UtshovChapter 109
109.1
संजय उवाच
भगदत्तः कृपः शल्यः कृतवर्मा च सात्वतः
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्धवश्च जयद्रथः
Sanjaya uvacha
Bhagadattah kripah shalyah kritavarma cha satvatah
Vindanuvindavavantyau saindhavashcha jayadrathah
109.2
चित्रसेनो विकर्णश्च तथा दुर्मर्षणो युवा
दशैते तावका योधा भीमसेनमयोधयन्
Chitraseno vikarnashcha tatha durmarshano yuva
Dashaite tavaka yodha bhimasenamayodhayan
109.3
महत्या सेनया युक्ता नानादेशसमुत्थया
भीष्मस्य समरे राजन्प्रार्थयाना महद्यशः
Mahatya senaya yukta nanadeshasamutthaya
Bhishmasya samare rajanprarthayana mahadyashah
109.4
शल्यस्तु नवभिर्बाणैर्भीमसेनमताडयत्
कृतवर्मा त्रिभिर्बाणैः कृपश्च नवभिः शरैः
Shalyastu navabhirbanairbhimasenamatadayat
Kritavarma tribhirbanaih kripashcha navabhih sharaih
109.5
चित्रसेनो विकर्णश्च भगदत्तश्च मारिष
दशभिर्दशभिर्भल्लैर्भीमसेनमताडयन्
Chitraseno vikarnashcha bhagadattashcha marisha
Dashabhirdashabhirbhallairbhimasenamatadayan
109.6
सैन्धवश्च त्रिभिर्बाणैर्जत्रुदेशेऽभ्यताडयत्
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः
दुर्मर्षणश्च विंशत्या पाण्डवं निशितैः शरैः
Saindhavashcha tribhirbanairjatrudeshebhyatadayat
Vindanuvindavavantyau panchabhih panchabhih sharaih
Durmarshanashcha vinshatya pandavam nishitaih sharaih
109.7
स तान्सर्वान्महाराज भ्राजमानान्पृथक्पृथक्
प्रवीरान्सर्वलोकस्य धार्तराष्ट्रान्महारथान्
विव्याध बहुभिर्बाणैर्भीमसेनो महाबलः
Sa tansarvanmaharaja bhrajamananprithakprithak
Praviransarvalokasya dhartarashtranmaharathan
Vivyadha bahubhirbanairbhimaseno mahabalah
109.8
शल्यं पञ्चाशता विद्ध्वा कृतवर्माणमष्टभिः
कृपस्य सशरं चापं मध्ये चिच्छेद भारत
अथैनं छिन्नधन्वानं पुनर्विव्याध पञ्चभिः
Shalyam panchashata viddhva kritavarmanamashtabhih
Kripasya sasharam chapam madhye chichchheda bharata
Athainam chhinnadhanvanam punarvivyadha panchabhih
109.9
विन्दानुविन्दौ च तथा त्रिभिस्त्रिभिरताडयत्
दुर्मर्षणं च विंशत्या चित्रसेनं च पञ्चभिः
Vindanuvindau cha tatha tribhistribhiratadayat
Durmarshanam cha vinshatya chitrasenam cha panchabhih
109.10
विकर्णं दशभिर्बाणैः पञ्चभिश्च जयद्रथम्
विद्ध्वा भीमोऽनदद्धृष्टः सैन्धवं च पुनस्त्रिभिः
Vikarnam dashabhirbanaih panchabhishcha jayadratham
Viddhva bhimonadaddhrishtah saindhavam cha punastribhih
109.11
अथान्यद्धनुरादाय गौतमो रथिनां वरः
भीमं विव्याध संरब्धो दशभिर्निशितैः शरैः
Athanyaddhanuradaya gautamo rathinam varah
Bhimam vivyadha sanrabdho dashabhirnishitaih sharaih
109.12
स विद्धो बहुभिर्बाणैस्तोत्त्रैरिव महाद्विपः
ततः क्रुद्धो महाबाहुर्भीमसेनः प्रतापवान्
गौतमं ताडयामास शरैर्बहुभिराहवे
Sa viddho bahubhirbanaistottrairiva mahadvipah
Tatah kruddho mahabahurbhimasenah pratapavan
Gautamam tadayamasa sharairbahubhirahave
109.13
सैन्धवस्य तथाश्वांश्च सारथिं च त्रिभिः शरैः
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय कालान्तकसमद्युतिः
Saindhavasya tathashvanshcha sarathim cha tribhih sharaih
Prahinonmrityulokaya kalantakasamadyutih
109.14
हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः
शरांश्चिक्षेप निशितान्भीमसेनस्य संयुगे
Hatashvattu rathatturnamavaplutya maharathah
Sharanshchikshepa nishitanbhimasenasya sanyuge
109.15
तस्य भीमो धनुर्मध्ये द्वाभ्यां चिच्छेद भारत
भल्लाभ्यां भरतश्रेष्ठ सैन्धवस्य महात्मनः
Tasya bhimo dhanurmadhye dvabhyam chichchheda bharata
Bhallabhyam bharatashreshtha saindhavasya mahatmanah
109.16
स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः
