UtshovChapter 102
102.1
संजय उवाच
ततः पिता तव क्रुद्धो निशितैः सायकोत्तमैः
आजघान रणे पार्थान्सहसेनान्समन्ततः
Sanjaya uvacha
Tatah pita tava kruddho nishitaih sayakottamaih
Ajaghana rane parthansahasenansamantatah
102.2
भीमं द्वादशभिर्विद्ध्वा सात्यकिं नवभिः शरैः
नकुलं च त्रिभिर्बाणैः सहदेवं च सप्तभिः
Bhimam dvadashabhirviddhva satyakim navabhih sharaih
Nakulam cha tribhirbanaih sahadevam cha saptabhih
102.3
युधिष्ठिरं द्वादशभिर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्
धृष्टद्युम्नं ततो विद्ध्वा विननाद महाबलः
Yudhishthiram dvadashabhirbahvorurasi charpayat
Dhrishtadyumnam tato viddhva vinanada mahabalah
102.4
तं द्वादशार्धैर्नकुलो माधवश्च त्रिभिः शरैः
धृष्टद्युम्नश्च सप्तत्या भीमसेनश्च पञ्चभिः
युधिष्ठिरो द्वादशभिः प्रत्यविध्यत्पितामहम्
Tam dvadashardhairnakulo madhavashcha tribhih sharaih
Dhrishtadyumnashcha saptatya bhimasenashcha panchabhih
Yudhishthiro dvadashabhih pratyavidhyatpitamaham
102.5
द्रोणस्तु सात्यकिं विद्ध्वा भीमसेनमविध्यत
एकैकं पञ्चभिर्बाणैर्यमदण्डोपमैः शितैः
Dronastu satyakim viddhva bhimasenamavidhyata
Ekaikam panchabhirbanairyamadandopamaih shitaih
102.6
तौ च तं प्रत्यविध्येतां त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः
तोत्त्रैरिव महानागं द्रोणं ब्राह्मणपुंगवम्
Tau cha tam pratyavidhyetam tribhistribhirajihmagaih
Tottrairiva mahanagam dronam brahmanapungavam
102.7
सौवीराः कितवाः प्राच्याः प्रतीच्योदीच्यमालवाः
अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः
संग्रामे नाजहुर्भीष्मं वध्यमानाः शितैः शरैः
Sauvirah kitavah prachyah pratichyodichyamalavah
Abhishahah shurasenah shibayotha vasatayah
Sangrame najahurbhishmam vadhyamanah shitaih sharaih
102.8
तथैवान्ये वध्यमानाः पाण्डवेयैर्महात्मभिः
पाण्डवानभ्यवर्तन्त विविधायुधपाणयः
तथैव पाण्डवा राजन्परिवव्रुः पितामहम्
Tathaivanye vadhyamanah pandaveyairmahatmabhih
Pandavanabhyavartanta vividhayudhapanayah
Tathaiva pandava rajanparivavruh pitamaham
102.9
स समन्तात्परिवृतो रथौघैरपराजितः
गहनेऽग्निरिवोत्सृष्टः प्रजज्वाल दहन्परान्
Sa samantatparivrito rathaughairaparajitah
Gahanegnirivotsrishtah prajajvala dahanparan
102.10
रथाग्न्यगारश्चापार्चिरसिशक्तिगदेन्धनः
शरस्फुलिङ्गो भीष्माग्निर्ददाह क्षत्रियर्षभान्
Rathagnyagarashchaparchirasishaktigadendhanah
Sharasphulingo bhishmagnirdadaha kshatriyarshabhan
102.11
सुवर्णपुङ्खैरिषुभिर्गार्ध्रपक्षैः सुतेजनैः
कर्णिनालीकनाराचैश्छादयामास तद्बलम्
Suvarnapunkhairishubhirgardhrapakshaih sutejanaih
Karninalikanarachaishchhadayamasa tadbalam
102.12
अपातयद्ध्वजांश्चैव रथिनश्च शितैः शरैः
मुण्डतालवनानीव चकार स रथव्रजान्
Apatayaddhvajanshchaiva rathinashcha shitaih sharaih
Mundatalavananiva chakara sa rathavrajan
