UtshovChapter 103
103.1
संजय उवाच
युध्यतामेव तेषां तु भास्करेऽस्तमुपागते
संध्या समभवद्घोरा नापश्याम ततो रणम्
Sanjaya uvacha
Yudhyatameva tesham tu bhaskarestamupagate
Sandhya samabhavadghora napashyama tato ranam
103.2
ततो युधिष्ठिरो राजा संध्यां संदृश्य भारत
वध्यमानं बलं चापि भीष्मेणामित्रघातिना
Tato yudhishthiro raja sandhyam sandrishya bharata
Vadhyamanam balam chapi bhishmenamitraghatina
103.3
मुक्तशस्त्रं परावृत्तं पलायनपरायणम्
भीष्मं च युधि संरब्धमनुयान्तं महारथान्
Muktashastram paravrittam palayanaparayanam
Bhishmam cha yudhi sanrabdhamanuyantam maharathan
103.4
सोमकांश्च जितान्दृष्ट्वा निरुत्साहान्महारथान्
चिन्तयित्वा चिरं ध्यात्वा अवहारमरोचयत्
Somakanshcha jitandrishtva nirutsahanmaharathan
Chintayitva chiram dhyatva avaharamarochayat
103.5
ततोऽवहारं सैन्यानां चक्रे राजा युधिष्ठिरः
तथैव तव सैन्यानामवहारो ह्यभूत्तदा
Tatovaharam sainyanam chakre raja yudhishthirah
Tathaiva tava sainyanamavaharo hyabhuttada
103.6
ततोऽवहारं सैन्यानां कृत्वा तत्र महारथाः
न्यविशन्त कुरुश्रेष्ठ संग्रामे क्षतविक्षताः
Tatovaharam sainyanam kritva tatra maharathah
Nyavishanta kurushreshtha sangrame kshatavikshatah
103.7
भीष्मस्य समरे कर्म चिन्तयानास्तु पाण्डवाः
नालभन्त तदा शान्तिं भृशं भीष्मेण पीडिताः
Bhishmasya samare karma chintayanastu pandavah
Nalabhanta tada shantim bhrisham bhishmena piditah
103.8
भीष्मोऽपि समरे जित्वा पाण्डवान्सह सृञ्जयैः
पूज्यमानस्तव सुतैर्वन्द्यमानश्च भारत
Bhishmopi samare jitva pandavansaha srinjayaih
Pujyamanastava sutairvandyamanashcha bharata
103.9
न्यविशत्कुरुभिः सार्धं हृष्टरूपैः समन्ततः
ततो रात्रिः समभवत्सर्वभूतप्रमोहिनी
Nyavishatkurubhih sardham hrishtarupaih samantatah
Tato ratrih samabhavatsarvabhutapramohini
103.10
तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे पाण्डवा वृष्णिभिः सह
सृञ्जयाश्च दुराधर्षा मन्त्राय समुपाविशन्
Tasminratrimukhe ghore pandava vrishnibhih saha
Srinjayashcha duradharsha mantraya samupavishan
103.11
आत्मनिःश्रेयसं सर्वे प्राप्तकालं महाबलाः
मन्त्रयामासुरव्यग्रा मन्त्रनिश्चयकोविदाः
Atmanihshreyasam sarve praptakalam mahabalah
Mantrayamasuravyagra mantranishchayakovidah
103.12
ततो युधिष्ठिरो राजा मन्त्रयित्वा चिरं नृप
वासुदेवं समुद्वीक्ष्य वाक्यमेतदुवाच ह
Tato yudhishthiro raja mantrayitva chiram nripa
Vasudevam samudvikshya vakyametaduvacha ha
103.13
पश्य कृष्ण महात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम्
गजं नलवनानीव विमृद्नन्तं बलं मम
Pashya krishna mahatmanam bhishmam bhimaparakramam
Gajam nalavananiva vimridnantam balam mama
103.14
न चैवैनं महात्मानमुत्सहामो निरीक्षितुम्
