UtshovChapter 10
10.1
धृतराष्ट्र उवाच
यदिदं भारतं वर्षं यत्रेदं मूर्छितं बलम्
यत्रातिमात्रं लुब्धोऽयं पुत्रो दुर्योधनो मम
Dhritarashtra uvacha
Yadidam bharatam varsham yatredam murchhitam balam
Yatratimatram lubdhoyam putro duryodhano mama
10.2
यत्र गृद्धाः पाण्डुसुता यत्र मे सज्जते मनः
एतन्मे तत्त्वमाचक्ष्व कुशलो ह्यसि संजय
Yatra griddhah pandusuta yatra me sajjate manah
Etanme tattvamachakshva kushalo hyasi sanjaya
10.3
संजय उवाच
न तत्र पाण्डवा गृद्धाः शृणु राजन्वचो मम
गृद्धो दुर्योधनस्तत्र शकुनिश्चापि सौबलः
Sanjaya uvacha
Na tatra pandava griddhah shrinu rajanvacho mama
Griddho duryodhanastatra shakunishchapi saubalah
10.4
अपरे क्षत्रियाश्चापि नानाजनपदेश्वराः
ये गृद्धा भारते वर्षे न मृष्यन्ति परस्परम्
Apare kshatriyashchapi nanajanapadeshvarah
Ye griddha bharate varshe na mrishyanti parasparam
10.5
अत्र ते वर्णयिष्यामि वर्षं भारत भारतम्
प्रियमिन्द्रस्य देवस्य मनोर्वैवस्वतस्य च
Atra te varnayishyami varsham bharata bharatam
Priyamindrasya devasya manorvaivasvatasya cha
10.6
पृथोश्च राजन्वैन्यस्य तथेक्ष्वाकोर्महात्मनः
ययातेरम्बरीषस्य मान्धातुर्नहुषस्य च
Prithoshcha rajanvainyasya tathekshvakormahatmanah
Yayaterambarishasya mandhaturnahushasya cha
10.7
तथैव मुचुकुन्दस्य शिबेरौशीनरस्य च
ऋषभस्य तथैलस्य नृगस्य नृपतेस्तथा
Tathaiva muchukundasya shiberaushinarasya cha
Rishabhasya tathailasya nrigasya nripatestatha
10.8
अन्येषां च महाराज क्षत्रियाणां बलीयसाम्
सर्वेषामेव राजेन्द्र प्रियं भारत भारतम्
Anyesham cha maharaja kshatriyanam baliyasam
Sarveshameva rajendra priyam bharata bharatam
10.9
तत्ते वर्षं प्रवक्ष्यामि यथाश्रुतमरिंदम
शृणु मे गदतो राजन्यन्मां त्वं परिपृच्छसि
Tatte varsham pravakshyami yathashrutamarindama
Shrinu me gadato rajanyanmam tvam pariprichchhasi
10.10
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः
Mahendro malayah sahyah shuktimanrikshavanapi
Vindhyashcha pariyatrashcha saptaite kulaparvatah
10.11
तेषां सहस्रशो राजन्पर्वतास्तु समीपतः
अभिज्ञाताः सारवन्तो विपुलाश्चित्रसानवः
Tesham sahasrasho rajanparvatastu samipatah
Abhigyatah saravanto vipulashchitrasanavah
10.12
अन्ये ततोऽपरिज्ञाता ह्रस्वा ह्रस्वोपजीविनः
आर्या म्लेच्छाश्च कौरव्य तैर्मिश्राः पुरुषा विभो
Anye tatoparigyata hrasva hrasvopajivinah
Arya mlechchhashcha kauravya tairmishrah purusha vibho
10.13
नदीः पिबन्ति बहुला गङ्गां सिन्धुं सरस्वतीम्
गोदावरीं नर्मदां च बाहुदां च महानदीम्
Nadih pibanti bahula gangam sindhum sarasvatim
Godavarim narmadam cha bahudam cha mahanadim
10.14
शतद्रुं चन्द्रभागां च यमुनां च महानदीम्
दृषद्वतीं विपाशां च विपापां स्थूलवालुकाम्
Shatadrum chandrabhagam cha yamunam cha mahanadim
Drishadvatim vipasham cha vipapam sthulavalukam
10.15
नदीं वेत्रवतीं चैव कृष्णवेणां च निम्नगाम्
इरावतीं वितस्तां च पयोष्णीं देविकामपि
Nadim vetravatim chaiva krishnavenam cha nimnagam
