UtshovChapter 104
104.1
धृतराष्ट्र उवाच
कथं शिखण्डी गाङ्गेयमभ्यवर्तत संयुगे
पाण्डवाश्च तथा भीष्मं तन्ममाचक्ष्व संजय
Dhritarashtra uvacha
Katham shikhandi gangeyamabhyavartata sanyuge
Pandavashcha tatha bhishmam tanmamachakshva sanjaya
104.2
संजय उवाच
ततः प्रभाते विमले सूर्यस्योदयनं प्रति
वाद्यमानासु भेरीषु मृदङ्गेष्वानकेषु च
Sanjaya uvacha
Tatah prabhate vimale suryasyodayanam prati
Vadyamanasu bherishu mridangeshvanakeshu cha
104.3
ध्मायत्सु दधिवर्णेषु जलजेषु समन्ततः
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य निर्याताः पाण्डवा युधि
Dhmayatsu dadhivarneshu jalajeshu samantatah
Shikhandinam puraskritya niryatah pandava yudhi
104.4
कृत्वा व्यूहं महाराज सर्वशत्रुनिबर्हणम्
शिखण्डी सर्वसैन्यानामग्र आसीद्विशां पते
Kritva vyuham maharaja sarvashatrunibarhanam
Shikhandi sarvasainyanamagra asidvisham pate
104.5
चक्ररक्षौ ततस्तस्य भीमसेनधनंजयौ
पृष्ठतो द्रौपदेयाश्च सौभद्रश्चैव वीर्यवान्
Chakrarakshau tatastasya bhimasenadhananjayau
Prishthato draupadeyashcha saubhadrashchaiva viryavan
104.6
सात्यकिश्चेकितानश्च तेषां गोप्ता महारथः
धृष्टद्युम्नस्ततः पश्चात्पाञ्चालैरभिरक्षितः
Satyakishchekitanashcha tesham gopta maharathah
Dhrishtadyumnastatah pashchatpanchalairabhirakshitah
104.7
ततो युधिष्ठिरो राजा यमाभ्यां सहितः प्रभुः
प्रययौ सिंहनादेन नादयन्भरतर्षभ
Tato yudhishthiro raja yamabhyam sahitah prabhuh
Prayayau sinhanadena nadayanbharatarshabha
104.8
विराटस्तु ततः पश्चात्स्वेन सैन्येन संवृतः
द्रुपदश्च महाराज ततः पश्चादुपाद्रवत्
Viratastu tatah pashchatsvena sainyena sanvritah
Drupadashcha maharaja tatah pashchadupadravat
104.9
केकया भ्रातरः पञ्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान्
जघनं पालयामास पाण्डुसैन्यस्य भारत
Kekaya bhratarah pancha dhrishtaketushcha viryavan
Jaghanam palayamasa pandusainyasya bharata
104.10
एवं व्यूह्य महत्सैन्यं पाण्डवास्तव वाहिनीम्
अभ्यद्रवन्त संग्रामे त्यक्त्वा जीवितमात्मनः
Evam vyuhya mahatsainyam pandavastava vahinim
Abhyadravanta sangrame tyaktva jivitamatmanah
104.11
तथैव कुरवो राजन्भीष्मं कृत्वा महाबलम्
अग्रतः सर्वसैन्यानां प्रययुः पाण्डवान्प्रति
Tathaiva kuravo rajanbhishmam kritva mahabalam
Agratah sarvasainyanam prayayuh pandavanprati
104.12
पुत्रैस्तव दुराधर्षै रक्षितः सुमहाबलैः
ततो द्रोणो महेष्वासः पुत्रश्चास्य महारथः
Putraistava duradharshai rakshitah sumahabalaih
Tato drono maheshvasah putrashchasya maharathah
104.13
भगदत्तस्ततः पश्चाद्गजानीकेन संवृतः
कृपश्च कृतवर्मा च भगदत्तमनुव्रतौ
Bhagadattastatah pashchadgajanikena sanvritah
Kripashcha kritavarma cha bhagadattamanuvratau
104.14
काम्बोजराजो बलवांस्ततः पश्चात्सुदक्षिणः
मागधश्च जयत्सेनः सौबलश्च बृहद्बलः
Kambojarajo balavanstatah pashchatsudakshinah
Magadhashcha jayatsenah saubalashcha brihadbalah
104.15
तथेतरे महेष्वासाः सुशर्मप्रमुखा नृपाः
जघनं पालयामासुस्तव सैन्यस्य भारत
Tathetare maheshvasah susharmapramukha nripah