लेलिह्यमानं सैन्येषु प्रवृद्धमिव पावकम्
Na chaivainam mahatmanamutsahamo nirikshitum
Lelihyamanam sainyeshu pravriddhamiva pavakam
103.15
यथा घोरो महानागस्तक्षको वै विषोल्बणः
तथा भीष्मो रणे कृष्ण तीक्ष्णशस्त्रः प्रतापवान्
Yatha ghoro mahanagastakshako vai visholbanah
Tatha bhishmo rane krishna tikshnashastrah pratapavan
103.16
गृहीतचापः समरे विमुञ्चंश्च शिताञ्शरान्
शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च देवराट्
Grihitachapah samare vimunchanshcha shitansharan
Shakyo jetum yamah kruddho vajrapanishcha devarat
103.17
वरुणः पाशभृद्वापि सगदो वा धनेश्वरः
न तु भीष्मः सुसंक्रुद्धः शक्यो जेतुं महाहवे
Varunah pashabhridvapi sagado va dhaneshvarah
Na tu bhishmah susankruddhah shakyo jetum mahahave
103.18
सोऽहमेवं गते कृष्ण निमग्नः शोकसागरे
आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्भीष्ममासाद्य संयुगे
Sohamevam gate krishna nimagnah shokasagare
Atmano buddhidaurbalyadbhishmamasadya sanyuge
103.19
वनं यास्यामि दुर्धर्ष श्रेयो मे तत्र वै गतम्
न युद्धं रोचये कृष्ण हन्ति भीष्मो हि नः सदा
Vanam yasyami durdharsha shreyo me tatra vai gatam
Na yuddham rochaye krishna hanti bhishmo hi nah sada
103.20
यथा प्रज्वलितं वह्निं पतंगः समभिद्रवन्
एकतो मृत्युमभ्येति तथाहं भीष्ममीयिवान्
Yatha prajvalitam vahnim patangah samabhidravan
Ekato mrityumabhyeti tathaham bhishmamiyivan
103.21
क्षयं नीतोऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी
भ्रातरश्चैव मे शूराः सायकैर्भृशपीडिताः
Kshayam nitosmi varshneya rajyahetoh parakrami
Bhratarashchaiva me shurah sayakairbhrishapiditah
103.22
मत्कृते भ्रातृसौहार्दाद्राज्यात्प्रभ्रंशनं गताः
परिक्लिष्टा तथा कृष्णा मत्कृते मधुसूदन
Matkrite bhratrisauhardadrajyatprabhranshanam gatah
Pariklishta tatha krishna matkrite madhusudana
103.23
जीवितं बहु मन्येऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम्
जीवितस्याद्य शेषेण चरिष्ये धर्ममुत्तमम्
Jivitam bahu manyeham jivitam hyadya durlabham
Jivitasyadya sheshena charishye dharmamuttamam
103.24
यदि तेऽहमनुग्राह्यो भ्रातृभिः सह केशव
स्वधर्मस्याविरोधेन तदुदाहर केशव
Yadi tehamanugrahyo bhratribhih saha keshava
Svadharmasyavirodhena tadudahara keshava
103.25
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य कारुण्याद्बहुविस्तरम्
प्रत्युवाच ततः कृष्णः सान्त्वयानो युधिष्ठिरम्
Etachchhrutva vachastasya karunyadbahuvistaram
Pratyuvacha tatah krishnah santvayano yudhishthiram
103.26
धर्मपुत्र विषादं त्वं मा कृथाः सत्यसंगर
यस्य ते भ्रातरः शूरा दुर्जयाः शत्रुसूदनाः
Dharmaputra vishadam tvam ma krithah satyasangara
Yasya te bhratarah shura durjayah shatrusudanah
103.27