102.13
निर्मनुष्यान्रथान्राजन्गजानश्वांश्च संयुगे
अकरोत्स महाबाहुः सर्वशस्त्रभृतां वरः
Nirmanushyanrathanrajangajanashvanshcha sanyuge
Akarotsa mahabahuh sarvashastrabhritam varah
102.14
तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः
निशम्य सर्वभूतानि समकम्पन्त भारत
Tasya jyatalanirghosham visphurjitamivashaneh
Nishamya sarvabhutani samakampanta bharata
102.15
अमोघा ह्यपतन्बाणाः पितुस्ते भरतर्षभ
नासज्जन्त तनुत्रेषु भीष्मचापच्युताः शराः
Amogha hyapatanbanah pituste bharatarshabha
Nasajjanta tanutreshu bhishmachapachyutah sharah
102.16
हतवीरान्रथान्राजन्संयुक्ताञ्जवनैर्हयैः
अपश्याम महाराज ह्रियमाणान्रणाजिरे
Hataviranrathanrajansanyuktanjavanairhayaih
Apashyama maharaja hriyamananranajire
102.17
चेदिकाशिकरूषाणां सहस्राणि चतुर्दश
महारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास्तनुत्यजः
अपरावर्तिनः सर्वे सुवर्णविकृतध्वजाः
Chedikashikarushanam sahasrani chaturdasha
Maharathah samakhyatah kulaputrastanutyajah
Aparavartinah sarve suvarnavikritadhvajah
102.18
संग्रामे भीष्ममासाद्य व्यादितास्यमिवान्तकम्
निमग्नाः परलोकाय सवाजिरथकुञ्जराः
Sangrame bhishmamasadya vyaditasyamivantakam
Nimagnah paralokaya savajirathakunjarah
102.19
भग्नाक्षोपस्करान्कांश्चिद्भग्नचक्रांश्च सर्वशः
अपश्याम रथान्राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः
Bhagnakshopaskarankanshchidbhagnachakranshcha sarvashah
Apashyama rathanrajanshatashotha sahasrashah
102.20
सवरूथै रथैर्भग्नै रथिभिश्च निपातितैः
शरैः सुकवचैश्छिन्नैः पट्टिशैश्च विशां पते
Savaruthai rathairbhagnai rathibhishcha nipatitaih
Sharaih sukavachaishchhinnaih pattishaishcha visham pate
102.21
गदाभिर्मुसलैश्चैव निस्त्रिंशैश्च शिलीमुखैः
अनुकर्षैरुपासङ्गैश्चक्रैर्भग्नैश्च मारिष
Gadabhirmusalaishchaiva nistrinshaishcha shilimukhaih
Anukarshairupasangaishchakrairbhagnaishcha marisha
102.22
बाहुभिः कार्मुकैः खड्गैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः
तलत्रैरङ्गुलित्रैश्च ध्वजैश्च विनिपातितैः
चापैश्च बहुधा छिन्नैः समास्तीर्यत मेदिनी
Bahubhih karmukaih khadgaih shirobhishcha sakundalaih
Talatrairangulitraishcha dhvajaishcha vinipatitaih
Chapaishcha bahudha chhinnaih samastiryata medini
102.23
हतारोहा गजा राजन्हयाश्च हतसादिनः
परिपेतुर्द्रुतं तत्र शतशोऽथ सहस्रशः
Hataroha gaja rajanhayashcha hatasadinah
Paripeturdrutam tatra shatashotha sahasrashah
102.24
यतमानाश्च ते वीरा द्रवमाणान्महारथान्
नाशक्नुवन्वारयितुं भीष्मबाणप्रपीडितान्
Yatamanashcha te vira dravamananmaharathan
Nashaknuvanvarayitum bhishmabanaprapiditan
102.25
महेन्द्रसमवीर्येण वध्यमाना महाचमूः
अभज्यत महाराज न च द्वौ सह धावतः
Mahendrasamaviryena vadhyamana mahachamuh