Iravatim vitastam cha payoshnim devikamapi
10.16
वेदस्मृतिं वेतसिनीं त्रिदिवामिष्कुमालिनीम्
करीषिणीं चित्रवहां चित्रसेनां च निम्नगाम्
Vedasmritim vetasinim tridivamishkumalinim
Karishinim chitravaham chitrasenam cha nimnagam
10.17
गोमतीं धूतपापां च वन्दनां च महानदीम्
कौशिकीं त्रिदिवां कृत्यां विचित्रां लोहतारिणीम्
Gomatim dhutapapam cha vandanam cha mahanadim
Kaushikim tridivam krityam vichitram lohatarinim
10.18
रथस्थां शतकुम्भां च सरयूं च नरेश्वर
चर्मण्वतीं वेत्रवतीं हस्तिसोमां दिशं तथा
Rathastham shatakumbham cha sarayum cha nareshvara
Charmanvatim vetravatim hastisomam disham tatha
10.19
शतावरीं पयोष्णीं च परां भैमरथीं तथा
कावेरीं चुलुकां चापि वापीं शतबलामपि
Shatavarim payoshnim cha param bhaimarathim tatha
Kaverim chulukam chapi vapim shatabalamapi
10.20
निचीरां महितां चापि सुप्रयोगां नराधिप
पवित्रां कुण्डलां सिन्धुं वाजिनीं पुरमालिनीम्
Nichiram mahitam chapi suprayogam naradhipa
Pavitram kundalam sindhum vajinim puramalinim
10.21
पूर्वाभिरामां वीरां च भीमामोघवतीं तथा
पलाशिनीं पापहरां महेन्द्रां पिप्पलावतीम्
Purvabhiramam viram cha bhimamoghavatim tatha
Palashinim papaharam mahendram pippalavatim
10.22
पारिषेणामसिक्नीं च सरलां भारमर्दिनीम्
पुरुहीं प्रवरां मेनां मोघां घृतवतीं तथा
Parishenamasiknim cha saralam bharamardinim
Puruhim pravaram menam mogham ghritavatim tatha
10.23
धूमत्यामतिकृष्णां च सूचीं छावीं च कौरव
सदानीरामधृष्यां च कुशधारां महानदीम्
Dhumatyamatikrishnam cha suchim chhavim cha kaurava
Sadaniramadhrishyam cha kushadharam mahanadim
10.24
शशिकान्तां शिवां चैव तथा वीरवतीमपि
वास्तुं सुवास्तुं गौरीं च कम्पनां सहिरण्वतीम्
Shashikantam shivam chaiva tatha viravatimapi
Vastum suvastum gaurim cha kampanam sahiranvatim
10.25
हिरण्वतीं चित्रवतीं चित्रसेनां च निम्नगाम्
रथचित्रां ज्योतिरथां विश्वामित्रां कपिञ्जलाम्
Hiranvatim chitravatim chitrasenam cha nimnagam
Rathachitram jyotiratham vishvamitram kapinjalam
10.26
उपेन्द्रां बहुलां चैव कुचरामम्बुवाहिनीम्
वैनन्दीं पिञ्जलां वेण्णां तुङ्गवेणां महानदीम्
Upendram bahulam chaiva kucharamambuvahinim
Vainandim pinjalam vennam tungavenam mahanadim
10.27
विदिशां कृष्णवेण्णां च ताम्रां च कपिलामपि
शलुं सुवामां वेदाश्वां हरिस्रावां महापगाम्
Vidisham krishnavennam cha tamram cha kapilamapi
Shalum suvamam vedashvam harisravam mahapagam
10.28
शीघ्रां च पिच्छिलां चैव भारद्वाजीं च निम्नगाम्
कौशिकीं निम्नगां शोणां बाहुदामथ चन्दनाम्
Shighram cha pichchhilam chaiva bharadvajim cha nimnagam
Kaushikim nimnagam shonam bahudamatha chandanam
10.29
दुर्गामन्तःशिलां चैव ब्रह्ममेध्यां बृहद्वतीम्
चरक्षां महिरोहीं च तथा जम्बुनदीमपि
Durgamantahshilam chaiva brahmamedhyam brihadvatim
Charaksham mahirohim cha tatha jambunadimapi
10.30
सुनसां तमसां दासीं त्रसामन्यां वराणसीम्
लोलोद्धृतकरां चैव पूर्णाशां च महानदीम्
