UtshovChapter 111
111.1
धृतराष्ट्र उवाच
कथं शांतनवो भीष्मो दशमेऽहनि संजय
अयुध्यत महावीर्यैः पाण्डवैः सहसृञ्जयैः
Dhritarashtra uvacha
Katham shantanavo bhishmo dashamehani sanjaya
Ayudhyata mahaviryaih pandavaih sahasrinjayaih
111.2
कुरवश्च कथं युद्धे पाण्डवान्प्रत्यवारयन्
आचक्ष्व मे महायुद्धं भीष्मस्याहवशोभिनः
Kuravashcha katham yuddhe pandavanpratyavarayan
Achakshva me mahayuddham bhishmasyahavashobhinah
111.3
संजय उवाच
कुरवः पाण्डवैः सार्धं यथायुध्यन्त भारत
यथा च तदभूद्युद्धं तत्ते वक्ष्यामि शृण्वतः
Sanjaya uvacha
Kuravah pandavaih sardham yathayudhyanta bharata
Yatha cha tadabhudyuddham tatte vakshyami shrinvatah
111.4
प्रेषिताः परलोकाय परमास्त्रैः किरीटिना
अहन्यहनि संप्राप्तास्तावकानां रथव्रजाः
Preshitah paralokaya paramastraih kiritina
Ahanyahani sampraptastavakanam rathavrajah
111.5
यथाप्रतिज्ञं कौरव्यः स चापि समितिंजयः
पार्थानामकरोद्भीष्मः सततं समितिक्षयम्
Yathapratigyam kauravyah sa chapi samitinjayah
Parthanamakarodbhishmah satatam samitikshayam
111.6
कुरुभिः सहितं भीष्मं युध्यमानं महारथम्
अर्जुनं च सपाञ्चाल्यं दृष्ट्वा संशयिता जनाः
Kurubhih sahitam bhishmam yudhyamanam maharatham
Arjunam cha sapanchalyam drishtva sanshayita janah
111.7
दशमेऽहनि तस्मिंस्तु भीष्मार्जुनसमागमे
अवर्तत महारौद्रः सततं समितिक्षयः
Dashamehani tasminstu bhishmarjunasamagame
Avartata maharaudrah satatam samitikshayah
111.8
तस्मिन्नयुतशो राजन्भूयश्च स परंतपः
भीष्मः शांतनवो योधाञ्जघान परमास्त्रवित्
Tasminnayutasho rajanbhuyashcha sa parantapah
Bhishmah shantanavo yodhanjaghana paramastravit
111.9
येषामज्ञातकल्पानि नामगोत्राणि पार्थिव
ते हतास्तत्र भीष्मेण शूराः सर्वेऽनिवर्तिनः
Yeshamagyatakalpani namagotrani parthiva
Te hatastatra bhishmena shurah sarvenivartinah
111.10
दशाहानि ततस्तप्त्वा भीष्मः पाण्डववाहिनीम्
निरविद्यत धर्मात्मा जीवितेन परंतपः
Dashahani tatastaptva bhishmah pandavavahinim
Niravidyata dharmatma jivitena parantapah
111.11
स क्षिप्रं वधमन्विच्छन्नात्मनोऽभिमुखं रणे
न हन्यां मानवश्रेष्ठान्संग्रामेऽभिमुखानिति
Sa kshipram vadhamanvichchhannatmanobhimukham rane
Na hanyam manavashreshthansangramebhimukhaniti
111.12
चिन्तयित्वा महाबाहुः पिता देवव्रतस्तव
अभ्याशस्थं महाराज पाण्डवं वाक्यमब्रवीत्
Chintayitva mahabahuh pita devavratastava
Abhyashastham maharaja pandavam vakyamabravit
111.13
युधिष्ठिर महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद
शृणु मे वचनं तात धर्म्यं स्वर्ग्यं च जल्पतः
Yudhishthira mahapragya sarvashastravisharada
Shrinu me vachanam tata dharmyam svargyam cha jalpatah
111.14
निर्विण्णोऽस्मि भृशं तात देहेनानेन भारत
घ्नतश्च मे गतः कालः सुबहून्प्राणिनो रणे
Nirvinnosmi bhrisham tata dehenanena bharata
Ghnatashcha me gatah kalah subahunpranino rane
111.15
तस्मात्पार्थं पुरोधाय पाञ्चालान्सृञ्जयांस्तथा