अर्जुनो भीमसेनश्च वाय्वग्निसमतेजसौ
माद्रीपुत्रौ च विक्रान्तौ त्रिदशानामिवेश्वरौ
Arjuno bhimasenashcha vayvagnisamatejasau
Madriputrau cha vikrantau tridashanamiveshvarau
103.28
मां वा नियुङ्क्ष्व सौहार्दाद्योत्स्ये भीष्मेण पाण्डव
त्वत्प्रयुक्तो ह्यहं राजन्किं न कुर्यां महाहवे
Mam va niyunkshva sauhardadyotsye bhishmena pandava
Tvatprayukto hyaham rajankim na kuryam mahahave
103.29
हनिष्यामि रणे भीष्ममाहूय पुरुषर्षभम्
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां यदि नेच्छति फल्गुनः
Hanishyami rane bhishmamahuya purusharshabham
Pashyatam dhartarashtranam yadi nechchhati phalgunah
103.30
यदि भीष्मे हते राजञ्जयं पश्यसि पाण्डव
हन्तास्म्येकरथेनाद्य कुरुवृद्धं पितामहम्
Yadi bhishme hate rajanjayam pashyasi pandava
Hantasmyekarathenadya kuruvriddham pitamaham
103.31
पश्य मे विक्रमं राजन्महेन्द्रस्येव संयुगे
विमुञ्चन्तं महास्त्राणि पातयिष्यामि तं रथात्
Pashya me vikramam rajanmahendrasyeva sanyuge
Vimunchantam mahastrani patayishyami tam rathat
103.32
यः शत्रुः पाण्डुपुत्राणां मच्छत्रुः स न संशयः
मदर्था भवदर्था ये ये मदीयास्तवैव ते
Yah shatruh panduputranam machchhatruh sa na sanshayah
Madartha bhavadartha ye ye madiyastavaiva te
103.33
तव भ्राता मम सखा संबन्धी शिष्य एव च
मांसान्युत्कृत्य वै दद्यामर्जुनार्थे महीपते
Tava bhrata mama sakha sambandhi shishya eva cha
Mansanyutkritya vai dadyamarjunarthe mahipate
103.34
एष चापि नरव्याघ्रो मत्कृते जीवितं त्यजेत्
एष नः समयस्तात तारयेम परस्परम्
स मां नियुङ्क्ष्व राजेन्द्र यावद्द्वीपो भवाम्यहम्
Esha chapi naravyaghro matkrite jivitam tyajet
Esha nah samayastata tarayema parasparam
Sa mam niyunkshva rajendra yavaddvipo bhavamyaham
103.35
प्रतिज्ञातमुपप्लव्ये यत्तत्पार्थेन पूर्वतः
घातयिष्यामि गाङ्गेयमित्युलूकस्य संनिधौ
Pratigyatamupaplavye yattatparthena purvatah
Ghatayishyami gangeyamityulukasya sannidhau
103.36
परिरक्ष्यं च मम तद्वचः पार्थस्य धीमतः
अनुज्ञातं तु पार्थेन मया कार्यं न संशयः
Parirakshyam cha mama tadvachah parthasya dhimatah
Anugyatam tu parthena maya karyam na sanshayah
103.37
अथ वा फल्गुनस्यैष भारः परिमितो रणे
निहनिष्यति संग्रामे भीष्मं परपुरंजयम्
Atha va phalgunasyaisha bharah parimito rane
Nihanishyati sangrame bhishmam parapuranjayam
103.38
अशक्यमपि कुर्याद्धि रणे पार्थः समुद्यतः
त्रिदशान्वा समुद्युक्तान्सहितान्दैत्यदानवैः
निहन्यादर्जुनः संख्ये किमु भीष्मं नराधिप
Ashakyamapi kuryaddhi rane parthah samudyatah
Tridashanva samudyuktansahitandaityadanavaih
Nihanyadarjunah sankhye kimu bhishmam naradhipa
103.39
विपरीतो महावीर्यो गतसत्त्वोऽल्पजीवितः
भीष्मः शांतनवो नूनं कर्तव्यं नावबुध्यते