Sunasam tamasam dasim trasamanyam varanasim
Loloddhritakaram chaiva purnasham cha mahanadim
10.31
मानवीं वृषभां चैव महानद्यो जनाधिप
सदानिरामयां वृत्यां मन्दगां मन्दवाहिनीम्
Manavim vrishabham chaiva mahanadyo janadhipa
Sadaniramayam vrityam mandagam mandavahinim
10.32
ब्रह्माणीं च महागौरीं दुर्गामपि च भारत
चित्रोपलां चित्रबर्हां मञ्जुं मकरवाहिनीम्
Brahmanim cha mahagaurim durgamapi cha bharata
Chitropalam chitrabarham manjum makaravahinim
10.33
मन्दाकिनीं वैतरणीं कोकां चैव महानदीम्
शुक्तिमतीमरण्यां च पुष्पवेण्युत्पलावतीम्
Mandakinim vaitaranim kokam chaiva mahanadim
Shuktimatimaranyam cha pushpavenyutpalavatim
10.34
लोहित्यां करतोयां च तथैव वृषभङ्गिनीम्
कुमारीमृषिकुल्यां च ब्रह्मकुल्यां च भारत
Lohityam karatoyam cha tathaiva vrishabhanginim
Kumarimrishikulyam cha brahmakulyam cha bharata
10.35
सरस्वतीः सुपुण्याश्च सर्वा गङ्गाश्च मारिष
विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वाश्चैव महाबलाः
Sarasvatih supunyashcha sarva gangashcha marisha
Vishvasya matarah sarvah sarvashchaiva mahabalah
10.36
तथा नद्यस्त्वप्रकाशाः शतशोऽथ सहस्रशः
इत्येताः सरितो राजन्समाख्याता यथास्मृति
Tatha nadyastvaprakashah shatashotha sahasrashah
Ityetah sarito rajansamakhyata yathasmriti
10.37
अत ऊर्ध्वं जनपदान्निबोध गदतो मम
तत्रेमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वमाद्रेयजाङ्गलाः
Ata urdhvam janapadannibodha gadato mama
Tatreme kurupanchalah shalvamadreyajangalah
10.38
शूरसेनाः कलिङ्गाश्च बोधा मौकास्तथैव च
मत्स्याः सुकुट्यः सौबल्याः कुन्तलाः काशिकोशलाः
Shurasenah kalingashcha bodha maukastathaiva cha
Matsyah sukutyah saubalyah kuntalah kashikoshalah
10.39
चेदिवत्साः करूषाश्च भोजाः सिन्धुपुलिन्दकाः
उत्तमौजा दशार्णाश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह
Chedivatsah karushashcha bhojah sindhupulindakah
Uttamauja dasharnashcha mekalashchotkalaih saha
10.40
पाञ्चालाः कौशिजाश्चैव एकपृष्ठा युगंधराः
सौधा मद्रा भुजिङ्गाश्च काशयोऽपरकाशयः
Panchalah kaushijashchaiva ekaprishtha yugandharah
Saudha madra bhujingashcha kashayoparakashayah
10.41
जठराः कुक्कुशाश्चैव सुदाशार्णाश्च भारत
कुन्तयोऽवन्तयश्चैव तथैवापरकुन्तयः
Jatharah kukkushashchaiva sudasharnashcha bharata
Kuntayovantayashchaiva tathaivaparakuntayah
10.42
गोविन्दा मन्दकाः षण्डा विदर्भानूपवासिकाः
अश्मकाः पांसुराष्ट्राश्च गोपराष्ट्राः पनीतकाः
Govinda mandakah shanda vidarbhanupavasikah
Ashmakah pansurashtrashcha goparashtrah panitakah
10.43
आदिराष्ट्राः सुकुट्टाश्च बलिराष्ट्रं च केवलम्
वानरास्याः प्रवाहाश्च वक्रा वक्रभयाः शकाः
Adirashtrah sukuttashcha balirashtram cha kevalam
Vanarasyah pravahashcha vakra vakrabhayah shakah
10.44
विदेहका मागधाश्च सुह्माश्च विजयास्तथा
अङ्गा वङ्गाः कलिङ्गाश्च यकृल्लोमान एव च
Videhaka magadhashcha suhmashcha vijayastatha
Anga vangah kalingashcha yakrillomana eva cha