Jaghanam palayamasustava sainyasya bharata
104.16
दिवसे दिवसे प्राप्ते भीष्मः शांतनवो युधि
आसुरानकरोद्व्यूहान्पैशाचानथ राक्षसान्
Divase divase prapte bhishmah shantanavo yudhi
Asuranakarodvyuhanpaishachanatha rakshasan
104.17
ततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारत
अन्योन्यं निघ्नतां राजन्यमराष्ट्रविवर्धनम्
Tatah pravavrite yuddham tava tesham cha bharata
Anyonyam nighnatam rajanyamarashtravivardhanam
104.18
अर्जुनप्रमुखाः पार्थाः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्
भीष्मं युद्धेऽभ्यवर्तन्त किरन्तो विविधाञ्शरान्
Arjunapramukhah parthah puraskritya shikhandinam
Bhishmam yuddhebhyavartanta kiranto vividhansharan
104.19
तत्र भारत भीमेन पीडितास्तावकाः शरैः
रुधिरौघपरिक्लिन्नाः परलोकं ययुस्तदा
Tatra bharata bhimena piditastavakah sharaih
Rudhiraughapariklinnah paralokam yayustada
104.20
नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथः
तव सैन्यं समासाद्य पीडयामासुरोजसा
Nakulah sahadevashcha satyakishcha maharathah
Tava sainyam samasadya pidayamasurojasa
104.21
ते वध्यमानाः समरे तावका भरतर्षभ
नाशक्नुवन्वारयितुं पाण्डवानां महद्बलम्
Te vadhyamanah samare tavaka bharatarshabha
Nashaknuvanvarayitum pandavanam mahadbalam
104.22
ततस्तु तावकं सैन्यं वध्यमानं समन्ततः
संप्राद्रवद्दिशो राजन्काल्यमानं महारथैः
Tatastu tavakam sainyam vadhyamanam samantatah
Sampradravaddisho rajankalyamanam maharathaih
104.23
त्रातारं नाध्यगच्छन्त तावका भरतर्षभ
वध्यमानाः शितैर्बाणैः पाण्डवैः सहसृञ्जयैः
Trataram nadhyagachchhanta tavaka bharatarshabha
Vadhyamanah shitairbanaih pandavaih sahasrinjayaih
104.24
धृतराष्ट्र उवाच
पीड्यमानं बलं पार्थैर्दृष्ट्वा भीष्मः पराक्रमी
यदकार्षीद्रणे क्रुद्धस्तन्ममाचक्ष्व संजय
Dhritarashtra uvacha
Pidyamanam balam parthairdrishtva bhishmah parakrami
Yadakarshidrane kruddhastanmamachakshva sanjaya
104.25
कथं वा पाण्डवान्युद्धे प्रत्युद्यातः परंतपः
विनिघ्नन्सोमकान्वीरांस्तन्ममाचक्ष्व संजय
Katham va pandavanyuddhe pratyudyatah parantapah
Vinighnansomakanviranstanmamachakshva sanjaya
104.26
संजय उवाच
आचक्षे ते महाराज यदकार्षीत्पितामहः
पीडिते तव पुत्रस्य सैन्ये पाण्डवसृञ्जयैः
Sanjaya uvacha
Achakshe te maharaja yadakarshitpitamahah
Pidite tava putrasya sainye pandavasrinjayaih
104.27
प्रहृष्टमनसः शूराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज
अभ्यवर्तन्त निघ्नन्तस्तव पुत्रस्य वाहिनीम्
Prahrishtamanasah shurah pandavah pandupurvaja
Abhyavartanta nighnantastava putrasya vahinim
104.28
तं विनाशं मनुष्येन्द्र नरवारणवाजिनाम्
नामृष्यत तदा भीष्मः सैन्यघातं रणे परैः
Tam vinasham manushyendra naravaranavajinam
Namrishyata tada bhishmah sainyaghatam rane paraih
104.29
स पाण्डवान्महेष्वासः पाञ्चालांश्च ससृञ्जयान्
अभ्यद्रवत दुर्धर्षस्त्यक्त्वा जीवितमात्मनः
Sa pandavanmaheshvasah panchalanshcha sasrinjayan
Abhyadravata durdharshastyaktva jivitamatmanah
104.30
स पाण्डवानां प्रवरान्पञ्च राजन्महारथान्
