
Abhipeturnishadashcha sauvirashcha maharane
112.109
बाह्लिका दरदाश्चैव प्राच्योदीच्याश्च मालवाः
अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः
Bahlika daradashchaiva prachyodichyashcha malavah
Abhishahah shurasenah shibayotha vasatayah
112.110
शाल्वाश्रयास्त्रिगर्ताश्च अम्बष्ठाः केकयैः सह
अभिपेतू रणे पार्थं पतंगा इव पावकम्
Shalvashrayastrigartashcha ambashthah kekayaih saha
Abhipetu rane partham patanga iva pavakam
112.111
स तान्सर्वान्सहानीकान्महाराज महारथान्
दिव्यान्यस्त्राणि संचिन्त्य प्रसंधाय धनंजयः
Sa tansarvansahanikanmaharaja maharathan
Divyanyastrani sanchintya prasandhaya dhananjayah
112.112
स तैरस्त्रैर्महावेगैर्ददाहाशु महाबलः
शरप्रतापैर्बीभत्सुः पतंगानिव पावकः
Sa tairastrairmahavegairdadahashu mahabalah
Sharapratapairbibhatsuh patanganiva pavakah
112.113
तस्य बाणसहस्राणि सृजतो दृढधन्विनः
दीप्यमानमिवाकाशे गाण्डीवं समदृश्यत
Tasya banasahasrani srijato dridhadhanvinah
Dipyamanamivakashe gandivam samadrishyata
112.114
ते शरार्ता महाराज विप्रकीर्णरथध्वजाः
नाभ्यवर्तन्त राजानः सहिता वानरध्वजम्
Te shararta maharaja viprakirnarathadhvajah
Nabhyavartanta rajanah sahita vanaradhvajam
112.115
सध्वजा रथिनः पेतुर्हयारोहा हयैः सह
गजाः सह गजारोहैः किरीटिशरताडिताः
Sadhvaja rathinah peturhayaroha hayaih saha
Gajah saha gajarohaih kiritisharataditah
112.116
ततोऽर्जुनभुजोत्सृष्टैरावृतासीद्वसुंधरा
विद्रवद्भिश्च बहुधा बलै राज्ञां समन्ततः
Tatorjunabhujotsrishtairavritasidvasundhara
Vidravadbhishcha bahudha balai ragyam samantatah
112.117
अथ पार्थो महाबाहुर्द्रावयित्वा वरूथिनीम्
दुःशासनाय समरे प्रेषयामास सायकान्
Atha partho mahabahurdravayitva varuthinim
Duhshasanaya samare preshayamasa sayakan
112.118
ते तु भित्त्वा तव सुतं दुःशासनमयोमुखाः
धरणीं विविशुः सर्वे वल्मीकमिव पन्नगाः
हयांश्चास्य ततो जघ्ने सारथिं च न्यपातयत्
Te tu bhittva tava sutam duhshasanamayomukhah
Dharanim vivishuh sarve valmikamiva pannagah
Hayanshchasya tato jaghne sarathim cha nyapatayat
112.119
विविंशतिं च विंशत्या विरथं कृतवान्प्रभो
आजघान भृशं चैव पञ्चभिर्नतपर्वभिः
Vivinshatim cha vinshatya viratham kritavanprabho
Ajaghana bhrisham chaiva panchabhirnataparvabhih
112.120
कृपं शल्यं विकर्णं च विद्ध्वा बहुभिरायसैः
चकार विरथांश्चैव कौन्तेयः श्वेतवाहनः
Kripam shalyam vikarnam cha viddhva bahubhirayasaih
Chakara virathanshchaiva kaunteyah shvetavahanah
112.121
एवं ते विरथाः पञ्च कृपः शल्यश्च मारिष
दुःशासनो विकर्णश्च तथैव च विविंशतिः
संप्राद्रवन्त समरे निर्जिताः सव्यसाचिना
Evam te virathah pancha kripah shalyashcha marisha
Duhshasano vikarnashcha tathaiva cha vivinshatih
Sampradravanta samare nirjitah savyasachina
112.122
पूर्वाह्णे तु तथा राजन्पराजित्य महारथान्
प्रजज्वाल रणे पार्थो विधूम इव पावकः
Purvahne tu tatha rajanparajitya maharathan
Prajajvala rane partho vidhuma iva pavakah
112.123
तथैव शरवर्षेण भास्करो रश्मिवानिव
अन्यानपि महाराज पातयामास पार्थिवान्
Tathaiva sharavarshena bhaskaro rashmivaniva
Anyanapi maharaja patayamasa parthivan
