UtshovChapter 94
94.1
वैशंपायन उवाच
तस्मिन्नभिहिते वाक्ये केशवेन महात्मना
स्तिमिता हृष्टरोमाण आसन्सर्वे सभासदः
Vaishampayana uvacha
Tasminnabhihite vakye keshavena mahatmana
Stimita hrishtaromana asansarve sabhasadah
94.2
कः स्विदुत्तरमेतस्माद्वक्तुमुत्सहते पुमान्
इति सर्वे मनोभिस्ते चिन्तयन्ति स्म पार्थिवाः
Kah sviduttarametasmadvaktumutsahate puman
Iti sarve manobhiste chintayanti sma parthivah
94.3
तथा तेषु च सर्वेषु तूष्णींभूतेषु राजसु
जामदग्न्य इदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि
Tatha teshu cha sarveshu tushnimbhuteshu rajasu
Jamadagnya idam vakyamabravitkurusansadi
94.4
इमामेकोपमां राजञ्शृणु सत्यामशङ्कितः
तां श्रुत्वा श्रेय आदत्स्व यदि साध्विति मन्यसे
Imamekopamam rajanshrinu satyamashankitah
Tam shrutva shreya adatsva yadi sadhviti manyase
94.5
राजा दम्भोद्भवो नाम सार्वभौमः पुराभवत्
अखिलां बुभुजे सर्वां पृथिवीमिति नः श्रुतम्
Raja dambhodbhavo nama sarvabhaumah purabhavat
Akhilam bubhuje sarvam prithivimiti nah shrutam
94.6
स स्म नित्यं निशापाये प्रातरुत्थाय वीर्यवान्
ब्राह्मणान्क्षत्रियांश्चैव पृच्छन्नास्ते महारथः
Sa sma nityam nishapaye pratarutthaya viryavan
Brahmanankshatriyanshchaiva prichchhannaste maharathah
94.7
अस्ति कश्चिद्विशिष्टो वा मद्विधो वा भवेद्युधि
शूद्रो वैश्यः क्षत्रियो वा ब्राह्मणो वापि शस्त्रभृत्
Asti kashchidvishishto va madvidho va bhavedyudhi
Shudro vaishyah kshatriyo va brahmano vapi shastrabhrit
94.8
इति ब्रुवन्नन्वचरत्स राजा पृथिवीमिमाम्
दर्पेण महता मत्तः कंचिदन्यमचिन्तयन्
Iti bruvannanvacharatsa raja prithivimimam
Darpena mahata mattah kanchidanyamachintayan
94.9
तं स्म वैद्या अकृपणा ब्राह्मणाः सर्वतोऽभयाः
प्रत्यषेधन्त राजानं श्लाघमानं पुनः पुनः
Tam sma vaidya akripana brahmanah sarvatobhayah
Pratyashedhanta rajanam shlaghamanam punah punah
94.10
प्रतिषिध्यमानोऽप्यसकृत्पृच्छत्येव स वै द्विजान्
अभिमानी श्रिया मत्तस्तमूचुर्ब्राह्मणास्तदा
Pratishidhyamanopyasakritprichchhatyeva sa vai dvijan
Abhimani shriya mattastamuchurbrahmanastada
94.11
तपस्विनो महात्मानो वेदव्रतसमन्विताः
उदीर्यमाणं राजानं क्रोधदीप्ता द्विजातयः
Tapasvino mahatmano vedavratasamanvitah
Udiryamanam rajanam krodhadipta dvijatayah
94.12
अनेकजननं सख्यं ययोः पुरुषसिंहयोः
तयोस्त्वं न समो राजन्भवितासि कदाचन
Anekajananam sakhyam yayoh purushasinhayoh
Tayostvam na samo rajanbhavitasi kadachana
94.13
एवमुक्तः स राजा तु पुनः पप्रच्छ तान्द्विजान्
क्व तौ वीरौ क्वजन्मानौ किंकर्माणौ च कौ च तौ
Evamuktah sa raja tu punah paprachchha tandvijan
Kva tau virau kvajanmanau kinkarmanau cha kau cha tau
94.14
ब्राह्मणा ऊचुः
नरो नारायणश्चैव तापसाविति नः श्रुतम्
आयातौ मानुषे लोके ताभ्यां युध्यस्व पार्थिव
Brahmana uchuh
Naro narayanashchaiva tapasaviti nah shrutam
Ayatau manushe loke tabhyam yudhyasva parthiva
94.15
श्रूयते तौ महात्मानौ नरनारायणावुभौ
तपो घोरमनिर्देश्यं तप्येते गन्धमादने
Shruyate tau mahatmanau naranarayanavubhau
Tapo ghoramanirdeshyam tapyete gandhamadane
94.16
राम उवाच
स राजा महतीं सेनां योजयित्वा षडङ्गिनीम्
अमृष्यमाणः संप्रायाद्यत्र तावपराजितौ