10.45
मल्लाः सुदेष्णाः प्राहूतास्तथा माहिषकार्षिकाः
वाहीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः
Mallah sudeshnah prahutastatha mahishakarshikah
Vahika vatadhanashcha abhirah kalatoyakah
10.46
अपरन्ध्राश्च शूद्राश्च पह्लवाश्चर्मखण्डिकाः
अटवीशबराश्चैव मरुभौमाश्च मारिष
Aparandhrashcha shudrashcha pahlavashcharmakhandikah
Atavishabarashchaiva marubhaumashcha marisha
10.47
उपावृश्चानुपावृश्चसुराष्ट्राः केकयास्तथा
कुट्टापरान्ता द्वैधेयाः काक्षाः सामुद्रनिष्कुटाः
Upavrishchanupavrishchasurashtrah kekayastatha
Kuttaparanta dvaidheyah kakshah samudranishkutah
10.48
अन्ध्राश्च बहवो राजन्नन्तर्गिर्यास्तथैव च
बहिर्गिर्याङ्गमलदा मागधा मानवर्जकाः
Andhrashcha bahavo rajannantargiryastathaiva cha
Bahirgiryangamalada magadha manavarjakah
10.49
मह्युत्तराः प्रावृषेया भार्गवाश्च जनाधिप
पुण्ड्रा भार्गाः किराताश्च सुदोष्णाः प्रमुदास्तथा
Mahyuttarah pravrisheya bhargavashcha janadhipa
Pundra bhargah kiratashcha sudoshnah pramudastatha
10.50
शका निषादा निषधास्तथैवानर्तनैरृताः
दुगूलाः प्रतिमत्स्याश्च कुशलाः कुनटास्तथा
Shaka nishada nishadhastathaivanartanairritah
Dugulah pratimatsyashcha kushalah kunatastatha
10.51
तीरग्राहास्तरतोया राजिका रस्यकागणाः
तिलकाः पारसीकाश्च मधुमन्तः प्रकुत्सकाः
Tiragrahastaratoya rajika rasyakaganah
Tilakah parasikashcha madhumantah prakutsakah
10.52
काश्मीराः सिन्धुसौवीरा गान्धारा दर्शकास्तथा
अभीसारा कुलूताश्च शैवला बाह्लिकास्तथा
Kashmirah sindhusauvira gandhara darshakastatha
Abhisara kulutashcha shaivala bahlikastatha
10.53
दर्वीकाः सकचा दर्वा वातजामरथोरगाः
बहुवाद्याश्च कौरव्य सुदामानः सुमल्लिकाः
Darvikah sakacha darva vatajamarathoragah
Bahuvadyashcha kauravya sudamanah sumallikah
10.54
वध्राः करीषकाश्चापि कुलिन्दोपत्यकास्तथा
वनायवो दशापार्श्वा रोमाणः कुशबिन्दवः
Vadhrah karishakashchapi kulindopatyakastatha
Vanayavo dashaparshva romanah kushabindavah
10.55
कच्छा गोपालकच्छाश्च लाङ्गलाः परवल्लकाः
किराता बर्बराः सिद्धा विदेहास्ताम्रलिङ्गकाः
Kachchha gopalakachchhashcha langalah paravallakah
Kirata barbarah siddha videhastamralingakah
10.56
ओष्ट्राः पुण्ड्राः ससैरन्ध्राः पार्वतीयाश्च मारिष
अथापरे जनपदा दक्षिणा भरतर्षभ
Oshtrah pundrah sasairandhrah parvatiyashcha marisha
Athapare janapada dakshina bharatarshabha
10.57
द्रविडाः केरलाः प्राच्या भूषिका वनवासिनः
उन्नत्यका माहिषका विकल्पा मूषकास्तथा
Dravidah keralah prachya bhushika vanavasinah
Unnatyaka mahishaka vikalpa mushakastatha
10.58
कर्णिकाः कुन्तिकाश्चैव सौद्भिदा नलकालकाः
कौकुट्टकास्तथा चोलाः कोङ्कणा मालवाणकाः
Karnikah kuntikashchaiva saudbhida nalakalakah
Kaukuttakastatha cholah konkana malavanakah
10.59
समङ्गाः कोपनाश्चैव कुकुराङ्गदमारिषाः
ध्वजिन्युत्सवसंकेतास्त्रिगर्ताः सर्वसेनयः
Samangah kopanashchaiva kukurangadamarishah
Dhvajinyutsavasanketastrigartah sarvasenayah
