UtshovChapter 110
110.1
संजय उवाच
अर्जुनस्तु रणे शल्यं यतमानं महारथम्
छादयामास समरे शरैः संनतपर्वभिः
Sanjaya uvacha
Arjunastu rane shalyam yatamanam maharatham
Chhadayamasa samare sharaih sannataparvabhih
110.2
सुशर्माणं कृपं चैव त्रिभिस्त्रिभिरविध्यत
प्राग्ज्योतिषं च समरे सैन्धवं च जयद्रथम्
Susharmanam kripam chaiva tribhistribhiravidhyata
Pragjyotisham cha samare saindhavam cha jayadratham
110.3
चित्रसेनं विकर्णं च कृतवर्माणमेव च
दुर्मर्षणं च राजेन्द्र आवन्त्यौ च महारथौ
Chitrasenam vikarnam cha kritavarmanameva cha
Durmarshanam cha rajendra avantyau cha maharathau
110.4
एकैकं त्रिभिरानर्छत्कङ्कबर्हिणवाजितैः
शरैरतिरथो युद्धे पीडयन्वाहिनीं तव
Ekaikam tribhiranarchhatkankabarhinavajitaih
Sharairatiratho yuddhe pidayanvahinim tava
110.5
जयद्रथो रणे पार्थं भित्त्वा भारत सायकैः
भीमं विव्याध तरसा चित्रसेनरथे स्थितः
Jayadratho rane partham bhittva bharata sayakaih
Bhimam vivyadha tarasa chitrasenarathe sthitah
110.6
शल्यश्च समरे जिष्णुं कृपश्च रथिनां वरः
विव्यधाते महाबाहुं बहुधा मर्मभेदिभिः
Shalyashcha samare jishnum kripashcha rathinam varah
Vivyadhate mahabahum bahudha marmabhedibhih
110.7
चित्रसेनादयश्चैव पुत्रास्तव विशां पते
पञ्चभिः पञ्चभिस्तूर्णं संयुगे निशितैः शरैः
आजघ्नुरर्जुनं संख्ये भीमसेनं च मारिष
Chitrasenadayashchaiva putrastava visham pate
Panchabhih panchabhisturnam sanyuge nishitaih sharaih
Ajaghnurarjunam sankhye bhimasenam cha marisha
110.8
तौ तत्र रथिनां श्रेष्ठौ कौन्तेयौ भरतर्षभौ
अपीडयेतां समरे त्रिगर्तानां महद्बलम्
Tau tatra rathinam shreshthau kaunteyau bharatarshabhau
Apidayetam samare trigartanam mahadbalam
110.9
सुशर्मापि रणे पार्थं विद्ध्वा बहुभिरायसैः
ननाद बलवन्नादं नादयन्वै नभस्तलम्
Susharmapi rane partham viddhva bahubhirayasaih
Nanada balavannadam nadayanvai nabhastalam
110.10
अन्ये च रथिनः शूरा भीमसेनधनंजयौ
विव्यधुर्निशितैर्बाणै रुक्मपुङ्खैरजिह्मगैः
Anye cha rathinah shura bhimasenadhananjayau
Vivyadhurnishitairbanai rukmapunkhairajihmagaih
110.11
तेषां तु रथिनां मध्ये कौन्तेयौ रथिनां वरौ
क्रीडमानौ रथोदारौ चित्ररूपौ व्यरोचताम्
आमिषेप्सू गवां मध्ये सिंहाविव बलोत्कटौ
Tesham tu rathinam madhye kaunteyau rathinam varau
Kridamanau rathodarau chitrarupau vyarochatam
Amishepsu gavam madhye sinhaviva balotkatau
110.12
छित्त्वा धनूंषि वीराणां शरांश्च बहुधा रणे
पातयामासतुर्वीरौ शिरांसि शतशो नृणाम्
Chhittva dhanunshi viranam sharanshcha bahudha rane
Patayamasaturvirau shiransi shatasho nrinam
110.13
रथाश्च बहवो भग्ना हयाश्च शतशो हताः
गजाश्च सगजारोहाः पेतुरुर्व्यां महामृधे
Rathashcha bahavo bhagna hayashcha shatasho hatah
Gajashcha sagajarohah petururvyam mahamridhe
110.14
रथिनः सादिनश्चैव तत्र तत्र निसूदिताः
दृश्यन्ते बहुधा राजन्वेष्टमानाः समन्ततः
Rathinah sadinashchaiva tatra tatra nisuditah
Drishyante bahudha rajanveshtamanah samantatah
110.15
हतैर्गजपदात्योघैर्वाजिभिश्च निसूदितैः
रथैश्च बहुधा भग्नैः समास्तीर्यत मेदिनी
Hatairgajapadatyoghairvajibhishcha nisuditaih
Rathaishcha bahudha bhagnaih samastiryata medini
110.16