112.124
पराङ्मुखीकृत्य तदा शरवर्षैर्महारथान्
प्रावर्तयत संग्रामे शोणितोदां महानदीम्
मध्येन कुरुसैन्यानां पाण्डवानां च भारत
Paranmukhikritya tada sharavarshairmaharathan
Pravartayata sangrame shonitodam mahanadim
Madhyena kurusainyanam pandavanam cha bharata
112.125
गजाश्च रथसंघाश्च बहुधा रथिभिर्हताः
रथाश्च निहता नागैर्नागा हयपदातिभिः
Gajashcha rathasanghashcha bahudha rathibhirhatah
Rathashcha nihata nagairnaga hayapadatibhih
112.126
अन्तरा छिध्यमानानि शरीराणि शिरांसि च
निपेतुर्दिक्षु सर्वासु गजाश्वरथयोधिनाम्
Antara chhidhyamanani sharirani shiransi cha
Nipeturdikshu sarvasu gajashvarathayodhinam
112.127
छन्नमायोधनं रेजे कुण्डलाङ्गदधारिभिः
पतितैः पात्यमानैश्च राजपुत्रैर्महारथैः
Chhannamayodhanam reje kundalangadadharibhih
Patitaih patyamanaishcha rajaputrairmaharathaih
112.128
रथनेमिनिकृत्ताश्च गजैश्चैवावपोथिताः
पादाताश्चाप्यदृश्यन्त साश्वाः सहयसादिनः
Rathaneminikrittashcha gajaishchaivavapothitah
Padatashchapyadrishyanta sashvah sahayasadinah
112.129
गजाश्वरथसंघाश्च परिपेतुः समन्ततः
विशीर्णाश्च रथा भूमौ भग्नचक्रयुगध्वजाः
Gajashvarathasanghashcha paripetuh samantatah
Vishirnashcha ratha bhumau bhagnachakrayugadhvajah
112.130
तद्गजाश्वरथौघानां रुधिरेण समुक्षितम्
छन्नमायोधनं रेजे रक्ताभ्रमिव शारदम्
Tadgajashvarathaughanam rudhirena samukshitam
Chhannamayodhanam reje raktabhramiva sharadam
112.131
श्वानः काकाश्च गृध्राश्च वृका गोमायुभिः सह
प्रणेदुर्भक्ष्यमासाद्य विकृताश्च मृगद्विजाः
Shvanah kakashcha gridhrashcha vrika gomayubhih saha
Pranedurbhakshyamasadya vikritashcha mrigadvijah
112.132
ववुर्बहुविधाश्चैव दिक्षु सर्वासु मारुताः
दृश्यमानेषु रक्षःसु भूतेषु विनदत्सु च
Vavurbahuvidhashchaiva dikshu sarvasu marutah
Drishyamaneshu rakshahsu bhuteshu vinadatsu cha
112.133
काञ्चनानि च दामानि पताकाश्च महाधनाः
धूमायमाना दृश्यन्ते सहसा मारुतेरिताः
Kanchanani cha damani patakashcha mahadhanah
Dhumayamana drishyante sahasa maruteritah
112.134
श्वेतच्छत्रसहस्राणि सध्वजाश्च महारथाः
विनिकीर्णाः स्म दृश्यन्ते शतशोऽथ सहस्रशः
सपताकाश्च मातङ्गा दिशो जग्मुः शरातुराः
Shvetachchhatrasahasrani sadhvajashcha maharathah
Vinikirnah sma drishyante shatashotha sahasrashah
Sapatakashcha matanga disho jagmuh sharaturah
112.135
क्षत्रियाश्च मनुष्येन्द्र गदाशक्तिधनुर्धराः
समन्ततो व्यदृश्यन्त पतिता धरणीतले
Kshatriyashcha manushyendra gadashaktidhanurdharah
Samantato vyadrishyanta patita dharanitale
112.136
ततो भीष्मो महाराज दिव्यमस्त्रमुदीरयन्
अभ्यधावत कौन्तेयं मिषतां सर्वधन्विनाम्
Tato bhishmo maharaja divyamastramudirayan
Abhyadhavata kaunteyam mishatam sarvadhanvinam
112.137
तं शिखण्डी रणे यत्तमभ्यधावत दंशितः
संजहार ततो भीष्मस्तदस्त्रं पावकोपमम्
Tam shikhandi rane yattamabhyadhavata danshitah
Sanjahara tato bhishmastadastram pavakopamam
112.138
एतस्मिन्नेव काले तु कौन्तेयः श्वेतवाहनः
निजघ्ने तावकं सैन्यं मोहयित्वा पितामहम्
Etasminneva kale tu kaunteyah shvetavahanah
Nijaghne tavakam sainyam mohayitva pitamaham