Rama uvacha
Sa raja mahatim senam yojayitva shadanginim
Amrishyamanah samprayadyatra tavaparajitau
94.17
स गत्वा विषमं घोरं पर्वतं गन्धमादनम्
मृगयाणोऽन्वगच्छत्तौ तापसावपराजितौ
Sa gatva vishamam ghoram parvatam gandhamadanam
Mrigayanonvagachchhattau tapasavaparajitau
94.18
तौ दृष्ट्वा क्षुत्पिपासाभ्यां कृशौ धमनिसंततौ
शीतवातातपैश्चैव कर्शितौ पुरुषोत्तमौ
अभिगम्योपसंगृह्य पर्यपृच्छदनामयम्
Tau drishtva kshutpipasabhyam krishau dhamanisantatau
Shitavatatapaishchaiva karshitau purushottamau
Abhigamyopasangrihya paryaprichchhadanamayam
94.19
तमर्चित्वा मूलफलैरासनेनोदकेन च
न्यमन्त्रयेतां राजानं किं कार्यं क्रियतामिति
Tamarchitva mulaphalairasanenodakena cha
Nyamantrayetam rajanam kim karyam kriyatamiti
94.20
दम्भोद्भव उवाच
बाहुभ्यां मे जिता भूमिर्निहताः सर्वशत्रवः
भवद्भ्यां युद्धमाकाङ्क्षन्नुपयातोऽस्मि पर्वतम्
आतिथ्यं दीयतामेतत्काङ्क्षितं मे चिरं प्रति
Dambhodbhava uvacha
Bahubhyam me jita bhumirnihatah sarvashatravah
Bhavadbhyam yuddhamakankshannupayatosmi parvatam
Atithyam diyatametatkankshitam me chiram prati
94.21
नरनारायणावूचतुः
अपेतक्रोधलोभोऽयमाश्रमो राजसत्तम
न ह्यस्मिन्नाश्रमे युद्धं कुतः शस्त्रं कुतोऽनृजुः
अन्यत्र युद्धमाकाङ्क्ष्व बहवः क्षत्रियाः क्षितौ
Naranarayanavuchatuh
Apetakrodhalobhoyamashramo rajasattama
Na hyasminnashrame yuddham kutah shastram kutonrijuh
Anyatra yuddhamakankshva bahavah kshatriyah kshitau
94.22
राम उवाच
उच्यमानस्तथापि स्म भूय एवाभ्यभाषत
पुनः पुनः क्षम्यमाणः सान्त्व्यमानश्च भारत
दम्भोद्भवो युद्धमिच्छन्नाह्वयत्येव तापसौ
Rama uvacha
Uchyamanastathapi sma bhuya evabhyabhashata
Punah punah kshamyamanah santvyamanashcha bharata
Dambhodbhavo yuddhamichchhannahvayatyeva tapasau
94.23
ततो नरस्त्विषीकाणां मुष्टिमादाय कौरव
अब्रवीदेहि युध्यस्व युद्धकामुक क्षत्रिय
Tato narastvishikanam mushtimadaya kaurava
Abravidehi yudhyasva yuddhakamuka kshatriya
94.24
सर्वशस्त्राणि चादत्स्व योजयस्व च वाहिनीम्
अहं हि ते विनेष्यामि युद्धश्रद्धामितः परम्
Sarvashastrani chadatsva yojayasva cha vahinim
Aham hi te vineshyami yuddhashraddhamitah param
94.25
दम्भोद्भव उवाच
यद्येतदस्त्रमस्मासु युक्तं तापस मन्यसे
एतेनापि त्वया योत्स्ये युद्धार्थी ह्यहमागतः
Dambhodbhava uvacha
Yadyetadastramasmasu yuktam tapasa manyase
Etenapi tvaya yotsye yuddharthi hyahamagatah
94.26
राम उवाच
इत्युक्त्वा शरवर्षेण सर्वतः समवाकिरत्
दम्भोद्भवस्तापसं तं जिघांसुः सहसैनिकः
Rama uvacha
Ityuktva sharavarshena sarvatah samavakirat
Dambhodbhavastapasam tam jighansuh sahasainikah
94.27
तस्य तानस्यतो घोरानिषून्परतनुच्छिदः
कदर्थीकृत्य स मुनिरिषीकाभिरपानुदत्
Tasya tanasyato ghoranishunparatanuchchhidah
Kadarthikritya sa munirishikabhirapanudat
94.28
ततोऽस्मै प्रासृजद्घोरमैषीकमपराजितः
अस्त्रमप्रतिसंधेयं तदद्भुतमिवाभवत्
Tatosmai prasrijadghoramaishikamaparajitah
Astramapratisandheyam tadadbhutamivabhavat
94.29
तेषामक्षीणि कर्णांश्च नस्तकांश्चैव मायया
निमित्तवेधी स मुनिरिषीकाभिः समर्पयत्
Teshamakshini karnanshcha nastakanshchaiva mayaya
Nimittavedhi sa munirishikabhih samarpayat
94.30
