UtshovChapter 93
93.1
वैशंपायन उवाच
तेष्वासीनेषु सर्वेषु तूष्णींभूतेषु राजसु
वाक्यमभ्याददे कृष्णः सुदंष्ट्रो दुन्दुभिस्वनः
Vaishampayana uvacha
Teshvasineshu sarveshu tushnimbhuteshu rajasu
Vakyamabhyadade krishnah sudanshtro dundubhisvanah
93.2
जीमूत इव घर्मान्ते सर्वां संश्रावयन्सभाम्
धृतराष्ट्रमभिप्रेक्ष्य समभाषत माधवः
Jimuta iva gharmante sarvam sanshravayansabham
Dhritarashtramabhiprekshya samabhashata madhavah
93.3
कुरूणां पाण्डवानां च शमः स्यादिति भारत
अप्रयत्नेन वीराणामेतद्यतितुमागतः
Kurunam pandavanam cha shamah syaditi bharata
Aprayatnena viranametadyatitumagatah
93.4
राजन्नान्यत्प्रवक्तव्यं तव निःश्रेयसं वचः
विदितं ह्येव ते सर्वं वेदितव्यमरिंदम
Rajannanyatpravaktavyam tava nihshreyasam vachah
Viditam hyeva te sarvam veditavyamarindama
93.5
इदमद्य कुलं श्रेष्ठं सर्वराजसु पार्थिव
श्रुतवृत्तोपसंपन्नं सर्वैः समुदितं गुणैः
Idamadya kulam shreshtham sarvarajasu parthiva
Shrutavrittopasampannam sarvaih samuditam gunaih
93.6
कृपानुकम्पा कारुण्यमानृशंस्यं च भारत
तथार्जवं क्षमा सत्यं कुरुष्वेतद्विशिष्यते
Kripanukampa karunyamanrishansyam cha bharata
Tatharjavam kshama satyam kurushvetadvishishyate
93.7
तस्मिन्नेवंविधे राजन्कुले महति तिष्ठति
त्वन्निमित्तं विशेषेण नेह युक्तमसांप्रतम्
Tasminnevanvidhe rajankule mahati tishthati
Tvannimittam visheshena neha yuktamasampratam
93.8
त्वं हि वारयिता श्रेष्ठः कुरूणां कुरुसत्तम
मिथ्या प्रचरतां तात बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च
Tvam hi varayita shreshthah kurunam kurusattama
Mithya pracharatam tata bahyeshvabhyantareshu cha
93.9
ते पुत्रास्तव कौरव्य दुर्योधनपुरोगमाः
धर्मार्थौ पृष्ठतः कृत्वा प्रचरन्ति नृशंसवत्
Te putrastava kauravya duryodhanapurogamah
Dharmarthau prishthatah kritva pracharanti nrishansavat
93.10
अशिष्टा गतमर्यादा लोभेन हृतचेतसः
स्वेषु बन्धुषु मुख्येषु तद्वेत्थ भरतर्षभ
Ashishta gatamaryada lobhena hritachetasah
Sveshu bandhushu mukhyeshu tadvettha bharatarshabha
93.11
सेयमापन्महाघोरा कुरुष्वेव समुत्थिता
उपेक्ष्यमाणा कौरव्य पृथिवीं घातयिष्यति
Seyamapanmahaghora kurushveva samutthita
Upekshyamana kauravya prithivim ghatayishyati
93.12
शक्या चेयं शमयितुं त्वं चेदिच्छसि भारत
न दुष्करो ह्यत्र शमो मतो मे भरतर्षभ
Shakya cheyam shamayitum tvam chedichchhasi bharata
Na dushkaro hyatra shamo mato me bharatarshabha
93.13
त्वय्यधीनः शमो राजन्मयि चैव विशां पते
पुत्रान्स्थापय कौरव्य स्थापयिष्याम्यहं परान्
Tvayyadhinah shamo rajanmayi chaiva visham pate
Putransthapaya kauravya sthapayishyamyaham paran
93.14
आज्ञा तव हि राजेन्द्र कार्या पुत्रैः सहान्वयैः
हितं बलवदप्येषां तिष्ठतां तव शासने
Agya tava hi rajendra karya putraih sahanvayaih
Hitam balavadapyesham tishthatam tava shasane
93.15
तव चैव हितं राजन्पाण्डवानामथो हितम्
शमे प्रयतमानस्य मम शासनकाङ्क्षिणाम्
Tava chaiva hitam rajanpandavanamatho hitam
Shame prayatamanasya mama shasanakankshinam
93.16
स्वयं निष्कलमालक्ष्य संविधत्स्व विशां पते
सहभूतास्तु भरतास्तवैव स्युर्जनेश्वर
Svayam nishkalamalakshya sanvidhatsva visham pate
Sahabhutastu bharatastavaiva syurjaneshvara
93.17
धर्मार्थयोस्तिष्ठ राजन्पाण्डवैरभिरक्षितः
न हि शक्यास्तथाभूता यत्नादपि नराधिप
Dharmarthayostishtha rajanpandavairabhirakshitah
Na hi shakyastathabhuta yatnadapi naradhipa
93.18
न हि त्वां पाण्डवैर्जेतुं रक्ष्यमाणं महात्मभिः
इन्द्रोऽपि देवैः सहितः प्रसहेत कुतो नृपाः
Na hi tvam pandavairjetum rakshyamanam mahatmabhih