चित्रसेनरथं राजन्नारुरोह त्वरान्वितः
Sa chchhinnadhanva viratho hatashvo hatasarathih
Chitrasenaratham rajannaruroha tvaranvitah
109.17
अत्यद्भुतं रणे कर्म कृतवांस्तत्र पाण्डवः
महारथाञ्शरैर्विद्ध्वा वारयित्वा महारथः
विरथं सैन्धवं चक्रे सर्वलोकस्य पश्यतः
Atyadbhutam rane karma kritavanstatra pandavah
Maharathansharairviddhva varayitva maharathah
Viratham saindhavam chakre sarvalokasya pashyatah
109.18
नातीव ममृषे शल्यो भीमसेनस्य विक्रमम्
स संधाय शरांस्तीक्ष्णान्कर्मारपरिमार्जितान्
भीमं विव्याध सप्तत्या तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
Nativa mamrishe shalyo bhimasenasya vikramam
Sa sandhaya sharanstikshnankarmaraparimarjitan
Bhimam vivyadha saptatya tishtha tishtheti chabravit
109.19
कृपश्च कृतवर्मा च भगदत्तश्च मारिष
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ चित्रसेनश्च संयुगे
Kripashcha kritavarma cha bhagadattashcha marisha
Vindanuvindavavantyau chitrasenashcha sanyuge
109.20
दुर्मर्षणो विकर्णश्च सिन्धुराजश्च वीर्यवान्
भीमं ते विव्यधुस्तूर्णं शल्यहेतोररिंदमाः
Durmarshano vikarnashcha sindhurajashcha viryavan
Bhimam te vivyadhusturnam shalyahetorarindamah
109.21
स तु तान्प्रतिविव्याध पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः
शल्यं विव्याध सप्तत्या पुनश्च दशभिः शरैः
Sa tu tanprativivyadha panchabhih panchabhih sharaih
Shalyam vivyadha saptatya punashcha dashabhih sharaih
109.22
तं शल्यो नवभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः
सारथिं चास्य भल्लेन गाढं विव्याध मर्मणि
Tam shalyo navabhirviddhva punarvivyadha panchabhih
Sarathim chasya bhallena gadham vivyadha marmani
109.23
विशोकं वीक्ष्य निर्भिन्नं भीमसेनः प्रतापवान्
मद्रराजं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्
Vishokam vikshya nirbhinnam bhimasenah pratapavan
Madrarajam tribhirbanairbahvorurasi charpayat
109.24
तथेतरान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः
ताडयामास समरे सिंहवच्च ननाद च
Tathetaranmaheshvasanstribhistribhirajihmagaih
Tadayamasa samare sinhavachcha nanada cha
109.25
ते हि यत्ता महेष्वासाः पाण्डवं युद्धदुर्मदम्
त्रिभिस्त्रिभिरकुण्ठाग्रैर्भृशं मर्मस्वताडयन्
Te hi yatta maheshvasah pandavam yuddhadurmadam
Tribhistribhirakunthagrairbhrisham marmasvatadayan
109.26
सोऽतिविद्धो महेष्वासो भीमसेनो न विव्यथे
पर्वतो वारिधाराभिर्वर्षमाणैरिवाम्बुदैः
Sotividdho maheshvaso bhimaseno na vivyathe
Parvato varidharabhirvarshamanairivambudaih
109.27
शल्यं च नवभिर्बाणैर्भृशं विद्ध्वा महायशाः
प्राग्ज्योतिषं शतेनाजौ राजन्विव्याध वै दृढम्
Shalyam cha navabhirbanairbhrisham viddhva mahayashah
Pragjyotisham shatenajau rajanvivyadha vai dridham
109.28
ततस्तु सशरं चापं सात्वतस्य महात्मनः
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन चिच्छेद कृतहस्तवत्
Tatastu sasharam chapam satvatasya mahatmanah
Kshuraprena sutikshnena chichchheda kritahastavat
109.29
अथान्यद्धनुरादाय कृतवर्मा वृकोदरम्
आजघान भ्रुवोर्मध्ये नाराचेन परंतप
Athanyaddhanuradaya kritavarma vrikodaram
Ajaghana bhruvormadhye narachena parantapa
109.30
भीमस्तु समरे विद्ध्वा शल्यं नवभिरायसैः
भगदत्तं त्रिभिश्चैव कृतवर्माणमष्टभिः
Bhimastu samare viddhva shalyam navabhirayasaih
Bhagadattam tribhishchaiva kritavarmanamashtabhih
109.31
द्वाभ्यां द्वाभ्यां च विव्याध गौतमप्रभृतीन्रथान्
ते तु तं समरे राजन्विव्यधुर्निशितैः शरैः
Dvabhyam dvabhyam cha vivyadha gautamaprabhritinrathan
Te tu tam samare rajanvivyadhurnishitaih sharaih
109.32