Viparito mahaviryo gatasattvolpajivitah
Bhishmah shantanavo nunam kartavyam navabudhyate
103.40
युधिष्ठिर उवाच
एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि माधव
सर्वे ह्येते न पर्याप्तास्तव वेगनिवारणे
Yudhishthira uvacha
Evametanmahabaho yatha vadasi madhava
Sarve hyete na paryaptastava veganivarane
103.41
नियतं समवाप्स्यामि सर्वमेव यथेप्सितम्
यस्य मे पुरुषव्याघ्र भवान्नाथो महाबलः
Niyatam samavapsyami sarvameva yathepsitam
Yasya me purushavyaghra bhavannatho mahabalah
103.42
सेन्द्रानपि रणे देवाञ्जयेयं जयतां वर
त्वया नाथेन गोविन्द किमु भीष्मं महाहवे
Sendranapi rane devanjayeyam jayatam vara
Tvaya nathena govinda kimu bhishmam mahahave
103.43
न तु त्वामनृतं कर्तुमुत्सहे स्वार्थगौरवात्
अयुध्यमानः साहाय्यं यथोक्तं कुरु माधव
Na tu tvamanritam kartumutsahe svarthagauravat
Ayudhyamanah sahayyam yathoktam kuru madhava
103.44
समयस्तु कृतः कश्चिद्भीष्मेण मम माधव
मन्त्रयिष्ये तवार्थाय न तु योत्स्ये कथंचन
दुर्योधनार्थे योत्स्यामि सत्यमेतदिति प्रभो
Samayastu kritah kashchidbhishmena mama madhava
Mantrayishye tavarthaya na tu yotsye kathanchana
Duryodhanarthe yotsyami satyametaditi prabho
103.45
स हि राज्यस्य मे दाता मन्त्रस्यैव च माधव
तस्माद्देवव्रतं भूयो वधोपायार्थमात्मनः
भवता सहिताः सर्वे पृच्छामो मधुसूदन
Sa hi rajyasya me data mantrasyaiva cha madhava
Tasmaddevavratam bhuyo vadhopayarthamatmanah
Bhavata sahitah sarve prichchhamo madhusudana
103.46
तद्वयं सहिता गत्वा भीष्ममाशु नरोत्तमम्
रुचिते तव वार्ष्णेय मन्त्रं पृच्छाम कौरवम्
Tadvayam sahita gatva bhishmamashu narottamam
Ruchite tava varshneya mantram prichchhama kauravam
103.47
स वक्ष्यति हितं वाक्यं तथ्यं चैव जनार्दन
यथा स वक्ष्यते कृष्ण तथा कर्तास्मि संयुगे
Sa vakshyati hitam vakyam tathyam chaiva janardana
Yatha sa vakshyate krishna tatha kartasmi sanyuge
103.48
स नो जयस्य दाता च मन्त्रस्य च धृतव्रतः
बालाः पित्रा विहीनाश्च तेन संवर्धिता वयम्
Sa no jayasya data cha mantrasya cha dhritavratah
Balah pitra vihinashcha tena sanvardhita vayam
103.49
तं चेत्पितामहं वृद्धं हन्तुमिच्छामि माधव
पितुः पितरमिष्टं वै धिगस्तु क्षत्रजीविकाम्
Tam chetpitamaham vriddham hantumichchhami madhava
Pituh pitaramishtam vai dhigastu kshatrajivikam
103.50
संजय उवाच
ततोऽब्रवीन्महाराज वार्ष्णेयः कुरुनन्दनम्
रोचते मे महाबाहो सततं तव भाषितम्
Sanjaya uvacha
Tatobravinmaharaja varshneyah kurunandanam
Rochate me mahabaho satatam tava bhashitam
103.51
देवव्रतः कृती भीष्मः प्रेक्षितेनापि निर्दहेत्
गम्यतां स वधोपायं प्रष्टुं सागरगासुतः
वक्तुमर्हति सत्यं स त्वया पृष्टो विशेषतः
Devavratah kriti bhishmah prekshitenapi nirdahet