छत्रैश्च बहुधा छिन्नैर्ध्वजैश्च विनिपातितैः
अङ्कुशैरपविद्धैश्च परिस्तोमैश्च भारत
Chhatraishcha bahudha chhinnairdhvajaishcha vinipatitaih
Ankushairapaviddhaishcha paristomaishcha bharata
110.17
केयूरैरङ्गदैर्हारै राङ्कवैर्मृदितैस्तथा
उष्णीषैरपविद्धैश्च चामरव्यजनैरपि
Keyurairangadairharai rankavairmriditaistatha
Ushnishairapaviddhaishcha chamaravyajanairapi
110.18
तत्र तत्रापविद्धैश्च बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः
ऊरुभिश्च नरेन्द्राणां समास्तीर्यत मेदिनी
Tatra tatrapaviddhaishcha bahubhishchandanokshitaih
Urubhishcha narendranam samastiryata medini
110.19
तत्राद्भुतमपश्याम रणे पार्थस्य विक्रमम्
शरैः संवार्य तान्वीरान्निजघान बलं तव
Tatradbhutamapashyama rane parthasya vikramam
Sharaih sanvarya tanvirannijaghana balam tava
110.20
पुत्रस्तु तव तं दृष्ट्वा भीमार्जुनसमागमम्
गाङ्गेयस्य रथाभ्याशमुपजग्मे महाभये
Putrastu tava tam drishtva bhimarjunasamagamam
Gangeyasya rathabhyashamupajagme mahabhaye
110.21
कृपश्च कृतवर्मा च सैन्धवश्च जयद्रथः
विन्दानुविन्दावावन्त्यावाजग्मुः संयुगं तदा
Kripashcha kritavarma cha saindhavashcha jayadrathah
Vindanuvindavavantyavajagmuh sanyugam tada
110.22
ततो भीमो महेष्वासः फल्गुनश्च महारथः
कौरवाणां चमूं घोरां भृशं दुद्रुवतू रणे
Tato bhimo maheshvasah phalgunashcha maharathah
Kauravanam chamum ghoram bhrisham dudruvatu rane
110.23
ततो बर्हिणवाजानामयुतान्यर्बुदानि च
धनंजयरथे तूर्णं पातयन्ति स्म संयुगे
Tato barhinavajanamayutanyarbudani cha
Dhananjayarathe turnam patayanti sma sanyuge
110.24
ततस्ताञ्शरजालेन संनिवार्य महारथान्
पार्थः समन्तात्समरे प्रेषयामास मृत्यवे
Tatastansharajalena sannivarya maharathan
Parthah samantatsamare preshayamasa mrityave
110.25
शल्यस्तु समरे जिष्णुं क्रीडन्निव महारथः
आजघानोरसि क्रुद्धो भल्लैः संनतपर्वभिः
Shalyastu samare jishnum kridanniva maharathah
Ajaghanorasi kruddho bhallaih sannataparvabhih
110.26
तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा हस्तावापं च पञ्चभिः
अथैनं सायकैस्तीक्ष्णैर्भृशं विव्याध मर्मणि
Tasya partho dhanushchhittva hastavapam cha panchabhih
Athainam sayakaistikshnairbhrisham vivyadha marmani
110.27
अथान्यद्धनुरादाय समरे भारसाधनम्
मद्रेश्वरो रणे जिष्णुं ताडयामास रोषितः
Athanyaddhanuradaya samare bharasadhanam
Madreshvaro rane jishnum tadayamasa roshitah
110.28
त्रिभिः शरैर्महाराज वासुदेवं च पञ्चभिः
भीमसेनं च नवभिर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्
Tribhih sharairmaharaja vasudevam cha panchabhih
Bhimasenam cha navabhirbahvorurasi charpayat
110.29
ततो द्रोणो महाराज मागधश्च महारथः
दुर्योधनसमादिष्टौ तं देशमुपजग्मतुः
Tato drono maharaja magadhashcha maharathah
Duryodhanasamadishtau tam deshamupajagmatuh
110.30
यत्र पार्थो महाराज भीमसेनश्च पाण्डवः
कौरव्यस्य महासेनां जघ्नतुस्तौ महारथौ
Yatra partho maharaja bhimasenashcha pandavah
Kauravyasya mahasenam jaghnatustau maharathau
110.31
जयत्सेनस्तु समरे भीमं भीमायुधं युवा
विव्याध निशितैर्बाणैरष्टभिर्भरतर्षभ
Jayatsenastu samare bhimam bhimayudham yuva
Vivyadha nishitairbanairashtabhirbharatarshabha