मद्वधे क्रियतां यत्नो मम चेदिच्छसि प्रियम्
Tasmatpartham purodhaya panchalansrinjayanstatha
Madvadhe kriyatam yatno mama chedichchhasi priyam
111.16
तस्य तन्मतमाज्ञाय पाण्डवः सत्यदर्शनः
भीष्मं प्रतिययौ यत्तः संग्रामे सह सृञ्जयैः
Tasya tanmatamagyaya pandavah satyadarshanah
Bhishmam pratiyayau yattah sangrame saha srinjayaih
111.17
धृष्टद्युम्नस्ततो राजन्पाण्डवश्च युधिष्ठिरः
श्रुत्वा भीष्मस्य तां वाचं चोदयामासतुर्बलम्
Dhrishtadyumnastato rajanpandavashcha yudhishthirah
Shrutva bhishmasya tam vacham chodayamasaturbalam
111.18
अभिद्रवत युध्यध्वं भीष्मं जयत संयुगे
रक्षिताः सत्यसंधेन जिष्णुना रिपुजिष्णुना
Abhidravata yudhyadhvam bhishmam jayata sanyuge
Rakshitah satyasandhena jishnuna ripujishnuna
111.19
अयं चापि महेष्वासः पार्षतो वाहिनीपतिः
भीमसेनश्च समरे पालयिष्यति वो ध्रुवम्
Ayam chapi maheshvasah parshato vahinipatih
Bhimasenashcha samare palayishyati vo dhruvam
111.20
न वै भीष्माद्भयं किंचित्कर्तव्यं युधि सृञ्जयाः
ध्रुवं भीष्मं विजेष्यामः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्
Na vai bhishmadbhayam kinchitkartavyam yudhi srinjayah
Dhruvam bhishmam vijeshyamah puraskritya shikhandinam
111.21
तथा तु समयं कृत्वा दशमेऽहनि पाण्डवाः
ब्रह्मलोकपरा भूत्वा संजग्मुः क्रोधमूर्छिताः
Tatha tu samayam kritva dashamehani pandavah
Brahmalokapara bhutva sanjagmuh krodhamurchhitah
111.22
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य पाण्डवं च धनंजयम्
भीष्मस्य पातने यत्नं परमं ते समास्थिताः
Shikhandinam puraskritya pandavam cha dhananjayam
Bhishmasya patane yatnam paramam te samasthitah
111.23
ततस्तव सुतादिष्टा नानाजनपदेश्वराः
द्रोणेन सहपुत्रेण सहसेना महाबलाः
Tatastava sutadishta nanajanapadeshvarah
Dronena sahaputrena sahasena mahabalah
111.24
दुःशासनश्च बलवान्सह सर्वैः सहोदरैः
भीष्मं समरमध्यस्थं पालयां चक्रिरे तदा
Duhshasanashcha balavansaha sarvaih sahodaraih
Bhishmam samaramadhyastham palayam chakrire tada
111.25
ततस्तु तावकाः शूराः पुरस्कृत्य यतव्रतम्
शिखण्डिप्रमुखान्पार्थान्योधयन्ति स्म संयुगे
Tatastu tavakah shurah puraskritya yatavratam
Shikhandipramukhanparthanyodhayanti sma sanyuge
111.26
चेदिभिश्च सपाञ्चालैः सहितो वानरध्वजः
ययौ शांतनवं भीष्मं पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्
Chedibhishcha sapanchalaih sahito vanaradhvajah
Yayau shantanavam bhishmam puraskritya shikhandinam
111.27
द्रोणपुत्रं शिनेर्नप्ता धृष्टकेतुस्तु पौरवम्
युधामन्युः सहामात्यं दुर्योधनमयोधयत्
Dronaputram shinernapta dhrishtaketustu pauravam
Yudhamanyuh sahamatyam duryodhanamayodhayat
111.28
विराटस्तु सहानीकः सहसेनं जयद्रथम्
वृद्धक्षत्रस्य दायादमाससाद परंतपः
Viratastu sahanikah sahasenam jayadratham
Vriddhakshatrasya dayadamasasada parantapah
111.29
मद्रराजं महेष्वासं सहसैन्यं युधिष्ठिरः