Gamyatam sa vadhopayam prashtum sagaragasutah
Vaktumarhati satyam sa tvaya prishto visheshatah
103.52
ते वयं तत्र गच्छामः प्रष्टुं कुरुपितामहम्
प्रणम्य शिरसा चैनं मन्त्रं पृच्छाम माधव
स नो दास्यति यं मन्त्रं तेन योत्स्यामहे परान्
Te vayam tatra gachchhamah prashtum kurupitamaham
Pranamya shirasa chainam mantram prichchhama madhava
Sa no dasyati yam mantram tena yotsyamahe paran
103.53
एवं संमन्त्र्य वै वीराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज
जग्मुस्ते सहिताः सर्वे वासुदेवश्च वीर्यवान्
विमुक्तशस्त्रकवचा भीष्मस्य सदनं प्रति
Evam sammantrya vai virah pandavah pandupurvaja
Jagmuste sahitah sarve vasudevashcha viryavan
Vimuktashastrakavacha bhishmasya sadanam prati
103.54
प्रविश्य च तदा भीष्मं शिरोभिः प्रतिपेदिरे
पूजयन्तो महाराज पाण्डवा भरतर्षभ
प्रणम्य शिरसा चैनं भीष्मं शरणमन्वयुः
Pravishya cha tada bhishmam shirobhih pratipedire
Pujayanto maharaja pandava bharatarshabha
Pranamya shirasa chainam bhishmam sharanamanvayuh
103.55
तानुवाच महाबाहुर्भीष्मः कुरुपितामहः
स्वागतं तव वार्ष्णेय स्वागतं ते धनंजय
स्वागतं धर्मपुत्राय भीमाय यमयोस्तथा
Tanuvacha mahabahurbhishmah kurupitamahah
Svagatam tava varshneya svagatam te dhananjaya
Svagatam dharmaputraya bhimaya yamayostatha
103.56
किं कार्यं वः करोम्यद्य युष्मत्प्रीतिविवर्धनम्
सर्वात्मना च कर्तास्मि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्
Kim karyam vah karomyadya yushmatpritivivardhanam
Sarvatmana cha kartasmi yadyapi syatsudushkaram
103.57
तथा ब्रुवाणं गाङ्गेयं प्रीतियुक्तं पुनः पुनः
उवाच वाक्यं दीनात्मा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
Tatha bruvanam gangeyam pritiyuktam punah punah
Uvacha vakyam dinatma dharmaputro yudhishthirah
103.58
कथं जयेम धर्मज्ञ कथं राज्यं लभेमहि
प्रजानां संक्षयो न स्यात्कथं तन्मे वदाभिभो
Katham jayema dharmagya katham rajyam labhemahi
Prajanam sankshayo na syatkatham tanme vadabhibho
103.59
भवान्हि नो वधोपायं ब्रवीतु स्वयमात्मनः
भवन्तं समरे राजन्विषहेम कथं वयम्
Bhavanhi no vadhopayam bravitu svayamatmanah
Bhavantam samare rajanvishahema katham vayam
103.60
न हि ते सूक्ष्ममप्यस्ति रन्ध्रं कुरुपितामह
मण्डलेनैव धनुषा सदा दृश्योऽसि संयुगे
Na hi te sukshmamapyasti randhram kurupitamaha
Mandalenaiva dhanusha sada drishyosi sanyuge
103.61
नाददानं संदधानं विकर्षन्तं धनुर्न च
पश्यामस्त्वा महाबाहो रथे सूर्यमिव स्थितम्
Nadadanam sandadhanam vikarshantam dhanurna cha
Pashyamastva mahabaho rathe suryamiva sthitam
103.62
नराश्वरथनागानां हन्तारं परवीरहन्
क इवोत्सहते हन्तुं त्वां पुमान्भरतर्षभ
Narashvarathanaganam hantaram paravirahan
Ka ivotsahate hantum tvam pumanbharatarshabha