स दृष्ट्वा श्वेतमाकाशमिषीकाभिः समाचितम्
पादयोर्न्यपतद्राजा स्वस्ति मेऽस्त्विति चाब्रवीत्
Sa drishtva shvetamakashamishikabhih samachitam
Padayornyapatadraja svasti mestviti chabravit
94.31
तमब्रवीन्नरो राजञ्शरण्यः शरणैषिणाम्
ब्रह्मण्यो भव धर्मात्मा मा च स्मैवं पुनः कृथाः
Tamabravinnaro rajansharanyah sharanaishinam
Brahmanyo bhava dharmatma ma cha smaivam punah krithah
94.32
मा च दर्पसमाविष्टः क्षेप्सीः कांश्चित्कदाचन
अल्पीयांसं विशिष्टं वा तत्ते राजन्परं हितम्
Ma cha darpasamavishtah kshepsih kanshchitkadachana
Alpiyansam vishishtam va tatte rajanparam hitam
94.33
कृतप्रज्ञो वीतलोभो निरहंकार आत्मवान्
दान्तः क्षान्तो मृदुः क्षेमः प्रजाः पालय पार्थिव
Kritapragyo vitalobho nirahankara atmavan
Dantah kshanto mriduh kshemah prajah palaya parthiva
94.34
अनुज्ञातः स्वस्ति गच्छ मैवं भूयः समाचरेः
कुशलं ब्राह्मणान्पृच्छेरावयोर्वचनाद्भृशम्
Anugyatah svasti gachchha maivam bhuyah samachareh
Kushalam brahmananprichchheravayorvachanadbhrisham
94.35
ततो राजा तयोः पादावभिवाद्य महात्मनोः
प्रत्याजगाम स्वपुरं धर्मं चैवाचिनोद्भृशम्
Tato raja tayoh padavabhivadya mahatmanoh
Pratyajagama svapuram dharmam chaivachinodbhrisham
94.36
सुमहच्चापि तत्कर्म यन्नरेण कृतं पुरा
ततो गुणैः सुबहुभिः श्रेष्ठो नारायणोऽभवत्
Sumahachchapi tatkarma yannarena kritam pura
Tato gunaih subahubhih shreshtho narayanobhavat
94.37
तस्माद्यावद्धनुःश्रेष्ठे गाण्डीवेऽस्त्रं न युज्यते
तावत्त्वं मानमुत्सृज्य गच्छ राजन्धनंजयम्
Tasmadyavaddhanuhshreshthe gandivestram na yujyate
Tavattvam manamutsrijya gachchha rajandhananjayam
94.38
काकुदीकं शुकं नाकमक्षिसंतर्जनं तथा
संतानं नर्तनं घोरमास्यमोदकमष्टमम्
Kakudikam shukam nakamakshisantarjanam tatha
Santanam nartanam ghoramasyamodakamashtamam
94.39
एतैर्विद्धाः सर्व एव मरणं यान्ति मानवाः
उन्मत्ताश्च विचेष्टन्ते नष्टसंज्ञा विचेतसः
Etairviddhah sarva eva maranam yanti manavah
Unmattashcha vicheshtante nashtasangya vichetasah
94.40
स्वपन्ते च प्लवन्ते च छर्दयन्ति च मानवाः
मूत्रयन्ते च सततं रुदन्ति च हसन्ति च
Svapante cha plavante cha chhardayanti cha manavah
Mutrayante cha satatam rudanti cha hasanti cha
94.41
असंख्येया गुणाः पार्थे तद्विशिष्टो जनार्दनः
त्वमेव भूयो जानासि कुन्तीपुत्रं धनंजयम्
Asankhyeya gunah parthe tadvishishto janardanah
Tvameva bhuyo janasi kuntiputram dhananjayam
94.42
नरनारायणौ यौ तौ तावेवार्जुनकेशवौ
विजानीहि महाराज प्रवीरौ पुरुषर्षभौ
Naranarayanau yau tau tavevarjunakeshavau
Vijanihi maharaja pravirau purusharshabhau
94.43
यद्येतदेवं जानासि न च मामतिशङ्कसे
आर्यां मतिं समास्थाय शाम्य भारत पाण्डवैः
Yadyetadevam janasi na cha mamatishankase
Aryam matim samasthaya shamya bharata pandavaih
94.44
अथ चेन्मन्यसे श्रेयो न मे भेदो भवेदिति
प्रशाम्य भरतश्रेष्ठ मा च युद्धे मनः कृथाः
Atha chenmanyase shreyo na me bhedo bhavediti
Prashamya bharatashreshtha ma cha yuddhe manah krithah
94.45
भवतां च कुरुश्रेष्ठ कुलं बहुमतं भुवि
तत्तथैवास्तु भद्रं ते स्वार्थमेवानुचिन्तय
Bhavatam cha kurushreshtha kulam bahumatam bhuvi
Tattathaivastu bhadram te svarthamevanuchintaya