Abhajyata maharaja na cha dvau saha dhavatah
102.26
आविद्धरथनागाश्वं पतितध्वजकूबरम्
अनीकं पाण्डुपुत्राणां हाहाभूतमचेतनम्
Aviddharathanagashvam patitadhvajakubaram
Anikam panduputranam hahabhutamachetanam
102.27
जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा
प्रियं सखायं चाक्रन्दे सखा दैवबलात्कृतः
Jaghanatra pita putram putrashcha pitaram tatha
Priyam sakhayam chakrande sakha daivabalatkritah
102.28
विमुच्य कवचानन्ये पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः
प्रकीर्य केशान्धावन्तः प्रत्यदृश्यन्त भारत
Vimuchya kavachananye panduputrasya sainikah
Prakirya keshandhavantah pratyadrishyanta bharata
102.29
तद्गोकुलमिवोद्भ्रान्तमुद्भ्रान्तरथकुञ्जरम्
ददृशे पाण्डुपुत्रस्य सैन्यमार्तस्वरं तदा
Tadgokulamivodbhrantamudbhrantarathakunjaram
Dadrishe panduputrasya sainyamartasvaram tada
102.30
प्रभज्यमानं सैन्यं तु दृष्ट्वा यादवनन्दनः
उवाच पार्थं बीभत्सुं निगृह्य रथमुत्तमम्
Prabhajyamanam sainyam tu drishtva yadavanandanah
Uvacha partham bibhatsum nigrihya rathamuttamam
102.31
अयं स कालः संप्राप्तः पार्थ यः काङ्क्षितस्तव
प्रहरास्मै नरव्याघ्र न चेन्मोहात्प्रमुह्यसे
Ayam sa kalah sampraptah partha yah kankshitastava
Praharasmai naravyaghra na chenmohatpramuhyase
102.32
यत्पुरा कथितं वीर त्वया राज्ञां समागमे
विराटनगरे पार्थ संजयस्य समीपतः
Yatpura kathitam vira tvaya ragyam samagame
Viratanagare partha sanjayasya samipatah
102.33
भीष्मद्रोणमुखान्सर्वान्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान्
सानुबन्धान्हनिष्यामि ये मां योत्स्यन्ति संयुगे
Bhishmadronamukhansarvandhartarashtrasya sainikan
Sanubandhanhanishyami ye mam yotsyanti sanyuge
102.34
इति तत्कुरु कौन्तेय सत्यं वाक्यमरिंदम
क्षत्रधर्ममनुस्मृत्य युध्यस्व भरतर्षभ
Iti tatkuru kaunteya satyam vakyamarindama
Kshatradharmamanusmritya yudhyasva bharatarshabha
102.35
इत्युक्तो वासुदेवेन तिर्यग्दृष्टिरधोमुखः
अकाम इव बीभत्सुरिदं वचनमब्रवीत्
Ityukto vasudevena tiryagdrishtiradhomukhah
Akama iva bibhatsuridam vachanamabravit
102.36
अवध्यानां वधं कृत्वा राज्यं वा नरकोत्तरम्
दुःखानि वनवासे वा किं नु मे सुकृतं भवेत्
Avadhyanam vadham kritva rajyam va narakottaram
Duhkhani vanavase va kim nu me sukritam bhavet
102.37
चोदयाश्वान्यतो भीष्मः करिष्ये वचनं तव
पातयिष्यामि दुर्धर्षं वृद्धं कुरुपितामहम्
Chodayashvanyato bhishmah karishye vachanam tava
Patayishyami durdharsham vriddham kurupitamaham
102.38
ततोऽश्वान्रजतप्रख्यांश्चोदयामास माधवः
यतो भीष्मस्ततो राजन्दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिवानिव
Tatoshvanrajataprakhyanshchodayamasa madhavah
Yato bhishmastato rajandushprekshyo rashmivaniva
102.39
ततस्तत्पुनरावृत्तं युधिष्ठिरबलं महत्