103.63
वर्षता शरवर्षाणि महान्ति पुरुषोत्तम
क्षयं नीता हि पृतना भवता महती मम
Varshata sharavarshani mahanti purushottama
Kshayam nita hi pritana bhavata mahati mama
103.64
यथा युधि जयेयं त्वां यथा राज्यं भवेन्मम
भवेत्सैन्यस्य वा शान्तिस्तन्मे ब्रूहि पितामह
Yatha yudhi jayeyam tvam yatha rajyam bhavenmama
Bhavetsainyasya va shantistanme bruhi pitamaha
103.65
ततोऽब्रवीच्छांतनवः पाण्डवान्पाण्डुपूर्वज
न कथंचन कौन्तेय मयि जीवति संयुगे
युष्मासु दृश्यते वृद्धिः सत्यमेतद्ब्रवीमि वः
Tatobravichchhantanavah pandavanpandupurvaja
Na kathanchana kaunteya mayi jivati sanyuge
Yushmasu drishyate vriddhih satyametadbravimi vah
103.66
निर्जिते मयि युद्धे तु ध्रुवं जेष्यथ कौरवान्
क्षिप्रं मयि प्रहरत यदीच्छथ रणे जयम्
अनुजानामि वः पार्थाः प्रहरध्वं यथासुखम्
Nirjite mayi yuddhe tu dhruvam jeshyatha kauravan
Kshipram mayi praharata yadichchhatha rane jayam
Anujanami vah parthah praharadhvam yathasukham
103.67
एवं हि सुकृतं मन्ये भवतां विदितो ह्यहम्
हते मयि हतं सर्वं तस्मादेवं विधीयताम्
Evam hi sukritam manye bhavatam vidito hyaham
Hate mayi hatam sarvam tasmadevam vidhiyatam
103.68
युधिष्ठिर उवाच
ब्रूहि तस्मादुपायं नो यथा युद्धे जयेमहि
भवन्तं समरे क्रुद्धं दण्डपाणिमिवान्तकम्
Yudhishthira uvacha
Bruhi tasmadupayam no yatha yuddhe jayemahi
Bhavantam samare kruddham dandapanimivantakam
103.69
शक्यो वज्रधरो जेतुं वरुणोऽथ यमस्तथा
न भवान्समरे शक्यः सेन्द्रैरपि सुरासुरैः
Shakyo vajradharo jetum varunotha yamastatha
Na bhavansamare shakyah sendrairapi surasuraih
103.70
भीष्म उवाच
सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि पाण्डव
नाहं शक्यो रणे जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः
Bhishma uvacha
Satyametanmahabaho yatha vadasi pandava
Naham shakyo rane jetum sendrairapi surasuraih
103.71
आत्तशस्त्रो रणे यत्तो गृहीतवरकार्मुकः
न्यस्तशस्त्रं तु मां राजन्हन्युर्युधि महारथाः
Attashastro rane yatto grihitavarakarmukah
Nyastashastram tu mam rajanhanyuryudhi maharathah
103.72
निक्षिप्तशस्त्रे पतिते विमुक्तकवचध्वजे
द्रवमाणे च भीते च तवास्मीति च वादिनि
Nikshiptashastre patite vimuktakavachadhvaje
Dravamane cha bhite cha tavasmiti cha vadini
103.73
स्त्रियां स्त्रीनामधेये च विकले चैकपुत्रके
अप्रसूते च दुष्प्रेक्ष्ये न युद्धं रोचते मम
Striyam strinamadheye cha vikale chaikaputrake
Aprasute cha dushprekshye na yuddham rochate mama
103.74
इमं च शृणु मे पार्थ संकल्पं पूर्वचिन्तितम्
अमङ्गल्यध्वजं दृष्ट्वा न युध्येयं कथंचन
Imam cha shrinu me partha sankalpam purvachintitam
Amangalyadhvajam drishtva na yudhyeyam kathanchana
103.75