भीमसेनाभिगुप्तश्च नागानीकमुपाद्रवत्
Madrarajam maheshvasam sahasainyam yudhishthirah
Bhimasenabhiguptashcha naganikamupadravat
111.30
अप्रधृष्यमनावार्यं सर्वशस्त्रभृतां वरम्
द्रोणं प्रति ययौ यत्तः पाञ्चाल्यः सह सोमकैः
Apradhrishyamanavaryam sarvashastrabhritam varam
Dronam prati yayau yattah panchalyah saha somakaih
111.31
कर्णिकारध्वजं चापि सिंहकेतुररिंदमः
प्रत्युज्जगाम सौभद्रं राजपुत्रो बृहद्बलः
Karnikaradhvajam chapi sinhaketurarindamah
Pratyujjagama saubhadram rajaputro brihadbalah
111.32
शिखण्डिनं च पुत्रास्ते पाण्डवं च धनंजयम्
राजभिः समरे सार्धमभिपेतुर्जिघांसवः
Shikhandinam cha putraste pandavam cha dhananjayam
Rajabhih samare sardhamabhipeturjighansavah
111.33
तस्मिन्नतिमहाभीमे सेनयोर्वै पराक्रमे
संप्रधावत्स्वनीकेषु मेदिनी समकम्पत
Tasminnatimahabhime senayorvai parakrame
Sampradhavatsvanikeshu medini samakampata
111.34
तान्यनीकान्यनीकेषु समसज्जन्त भारत
तावकानां परेषां च दृष्ट्वा शांतनवं रणे
Tanyanikanyanikeshu samasajjanta bharata
Tavakanam paresham cha drishtva shantanavam rane
111.35
ततस्तेषां प्रयततामन्योन्यमभिधावताम्
प्रादुरासीन्महाञ्शब्दो दिक्षु सर्वासु भारत
Tatastesham prayatatamanyonyamabhidhavatam
Pradurasinmahanshabdo dikshu sarvasu bharata
111.36
शङ्खदुन्दुभिघोषैश्च वारणानां च बृंहितैः
सिंहनादैश्च सैन्यानां दारुणः समपद्यत
Shankhadundubhighoshaishcha varananam cha brinhitaih
Sinhanadaishcha sainyanam darunah samapadyata
111.37
सा च सर्वनरेन्द्राणां चन्द्रार्कसदृशी प्रभा
वीराङ्गदकिरीटेषु निष्प्रभा समपद्यत
Sa cha sarvanarendranam chandrarkasadrishi prabha
Virangadakiriteshu nishprabha samapadyata
111.38
रजोमेघाश्च संजज्ञुः शस्त्रविद्युद्भिरावृताः
धनुषां चैव निर्घोषो दारुणः समपद्यत
Rajomeghashcha sanjagyuh shastravidyudbhiravritah
Dhanusham chaiva nirghosho darunah samapadyata
111.39
बाणशङ्खप्रणादाश्च भेरीणां च महास्वनाः
रथघोषश्च संजग्मुः सेनयोरुभयोरपि
Banashankhapranadashcha bherinam cha mahasvanah
Rathaghoshashcha sanjagmuh senayorubhayorapi
111.40
प्रासशक्त्यृष्टिसंघैश्च बाणौघैश्च समाकुलम्
निष्प्रकाशमिवाकाशं सेनयोः समपद्यत
Prasashaktyrishtisanghaishcha banaughaishcha samakulam
Nishprakashamivakasham senayoh samapadyata
111.41
अन्योन्यं रथिनः पेतुर्वाजिनश्च महाहवे
कुञ्जराः कुञ्जराञ्जघ्नुः पदातींश्च पदातयः
Anyonyam rathinah peturvajinashcha mahahave
Kunjarah kunjaranjaghnuh padatinshcha padatayah
111.42
तदासीत्सुमहद्युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह
भीष्महेतोर्नरव्याघ्र श्येनयोरामिषे यथा
Tadasitsumahadyuddham kurunam pandavaih saha
Bhishmahetornaravyaghra shyenayoramishe yatha
111.43
तयोः समागमो घोरो बभूव युधि भारत
अन्योन्यस्य वधार्थाय जिगीषूणां रणाजिरे
Tayoh samagamo ghoro babhuva yudhi bharata
Anyonyasya vadharthaya jigishunam ranajire