दृष्ट्वा पार्थं महाबाहुं भीष्मायोद्यन्तमाहवे
Tatastatpunaravrittam yudhishthirabalam mahat
Drishtva partham mahabahum bhishmayodyantamahave
102.40
ततो भीष्मः कुरुश्रेष्ठः सिंहवद्विनदन्मुहुः
धनंजयरथं शीघ्रं शरवर्षैरवाकिरत्
Tato bhishmah kurushreshthah sinhavadvinadanmuhuh
Dhananjayaratham shighram sharavarshairavakirat
102.41
क्षणेन स रथस्तस्य सहयः सहसारथिः
शरवर्षेण महता न प्राज्ञायत किंचन
Kshanena sa rathastasya sahayah sahasarathih
Sharavarshena mahata na pragyayata kinchana
102.42
वासुदेवस्त्वसंभ्रान्तो धैर्यमास्थाय सात्वतः
चोदयामास तानश्वान्वितुन्नान्भीष्मसायकैः
Vasudevastvasambhranto dhairyamasthaya satvatah
Chodayamasa tanashvanvitunnanbhishmasayakaih
102.43
ततः पार्थो धनुर्गृह्य दिव्यं जलदनिस्वनम्
पातयामास भीष्मस्य धनुश्छित्त्वा शितैः शरैः
Tatah partho dhanurgrihya divyam jaladanisvanam
Patayamasa bhishmasya dhanushchhittva shitaih sharaih
102.44
स च्छिन्नधन्वा कौरव्यः पुनरन्यन्महद्धनुः
निमेषान्तरमात्रेण सज्यं चक्रे पिता तव
Sa chchhinnadhanva kauravyah punaranyanmahaddhanuh
Nimeshantaramatrena sajyam chakre pita tava
102.45
विचकर्ष ततो दोर्भ्यां धनुर्जलदनिस्वनम्
अथास्य तदपि क्रुद्धश्चिच्छेद धनुरर्जुनः
Vichakarsha tato dorbhyam dhanurjaladanisvanam
Athasya tadapi kruddhashchichchheda dhanurarjunah
102.46
तस्य तत्पूजयामास लाघवं शंतनोः सुतः
साधु पार्थ महाबाहो साधु कुन्तीसुतेति च
Tasya tatpujayamasa laghavam shantanoh sutah
Sadhu partha mahabaho sadhu kuntisuteti cha
102.47
समाभाष्यैनमपरं प्रगृह्य रुचिरं धनुः
मुमोच समरे भीष्मः शरान्पार्थरथं प्रति
Samabhashyainamaparam pragrihya ruchiram dhanuh
Mumocha samare bhishmah sharanpartharatham prati
102.48
अदर्शयद्वासुदेवो हययाने परं बलम्
मोघान्कुर्वञ्शरांस्तस्य मण्डलानि विदर्शयन्
Adarshayadvasudevo hayayane param balam
Moghankurvansharanstasya mandalani vidarshayan
102.49
शुशुभाते नरव्याघ्रौ भीष्मपार्थौ शरक्षतौ
गोवृषाविव संरब्धौ विषाणोल्लिखिताङ्कितौ
Shushubhate naravyaghrau bhishmaparthau sharakshatau
Govrishaviva sanrabdhau vishanollikhitankitau
102.50
वासुदेवस्तु संप्रेक्ष्य पार्थस्य मृदुयुद्धताम्
भीष्मं च शरवर्षाणि सृजन्तमनिशं युधि
Vasudevastu samprekshya parthasya mriduyuddhatam
Bhishmam cha sharavarshani srijantamanisham yudhi
102.51
प्रतपन्तमिवादित्यं मध्यमासाद्य सेनयोः
वरान्वरान्विनिघ्नन्तं पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान्
Pratapantamivadityam madhyamasadya senayoh
Varanvaranvinighnantam panduputrasya sainikan
102.52
युगान्तमिव कुर्वाणं भीष्मं यौधिष्ठिरे बले
नामृष्यत महाबाहुर्माधवः परवीरहा
Yugantamiva kurvanam bhishmam yaudhishthire bale
Namrishyata mahabahurmadhavah paraviraha
102.53
उत्सृज्य रजतप्रख्यान्हयान्पार्थस्य मारिष