य एष द्रौपदो राजंस्तव सैन्ये महारथः
शिखण्डी समराकाङ्क्षी शूरश्च समितिंजयः
Ya esha draupado rajanstava sainye maharathah
Shikhandi samarakankshi shurashcha samitinjayah
103.76
यथाभवच्च स्त्री पूर्वं पश्चात्पुंस्त्वमुपागतः
जानन्ति च भवन्तोऽपि सर्वमेतद्यथातथम्
Yathabhavachcha stri purvam pashchatpunstvamupagatah
Jananti cha bhavantopi sarvametadyathatatham
103.77
अर्जुनः समरे शूरः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्
मामेव विशिखैस्तूर्णमभिद्रवतु दंशितः
Arjunah samare shurah puraskritya shikhandinam
Mameva vishikhaisturnamabhidravatu danshitah
103.78
अमङ्गल्यध्वजे तस्मिन्स्त्रीपूर्वे च विशेषतः
न प्रहर्तुमभीप्सामि गृहीतेषुं कथंचन
Amangalyadhvaje tasminstripurve cha visheshatah
Na prahartumabhipsami grihiteshum kathanchana
103.79
तदन्तरं समासाद्य पाण्डवो मां धनंजयः
शरैर्घातयतु क्षिप्रं समन्ताद्भरतर्षभ
Tadantaram samasadya pandavo mam dhananjayah
Sharairghatayatu kshipram samantadbharatarshabha
103.80
न तं पश्यामि लोकेषु यो मां हन्यात्समुद्यतम्
ऋते कृष्णान्महाभागात्पाण्डवाद्वा धनंजयात्
Na tam pashyami lokeshu yo mam hanyatsamudyatam
Rite krishnanmahabhagatpandavadva dhananjayat
103.81
एष तस्मात्पुरोधाय कंचिदन्यं ममाग्रतः
मां पातयतु बीभत्सुरेवं ते विजयो भवेत्
Esha tasmatpurodhaya kanchidanyam mamagratah
Mam patayatu bibhatsurevam te vijayo bhavet
103.82
एतत्कुरुष्व कौन्तेय यथोक्तं वचनं मम
ततो जेष्यसि संग्रामे धार्तराष्ट्रान्समागतान्
Etatkurushva kaunteya yathoktam vachanam mama
Tato jeshyasi sangrame dhartarashtransamagatan
103.83
संजय उवाच
तेऽनुज्ञातास्ततः पार्था जग्मुः स्वशिबिरं प्रति
अभिवाद्य महात्मानं भीष्मं कुरुपितामहम्
Sanjaya uvacha
Tenugyatastatah partha jagmuh svashibiram prati
Abhivadya mahatmanam bhishmam kurupitamaham
103.84
तथोक्तवति गाङ्गेये परलोकाय दीक्षिते
अर्जुनो दुःखसंतप्तः सव्रीडमिदमब्रवीत्
Tathoktavati gangeye paralokaya dikshite
Arjuno duhkhasantaptah savridamidamabravit
103.85
गुरुणा कुलवृद्धेन कृतप्रज्ञेन धीमता
पितामहेन संग्रामे कथं योत्स्यामि माधव
Guruna kulavriddhena kritapragyena dhimata
Pitamahena sangrame katham yotsyami madhava
103.86
क्रीडता हि मया बाल्ये वासुदेव महामनाः
पांसुरूषितगात्रेण महात्मा परुषीकृतः
Kridata hi maya balye vasudeva mahamanah
Pansurushitagatrena mahatma parushikritah
103.87
यस्याहमधिरुह्याङ्कं बालः किल गदाग्रज
तातेत्यवोचं पितरं पितुः पाण्डोर्महात्मनः
Yasyahamadhiruhyankam balah kila gadagraja
Tatetyavocham pitaram pituh pandormahatmanah
103.88
नाहं तातस्तव पितुस्तातोऽस्मि तव भारत
इति मामब्रवीद्बाल्ये यः स वध्यः कथं मया
Naham tatastava pitustatosmi tava bharata
Iti mamabravidbalye yah sa vadhyah katham maya