स तथा पीड्यमानोऽपि सर्वतस्तैर्महारथैः
मत्वा तृणेन तांस्तुल्यान्विचचार गतव्यथः
Sa tatha pidyamanopi sarvatastairmaharathaih
Matva trinena tanstulyanvichachara gatavyathah
109.33
ते चापि रथिनां श्रेष्ठा भीमाय निशिताञ्शरान्
प्रेषयामासुरव्यग्राः शतशोऽथ सहस्रशः
Te chapi rathinam shreshtha bhimaya nishitansharan
Preshayamasuravyagrah shatashotha sahasrashah
109.34
तस्य शक्तिं महावेगां भगदत्तो महारथः
चिक्षेप समरे वीरः स्वर्णदण्डां महाधनाम्
Tasya shaktim mahavegam bhagadatto maharathah
Chikshepa samare virah svarnadandam mahadhanam
109.35
तोमरं सैन्धवो राजा पट्टिशं च महाभुजः
शतघ्नीं च कृपो राजञ्शरं शल्यश्च संयुगे
Tomaram saindhavo raja pattisham cha mahabhujah
Shataghnim cha kripo rajansharam shalyashcha sanyuge
109.36
अथेतरे महेष्वासाः पञ्च पञ्च शिलीमुखान्
भीमसेनं समुद्दिश्य प्रेषयामासुरोजसा
Athetare maheshvasah pancha pancha shilimukhan
Bhimasenam samuddishya preshayamasurojasa
109.37
तोमरं स द्विधा चक्रे क्षुरप्रेणानिलात्मजः
पट्टिशं च त्रिभिर्बाणैश्चिच्छेद तिलकाण्डवत्
Tomaram sa dvidha chakre kshuraprenanilatmajah
Pattisham cha tribhirbanaishchichchheda tilakandavat
109.38
स बिभेद शतघ्नीं च नवभिः कङ्कपत्रिभिः
मद्रराजप्रयुक्तं च शरं छित्त्वा महाबलः
Sa bibheda shataghnim cha navabhih kankapatribhih
Madrarajaprayuktam cha sharam chhittva mahabalah
109.39
शक्तिं चिच्छेद सहसा भगदत्तेरितां रणे
तथेतराञ्शरान्घोराञ्शरैः संनतपर्वभिः
Shaktim chichchheda sahasa bhagadatteritam rane
Tathetaransharanghoransharaih sannataparvabhih
109.40
भीमसेनो रणश्लाघी त्रिधैकैकं समाच्छिनत्
तांश्च सर्वान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरताडयत्
Bhimaseno ranashlaghi tridhaikaikam samachchhinat
Tanshcha sarvanmaheshvasanstribhistribhiratadayat
109.41
ततो धनंजयस्तत्र वर्तमाने महारणे
जगाम स रथेनाजौ भीमं दृष्ट्वा महारथम्
निघ्नन्तं समरे शत्रून्योधयानं च सायकैः
Tato dhananjayastatra vartamane maharane
Jagama sa rathenajau bhimam drishtva maharatham
Nighnantam samare shatrunyodhayanam cha sayakaih
109.42
तौ तु तत्र महात्मानौ समेतौ वीक्ष्य पाण्डवौ
नाशशंसुर्जयं तत्र तावकाः पुरुषर्षभ
Tau tu tatra mahatmanau sametau vikshya pandavau
Nashashansurjayam tatra tavakah purusharshabha
109.43
अथार्जुनो रणे भीष्मं योधयन्वै महारथम्
भीष्मस्य निधनाकाङ्क्षी पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्
Atharjuno rane bhishmam yodhayanvai maharatham
Bhishmasya nidhanakankshi puraskritya shikhandinam
109.44
आससाद रणे योधांस्तावकान्दश भारत
ये स्म भीमं रणे राजन्योधयन्तो व्यवस्थिताः
बीभत्सुस्तानथाविध्यद्भीमस्य प्रियकाम्यया
Asasada rane yodhanstavakandasha bharata
Ye sma bhimam rane rajanyodhayanto vyavasthitah
Bibhatsustanathavidhyadbhimasya priyakamyaya
109.45
ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणमचोदयत्
अर्जुनस्य वधार्थाय भीमसेनस्य चोभयोः
Tato duryodhano raja susharmanamachodayat
Arjunasya vadharthaya bhimasenasya chobhayoh
109.46
सुशर्मन्गच्छ शीघ्रं त्वं बलौघैः परिवारितः
जहि पाण्डुसुतावेतौ धनंजयवृकोदरौ
Susharmangachchha shighram tvam balaughaih parivaritah
Jahi pandusutavetau dhananjayavrikodarau
109.47
तच्छ्रुत्वा शासनं तस्य त्रिगर्तः प्रस्थलाधिपः
अभिद्रुत्य रणे भीममर्जुनं चैव धन्विनौ
Tachchhrutva shasanam tasya trigartah prasthaladhipah
Abhidrutya rane bhimamarjunam chaiva dhanvinau
109.48
रथैरनेकसाहस्रैः परिवव्रे समन्ततः
ततः प्रववृते युद्धमर्जुनस्य परैः सह
Rathairanekasahasraih parivavre samantatah
Tatah pravavrite yuddhamarjunasya paraih saha