क्रुद्धो नाम महायोगी प्रचस्कन्द महारथात्
अभिदुद्राव भीष्मं स भुजप्रहरणो बली
Utsrijya rajataprakhyanhayanparthasya marisha
Kruddho nama mahayogi prachaskanda maharathat
Abhidudrava bhishmam sa bhujapraharano bali
102.54
प्रतोदपाणिस्तेजस्वी सिंहवद्विनदन्मुहुः
दारयन्निव पद्भ्यां स जगतीं जगतीश्वरः
Pratodapanistejasvi sinhavadvinadanmuhuh
Darayanniva padbhyam sa jagatim jagatishvarah
102.55
क्रोधताम्रेक्षणः कृष्णो जिघांसुरमितद्युतिः
ग्रसन्निव च चेतांसि तावकानां महाहवे
Krodhatamrekshanah krishno jighansuramitadyutih
Grasanniva cha chetansi tavakanam mahahave
102.56
दृष्ट्वा माधवमाक्रन्दे भीष्मायोद्यन्तमाहवे
हतो भीष्मो हतो भीष्म इति तत्र स्म सैनिकाः
क्रोशन्तः प्राद्रवन्सर्वे वासुदेवभयान्नराः
Drishtva madhavamakrande bhishmayodyantamahave
Hato bhishmo hato bhishma iti tatra sma sainikah
Kroshantah pradravansarve vasudevabhayannarah
102.57
पीतकौशेयसंवीतो मणिश्यामो जनार्दनः
शुशुभे विद्रवन्भीष्मं विद्युन्माली यथाम्बुदः
Pitakausheyasanvito manishyamo janardanah
Shushubhe vidravanbhishmam vidyunmali yathambudah
102.58
स सिंह इव मातङ्गं यूथर्षभ इवर्षभम्
अभिदुद्राव तेजस्वी विनदन्यादवर्षभः
Sa sinha iva matangam yutharshabha ivarshabham
Abhidudrava tejasvi vinadanyadavarshabhah
102.59
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य पुण्डरीकाक्षमाहवे
असंभ्रमं रणे भीष्मो विचकर्ष महद्धनुः
उवाच चैनं गोविन्दमसंभ्रान्तेन चेतसा
Tamapatantam samprekshya pundarikakshamahave
Asambhramam rane bhishmo vichakarsha mahaddhanuh
Uvacha chainam govindamasambhrantena chetasa
102.60
एह्येहि पुण्डरीकाक्ष देवदेव नमोऽस्तु ते
मामद्य सात्वतश्रेष्ठ पातयस्व महाहवे
Ehyehi pundarikaksha devadeva namostu te
Mamadya satvatashreshtha patayasva mahahave
102.61
त्वया हि देव संग्रामे हतस्यापि ममानघ
श्रेय एव परं कृष्ण लोकेऽमुष्मिन्निहैव च
संभावितोऽस्मि गोविन्द त्रैलोक्येनाद्य संयुगे
Tvaya hi deva sangrame hatasyapi mamanagha
Shreya eva param krishna lokemushminnihaiva cha
Sambhavitosmi govinda trailokyenadya sanyuge
102.62
अन्वगेव ततः पार्थस्तमनुद्रुत्य केशवम्
निजग्राह महाबाहुर्बाहुभ्यां परिगृह्य वै
Anvageva tatah parthastamanudrutya keshavam
Nijagraha mahabahurbahubhyam parigrihya vai
102.63
निगृह्यमाणः पार्थेन कृष्णो राजीवलोचनः
जगाम चैनमादाय वेगेन पुरुषोत्तमः
Nigrihyamanah parthena krishno rajivalochanah
Jagama chainamadaya vegena purushottamah
102.64
पार्थस्तु विष्टभ्य बलाच्चरणौ परवीरहा
निजघ्राह हृषीकेशं कथंचिद्दशमे पदे
Parthastu vishtabhya balachcharanau paraviraha
Nijaghraha hrishikesham kathanchiddashame pade
102.65
तत एनमुवाचार्तः क्रोधपर्याकुलेक्षणम्
निःश्वसन्तं यथा नागमर्जुनः परवीरहा
Tata enamuvachartah krodhaparyakulekshanam
Nihshvasantam yatha nagamarjunah paraviraha