103.89
कामं वध्यतु मे सैन्यं नाहं योत्स्ये महात्मना
जयो वास्तु वधो वा मे कथं वा कृष्ण मन्यसे
Kamam vadhyatu me sainyam naham yotsye mahatmana
Jayo vastu vadho va me katham va krishna manyase
103.90
श्रीकृष्ण उवाच
प्रतिज्ञाय वधं जिष्णो पुरा भीष्मस्य संयुगे
क्षत्रधर्मे स्थितः पार्थ कथं नैनं हनिष्यसि
Shrikrishna uvacha
Pratigyaya vadham jishno pura bhishmasya sanyuge
Kshatradharme sthitah partha katham nainam hanishyasi
103.91
पातयैनं रथात्पार्थ वज्राहतमिव द्रुमम्
नाहत्वा युधि गाङ्गेयं विजयस्ते भविष्यति
Patayainam rathatpartha vajrahatamiva drumam
Nahatva yudhi gangeyam vijayaste bhavishyati
103.92
दिष्टमेतत्पुरा देवैर्भविष्यत्यवशस्य ते
हन्ता भीष्मस्य पूर्वेन्द्र इति तन्न तदन्यथा
Dishtametatpura devairbhavishyatyavashasya te
Hanta bhishmasya purvendra iti tanna tadanyatha
103.93
न हि भीष्मं दुराधर्षं व्यात्ताननमिवान्तकम्
त्वदन्यः शक्नुयाद्धन्तुमपि वज्रधरः स्वयम्
Na hi bhishmam duradharsham vyattananamivantakam
Tvadanyah shaknuyaddhantumapi vajradharah svayam
103.94
जहि भीष्मं महाबाहो शृणु चेदं वचो मम
यथोवाच पुरा शक्रं महाबुद्धिर्बृहस्पतिः
Jahi bhishmam mahabaho shrinu chedam vacho mama
Yathovacha pura shakram mahabuddhirbrihaspatih
103.95
ज्यायांसमपि चेच्छक्र गुणैरपि समन्वितम्
आततायिनमामन्त्र्य हन्याद्घातकमागतम्
Jyayansamapi chechchhakra gunairapi samanvitam
Atatayinamamantrya hanyadghatakamagatam
103.96
शाश्वतोऽयं स्थितो धर्मः क्षत्रियाणां धनंजय
योद्धव्यं रक्षितव्यं च यष्टव्यं चानसूयुभिः
Shashvatoyam sthito dharmah kshatriyanam dhananjaya
Yoddhavyam rakshitavyam cha yashtavyam chanasuyubhih
103.97
अर्जुन उवाच
शिखण्डी निधनं कृष्ण भीष्मस्य भविता ध्रुवम्
दृष्ट्वैव हि सदा भीष्मः पाञ्चाल्यं विनिवर्तते
Arjuna uvacha
Shikhandi nidhanam krishna bhishmasya bhavita dhruvam
Drishtvaiva hi sada bhishmah panchalyam vinivartate
103.98
ते वयं प्रमुखे तस्य स्थापयित्वा शिखण्डिनम्
गाङ्गेयं पातयिष्याम उपायेनेति मे मतिः
Te vayam pramukhe tasya sthapayitva shikhandinam
Gangeyam patayishyama upayeneti me matih
103.99
अहमन्यान्महेष्वासान्वारयिष्यामि सायकैः
शिखण्ड्यपि युधां श्रेष्ठो भीष्ममेवाभियास्यतु
Ahamanyanmaheshvasanvarayishyami sayakaih
Shikhandyapi yudham shreshtho bhishmamevabhiyasyatu
103.100
श्रुतं ते कुरुमुख्यस्य नाहं हन्यां शिखण्डिनम्
कन्या ह्येषा पुरा जाता पुरुषः समपद्यत
Shrutam te kurumukhyasya naham hanyam shikhandinam
Kanya hyesha pura jata purushah samapadyata
103.101
संजय उवाच
इत्येवं निश्चयं कृत्वा पाण्डवाः सहमाधवाः
शयनानि यथास्वानि भेजिरे पुरुषर्षभाः
Sanjaya uvacha
Ityevam nishchayam kritva pandavah sahamadhavah
Shayanani yathasvani bhejire purusharshabhah