आत्तशस्त्रान्रणे यत्तान्वारयामास सायकैः
नाराचैर्वत्सदन्तैश्च शितैरञ्जलिकैस्तथा
Sa pandavanam pravaranpancha rajanmaharathan
Attashastranrane yattanvarayamasa sayakaih
Narachairvatsadantaishcha shitairanjalikaistatha
104.31
निजघ्ने समरे क्रुद्धो हस्त्यश्वममितं बहु
रथिनोऽपातयद्राजन्रथेभ्यः पुरुषर्षभः
Nijaghne samare kruddho hastyashvamamitam bahu
Rathinopatayadrajanrathebhyah purusharshabhah
104.32
सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यः पदातींश्च समागतान्
गजारोहान्गजेभ्यश्च परेषां विदधद्भयम्
Sadinashchashvaprishthebhyah padatinshcha samagatan
Gajarohangajebhyashcha paresham vidadhadbhayam
104.33
तमेकं समरे भीष्मं त्वरमाणं महारथम्
पाण्डवाः समवर्तन्त वज्रपाणिमिवासुराः
Tamekam samare bhishmam tvaramanam maharatham
Pandavah samavartanta vajrapanimivasurah
104.34
शक्राशनिसमस्पर्शान्विमुञ्चन्निशिताञ्शरान्
दिक्ष्वदृश्यत सर्वासु घोरं संधारयन्वपुः
Shakrashanisamasparshanvimunchannishitansharan
Dikshvadrishyata sarvasu ghoram sandharayanvapuh
104.35
मण्डलीकृतमेवास्य नित्यं धनुरदृश्यत
संग्रामे युध्यमानस्य शक्रचापनिभं महत्
Mandalikritamevasya nityam dhanuradrishyata
Sangrame yudhyamanasya shakrachapanibham mahat
104.36
तद्दृष्ट्वा समरे कर्म तव पुत्रा विशां पते
विस्मयं परमं प्राप्ताः पितामहमपूजयन्
Taddrishtva samare karma tava putra visham pate
Vismayam paramam praptah pitamahamapujayan
104.37
पार्था विमनसो भूत्वा प्रैक्षन्त पितरं तव
युध्यमानं रणे शूरं विप्रचित्तिमिवामराः
न चैनं वारयामासुर्व्यात्ताननमिवान्तकम्
Partha vimanaso bhutva praikshanta pitaram tava
Yudhyamanam rane shuram viprachittimivamarah
Na chainam varayamasurvyattananamivantakam
104.38
दशमेऽहनि संप्राप्ते रथानीकं शिखण्डिनः
अदहन्निशितैर्बाणैः कृष्णवर्त्मेव काननम्
Dashamehani samprapte rathanikam shikhandinah
Adahannishitairbanaih krishnavartmeva kananam
104.39
तं शिखण्डी त्रिभिर्बाणैरभ्यविध्यत्स्तनान्तरे
आशीविषमिव क्रुद्धं कालसृष्टमिवान्तकम्
Tam shikhandi tribhirbanairabhyavidhyatstanantare
Ashivishamiva kruddham kalasrishtamivantakam
104.40
स तेनातिभृशं विद्धः प्रेक्ष्य भीष्मः शिखण्डिनम्
अनिच्छन्नपि संक्रुद्धः प्रहसन्निदमब्रवीत्
Sa tenatibhrisham viddhah prekshya bhishmah shikhandinam
Anichchhannapi sankruddhah prahasannidamabravit
104.41
काममभ्यस वा मा वा न त्वां योत्स्ये कथंचन
यैव हि त्वं कृता धात्रा सैव हि त्वं शिखण्डिनी
Kamamabhyasa va ma va na tvam yotsye kathanchana
Yaiva hi tvam krita dhatra saiva hi tvam shikhandini
104.42
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शिखण्डी क्रोधमूर्छितः
उवाच भीष्मं समरे सृक्किणी परिलेलिहन्
Tasya tadvachanam shrutva shikhandi krodhamurchhitah
Uvacha bhishmam samare srikkini parilelihan
104.43
जानामि त्वां महाबाहो क्षत्रियाणां क्षयंकरम्
मया श्रुतं च ते युद्धं जामदग्न्येन वै सह
Janami tvam mahabaho kshatriyanam kshayankaram
Maya shrutam cha te yuddham jamadagnyena vai saha
104.44
दिव्यश्च ते प्रभावोऽयं स मया बहुशः श्रुतः