102.66
निवर्तस्व महाबाहो नानृतं कर्तुमर्हसि
यत्त्वया कथितं पूर्वं न योत्स्यामीति केशव
Nivartasva mahabaho nanritam kartumarhasi
Yattvaya kathitam purvam na yotsyamiti keshava
102.67
मिथ्यावादीति लोकस्त्वां कथयिष्यति माधव
ममैष भारः सर्वो हि हनिष्यामि यतव्रतम्
Mithyavaditi lokastvam kathayishyati madhava
Mamaisha bharah sarvo hi hanishyami yatavratam
102.68
शपे माधव सख्येन सत्येन सुकृतेन च
अन्तं यथा गमिष्यामि शत्रूणां शत्रुकर्शन
Shape madhava sakhyena satyena sukritena cha
Antam yatha gamishyami shatrunam shatrukarshana
102.69
अद्यैव पश्य दुर्धर्षं पात्यमानं महाव्रतम्
तारापतिमिवापूर्णमन्तकाले यदृच्छया
Adyaiva pashya durdharsham patyamanam mahavratam
Tarapatimivapurnamantakale yadrichchhaya
102.70
माधवस्तु वचः श्रुत्वा फल्गुनस्य महात्मनः
नकिंचिदुक्त्वा सक्रोध आरुरोह रथं पुनः
Madhavastu vachah shrutva phalgunasya mahatmanah
Nakinchiduktva sakrodha aruroha ratham punah
102.71
तौ रथस्थौ नरव्याघ्रौ भीष्मः शांतनवः पुनः
ववर्ष शरवर्षेण मेघो वृष्ट्या यथाचलौ
Tau rathasthau naravyaghrau bhishmah shantanavah punah
Vavarsha sharavarshena megho vrishtya yathachalau
102.72
प्राणांश्चादत्त योधानां पिता देवव्रतस्तव
गभस्तिभिरिवादित्यस्तेजांसि शिशिरात्यये
Prananshchadatta yodhanam pita devavratastava
Gabhastibhirivadityastejansi shishiratyaye
102.73
यथा कुरूणां सैन्यानि बभञ्ज युधि पाण्डवः
तथा पाण्डवसैन्यानि बभञ्ज युधि ते पिता
Yatha kurunam sainyani babhanja yudhi pandavah
Tatha pandavasainyani babhanja yudhi te pita
102.74
हतविद्रुतसैन्यास्तु निरुत्साहा विचेतसः
निरीक्षितुं न शेकुस्ते भीष्ममप्रतिमं रणे
मध्यं गतमिवादित्यं प्रतपन्तं स्वतेजसा
Hatavidrutasainyastu nirutsaha vichetasah
Nirikshitum na shekuste bhishmamapratimam rane
Madhyam gatamivadityam pratapantam svatejasa
102.75
ते वध्यमाना भीष्मेण कालेनेव युगक्षये
वीक्षां चक्रुर्महाराज पाण्डवा भयपीडिताः
Te vadhyamana bhishmena kaleneva yugakshaye
Viksham chakrurmaharaja pandava bhayapiditah
102.76
त्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः पङ्कगता इव
पिपीलिका इव क्षुण्णा दुर्बला बलिना रणे
Trataram nadhyagachchhanta gavah pankagata iva
Pipilika iva kshunna durbala balina rane
102.77
महारथं भारत दुष्प्रधर्षं; शरौघिणं प्रतपन्तं नरेन्द्रान्
भीष्मं न शेकुः प्रतिवीक्षितुं ते; शरार्चिषं सूर्यमिवातपन्तम्
Maharatham bharata dushpradharsham; sharaughinam pratapantam narendran
Bhishmam na shekuh prativikshitum te; shararchisham suryamivatapantam
102.78
विमृद्नतस्तस्य तु पाण्डुसेना;मस्तं जगामाथ सहस्ररश्मिः
ततो बलानां श्रमकर्शितानां; मनोऽवहारं प्रति संबभूव
Vimridnatastasya tu pandusena;mastam jagamatha sahasrarashmih
Tato balanam shramakarshitanam; manovaharam prati sambabhuva