10.60
त्र्यङ्गाः केकरकाः प्रोष्ठाः परसंचरकास्तथा
तथैव विन्ध्यपुलकाः पुलिन्दाः कल्कलैः सह
Tryangah kekarakah proshthah parasancharakastatha
Tathaiva vindhyapulakah pulindah kalkalaih saha
10.61
मालका मल्लकाश्चैव तथैवापरवर्तकाः
कुलिन्दाः कुलकाश्चैव करण्ठाः कुरकास्तथा
Malaka mallakashchaiva tathaivaparavartakah
Kulindah kulakashchaiva karanthah kurakastatha
10.62
मूषका स्तनबालाश्च सतियः पत्तिपञ्जकाः
आदिदायाः सिरालाश्च स्तूबका स्तनपास्तथा
Mushaka stanabalashcha satiyah pattipanjakah
Adidayah siralashcha stubaka stanapastatha
10.63
हृषीविदर्भाः कान्तीकास्तङ्गणाः परतङ्गणाः
उत्तराश्चापरे म्लेच्छा जना भरतसत्तम
Hrishividarbhah kantikastanganah paratanganah
Uttarashchapare mlechchha jana bharatasattama
10.64
यवनाश्च सकाम्बोजा दारुणा म्लेच्छजातयः
सक्षद्द्रुहः कुन्तलाश्च हूणाः पारतकैः सह
Yavanashcha sakamboja daruna mlechchhajatayah
Sakshaddruhah kuntalashcha hunah paratakaih saha
10.65
तथैव मरधाश्चीनास्तथैव दशमालिकाः
क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च
Tathaiva maradhashchinastathaiva dashamalikah
Kshatriyopaniveshashcha vaishyashudrakulani cha
10.66
शूद्राभीराथ दरदाः काश्मीराः पशुभिः सह
खशिकाश्च तुखाराश्च पल्लवा गिरिगह्वराः
Shudrabhiratha daradah kashmirah pashubhih saha
Khashikashcha tukharashcha pallava girigahvarah
10.67
आत्रेयाः सभरद्वाजास्तथैव स्तनयोषिकाः
औपकाश्च कलिङ्गाश्च किरातानां च जातयः
Atreyah sabharadvajastathaiva stanayoshikah
Aupakashcha kalingashcha kiratanam cha jatayah
10.68
तामरा हंसमार्गाश्च तथैव करभञ्जकाः
उद्देशमात्रेण मया देशाः संकीर्तिताः प्रभो
Tamara hansamargashcha tathaiva karabhanjakah
Uddeshamatrena maya deshah sankirtitah prabho
10.69
यथागुणबलं चापि त्रिवर्गस्य महाफलम्
दुह्येद्धेनुः कामधुक्च भूमिः सम्यगनुष्ठिता
Yathagunabalam chapi trivargasya mahaphalam
Duhyeddhenuh kamadhukcha bhumih samyaganushthita
10.70
तस्यां गृध्यन्ति राजानः शूरा धर्मार्थकोविदाः
ते त्यजन्त्याहवे प्राणान्रसागृद्धास्तरस्विनः
Tasyam gridhyanti rajanah shura dharmarthakovidah
Te tyajantyahave prananrasagriddhastarasvinah
10.71
देवमानुषकायानां कामं भूमिः परायणम्
अन्योन्यस्यावलुम्पन्ति सारमेया इवामिषम्
Devamanushakayanam kamam bhumih parayanam
Anyonyasyavalumpanti sarameya ivamisham
10.72
राजानो भरतश्रेष्ठ भोक्तुकामा वसुंधराम्
न चापि तृप्तिः कामानां विद्यते चेह कस्यचित्
Rajano bharatashreshtha bhoktukama vasundharam
Na chapi triptih kamanam vidyate cheha kasyachit
10.73
तस्मात्परिग्रहे भूमेर्यतन्ते कुरुपाण्डवाः
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनैव च पार्थिव
Tasmatparigrahe bhumeryatante kurupandavah
Samna danena bhedena dandenaiva cha parthiva
10.74
पिता माता च पुत्रश्च खं द्यौश्च नरपुंगव
भूमिर्भवति भूतानां सम्यगच्छिद्रदर्शिनी
Pita mata cha putrashcha kham dyaushcha narapungava
Bhumirbhavati bhutanam samyagachchhidradarshini