जानन्नपि प्रभावं ते योत्स्येऽद्याहं त्वया सह
Divyashcha te prabhavoyam sa maya bahushah shrutah
Janannapi prabhavam te yotsyedyaham tvaya saha
104.45
पाण्डवानां प्रियं कुर्वन्नात्मनश्च नरोत्तम
अद्य त्वा योधयिष्यामि रणे पुरुषसत्तम
Pandavanam priyam kurvannatmanashcha narottama
Adya tva yodhayishyami rane purushasattama
104.46
ध्रुवं च त्वा हनिष्यामि शपे सत्येन तेऽग्रतः
एतच्छ्रुत्वा वचो मह्यं यत्क्षमं तत्समाचर
Dhruvam cha tva hanishyami shape satyena tegratah
Etachchhrutva vacho mahyam yatkshamam tatsamachara
104.47
काममभ्यस वा मा वा न मे जीवन्विमोक्ष्यसे
सुदृष्टः क्रियतां भीष्म लोकोऽयं समितिंजय
Kamamabhyasa va ma va na me jivanvimokshyase
Sudrishtah kriyatam bhishma lokoyam samitinjaya
104.48
एवमुक्त्वा ततो भीष्मं पञ्चभिर्नतपर्वभिः
अविध्यत रणे राजन्प्रणुन्नं वाक्यसायकैः
Evamuktva tato bhishmam panchabhirnataparvabhih
Avidhyata rane rajanpranunnam vakyasayakaih
104.49
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सव्यसाची परंतपः
कालोऽयमिति संचिन्त्य शिखण्डिनमचोदयत्
Tasya tadvachanam shrutva savyasachi parantapah
Kaloyamiti sanchintya shikhandinamachodayat
104.50
अहं त्वामनुयास्यामि परान्विद्रावयञ्शरैः
अभिद्रव सुसंरब्धो भीष्मं भीमपराक्रमम्
Aham tvamanuyasyami paranvidravayansharaih
Abhidrava susanrabdho bhishmam bhimaparakramam
104.51
न हि ते संयुगे पीडां शक्तः कर्तुं महाबलः
तस्मादद्य महाबाहो वीर भीष्ममभिद्रव
Na hi te sanyuge pidam shaktah kartum mahabalah
Tasmadadya mahabaho vira bhishmamabhidrava
104.52
अहत्वा समरे भीष्मं यदि यास्यसि मारिष
अवहास्योऽस्य लोकस्य भविष्यसि मया सह
Ahatva samare bhishmam yadi yasyasi marisha
Avahasyosya lokasya bhavishyasi maya saha
104.53
नावहास्या यथा वीर भवेम परमाहवे
तथा कुरु रणे यत्नं साधयस्व पितामहम्
Navahasya yatha vira bhavema paramahave
Tatha kuru rane yatnam sadhayasva pitamaham
104.54
अहं ते रक्षणं युद्धे करिष्यामि परंतप
वारयन्रथिनः सर्वान्साधयस्व पितामहम्
Aham te rakshanam yuddhe karishyami parantapa
Varayanrathinah sarvansadhayasva pitamaham
104.55
द्रोणं च द्रोणपुत्रं च कृपं चाथ सुयोधनम्
चित्रसेनं विकर्णं च सैन्धवं च जयद्रथम्
Dronam cha dronaputram cha kripam chatha suyodhanam
Chitrasenam vikarnam cha saindhavam cha jayadratham
104.56
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजं च सुदक्षिणम्
भगदत्तं तथा शूरं मागधं च महारथम्
Vindanuvindavavantyau kambojam cha sudakshinam
Bhagadattam tatha shuram magadham cha maharatham
104.57
सौमदत्तिं रणे शूरमार्श्यशृङ्गिं च राक्षसम्
त्रिगर्तराजं च रणे सह सर्वैर्महारथैः
अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम्
Saumadattim rane shuramarshyashringim cha rakshasam
Trigartarajam cha rane saha sarvairmaharathaih
Ahamavarayishyami veleva makaralayam
104.58
कुरूंश्च सहितान्सर्वान्ये चैषां सैनिकाः स्थिताः
निवारयिष्यामि रणे साधयस्व पितामहम्
Kurunshcha sahitansarvanye chaisham sainikah sthitah
Nivarayishyami rane sadhayasva pitamaham