110.32
तं भीमो दशभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभिः
सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपाहरत्
Tam bhimo dashabhirviddhva punarvivyadha saptabhih
Sarathim chasya bhallena rathanidadapaharat
110.33
उद्भ्रान्तैस्तुरगैः सोऽथ द्रवमाणैः समन्ततः
मागधोऽपहृतो राजा सर्वसैन्यस्य पश्यतः
Udbhrantaisturagaih sotha dravamanaih samantatah
Magadhopahrito raja sarvasainyasya pashyatah
110.34
द्रोणस्तु विवरं लब्ध्वा भीमसेनं शिलीमुखैः
विव्याध बाणैः सुशितैः पञ्चषष्ट्या तमायसैः
Dronastu vivaram labdhva bhimasenam shilimukhaih
Vivyadha banaih sushitaih panchashashtya tamayasaih
110.35
तं भीमः समरश्लाघी गुरुं पितृसमं रणे
विव्याध नवभिर्भल्लैस्तथा षष्ट्या च भारत
Tam bhimah samarashlaghi gurum pitrisamam rane
Vivyadha navabhirbhallaistatha shashtya cha bharata
110.36
अर्जुनस्तु सुशर्माणं विद्ध्वा बहुभिरायसैः
व्यधमत्तस्य तत्सैन्यं महाभ्राणि यथानिलः
Arjunastu susharmanam viddhva bahubhirayasaih
Vyadhamattasya tatsainyam mahabhrani yathanilah
110.37
ततो भीष्मश्च राजा च सौबलश्च बृहद्बलः
अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा भीमसेनधनंजयौ
Tato bhishmashcha raja cha saubalashcha brihadbalah
Abhyadravanta sankruddha bhimasenadhananjayau
110.38
तथैव पाण्डवाः शूरा धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
अभ्यद्रवन्रणे भीष्मं व्यादितास्यमिवान्तकम्
Tathaiva pandavah shura dhrishtadyumnashcha parshatah
Abhyadravanrane bhishmam vyaditasyamivantakam
110.39
शिखण्डी तु समासाद्य भारतानां पितामहम्
अभ्यद्रवत संहृष्टो भयं त्यक्त्वा यतव्रतम्
Shikhandi tu samasadya bharatanam pitamaham
Abhyadravata sanhrishto bhayam tyaktva yatavratam
110.40
युधिष्ठिरमुखाः पार्थाः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्
अयोधयन्रणे भीष्मं संहताः सह सृञ्जयैः
Yudhishthiramukhah parthah puraskritya shikhandinam
Ayodhayanrane bhishmam sanhatah saha srinjayaih
110.41
तथैव तावकाः सर्वे पुरस्कृत्य यतव्रतम्
शिखण्डिप्रमुखान्पार्थान्योधयन्ति स्म संयुगे
Tathaiva tavakah sarve puraskritya yatavratam
Shikhandipramukhanparthanyodhayanti sma sanyuge
110.42
ततः प्रववृते युद्धं कौरवाणां भयावहम्
तत्र पाण्डुसुतैः सार्धं भीष्मस्य विजयं प्रति
Tatah pravavrite yuddham kauravanam bhayavaham
Tatra pandusutaih sardham bhishmasya vijayam prati
110.43
तावकानां रणे भीष्मो ग्लह आसीद्विशां पते
तत्र हि द्यूतमायातं विजयायेतराय वा
Tavakanam rane bhishmo glaha asidvisham pate
Tatra hi dyutamayatam vijayayetaraya va
110.44
धृष्टद्युम्नो महाराज सर्वसैन्यान्यचोदयत्
अभिद्रवत गाङ्गेयं मा भैष्ट नरसत्तमाः
Dhrishtadyumno maharaja sarvasainyanyachodayat
Abhidravata gangeyam ma bhaishta narasattamah
110.45
सेनापतिवचः श्रुत्वा पाण्डवानां वरूथिनी
भीष्ममेवाभ्ययात्तूर्णं प्राणांस्त्यक्त्वा महाहवे
Senapativachah shrutva pandavanam varuthini
Bhishmamevabhyayatturnam prananstyaktva mahahave
110.46
भीष्मोऽपि रथिनां श्रेष्ठः प्रतिजग्राह तां चमूम्
आपतन्तीं महाराज वेलामिव महोदधिः
Bhishmopi rathinam shreshthah pratijagraha tam chamum
Apatantim maharaja velamiva mahodadhih