Indropi devaih sahitah prasaheta kuto nripah
93.19
यत्र भीष्मश्च द्रोणश्च कृपः कर्णो विविंशतिः
अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तोऽथ बाह्लिकः
Yatra bhishmashcha dronashcha kripah karno vivinshatih
Ashvatthama vikarnashcha somadattotha bahlikah
93.20
सैन्धवश्च कलिङ्गश्च काम्बोजश्च सुदक्षिणः
युधिष्ठिरो भीमसेनः सव्यसाची यमौ तथा
Saindhavashcha kalingashcha kambojashcha sudakshinah
Yudhishthiro bhimasenah savyasachi yamau tatha
93.21
सात्यकिश्च महातेजा युयुत्सुश्च महारथः
को नु तान्विपरीतात्मा युध्येत भरतर्षभ
Satyakishcha mahateja yuyutsushcha maharathah
Ko nu tanviparitatma yudhyeta bharatarshabha
93.22
लोकस्येश्वरतां भूयः शत्रुभिश्चाप्रधृष्यताम्
प्राप्स्यसि त्वममित्रघ्न सहितः कुरुपाण्डवैः
Lokasyeshvaratam bhuyah shatrubhishchapradhrishyatam
Prapsyasi tvamamitraghna sahitah kurupandavaih
93.23
तस्य ते पृथिवीपालास्त्वत्समाः पृथिवीपते
श्रेयांसश्चैव राजानः संधास्यन्ते परंतप
Tasya te prithivipalastvatsamah prithivipate
Shreyansashchaiva rajanah sandhasyante parantapa
93.24
स त्वं पुत्रैश्च पौत्रैश्च भ्रातृभिः पितृभिस्तथा
सुहृद्भिः सर्वतो गुप्तः सुखं शक्ष्यसि जीवितुम्
Sa tvam putraishcha pautraishcha bhratribhih pitribhistatha
Suhridbhih sarvato guptah sukham shakshyasi jivitum
93.25
एतानेव पुरोधाय सत्कृत्य च यथा पुरा
अखिलां भोक्ष्यसे सर्वां पृथिवीं पृथिवीपते
Etaneva purodhaya satkritya cha yatha pura
Akhilam bhokshyase sarvam prithivim prithivipate
93.26
एतैर्हि सहितः सर्वैः पाण्डवैः स्वैश्च भारत
अन्यान्विजेष्यसे शत्रूनेष स्वार्थस्तवाखिलः
Etairhi sahitah sarvaih pandavaih svaishcha bharata
Anyanvijeshyase shatrunesha svarthastavakhilah
93.27
तैरेवोपार्जितां भूमिं भोक्ष्यसे च परंतप
यदि संपत्स्यसे पुत्रैः सहामात्यैर्नराधिप
Tairevoparjitam bhumim bhokshyase cha parantapa
Yadi sampatsyase putraih sahamatyairnaradhipa
93.28
संयुगे वै महाराज दृश्यते सुमहान्क्षयः
क्षये चोभयतो राजन्कं धर्ममनुपश्यसि
Sanyuge vai maharaja drishyate sumahankshayah
Kshaye chobhayato rajankam dharmamanupashyasi
93.29
पाण्डवैर्निहतैः संख्ये पुत्रैर्वापि महाबलैः
यद्विन्देथाः सुखं राजंस्तद्ब्रूहि भरतर्षभ
Pandavairnihataih sankhye putrairvapi mahabalaih
Yadvindethah sukham rajanstadbruhi bharatarshabha
93.30
शूराश्च हि कृतास्त्राश्च सर्वे युद्धाभिकाङ्क्षिणः
पाण्डवास्तावकाश्चैव तान्रक्ष महतो भयात्
Shurashcha hi kritastrashcha sarve yuddhabhikankshinah
Pandavastavakashchaiva tanraksha mahato bhayat
93.31
न पश्येम कुरून्सर्वान्पाण्डवांश्चैव संयुगे
क्षीणानुभयतः शूरान्रथेभ्यो रथिभिर्हतान्
Na pashyema kurunsarvanpandavanshchaiva sanyuge
Kshinanubhayatah shuranrathebhyo rathibhirhatan
93.32
समवेताः पृथिव्यां हि राजानो राजसत्तम
अमर्षवशमापन्ना नाशयेयुरिमाः प्रजाः
Samavetah prithivyam hi rajano rajasattama
Amarshavashamapanna nashayeyurimah prajah
93.33
त्राहि राजन्निमं लोकं न नश्येयुरिमाः प्रजाः
त्वयि प्रकृतिमापन्ने शेषं स्यात्कुरुनन्दन
Trahi rajannimam lokam na nashyeyurimah prajah
Tvayi prakritimapanne shesham syatkurunandana
93.34
शुक्ला वदान्या ह्रीमन्त आर्याः पुण्याभिजातयः
अन्योन्यसचिवा राजंस्तान्पाहि महतो भयात्
Shukla vadanya hrimanta aryah punyabhijatayah
Anyonyasachiva rajanstanpahi mahato bhayat
93.35
शिवेनेमे भूमिपालाः समागम्य परस्परम्
सह भुक्त्वा च पीत्वा च प्रतियान्तु यथागृहम्
Shiveneme bhumipalah samagamya parasparam
Saha bhuktva cha pitva cha pratiyantu yathagriham
93.36
सुवाससः स्रग्विणश्च सत्कृत्य भरतर्षभ
अमर्षांश्च निराकृत्य वैराणि च परंतप
Suvasasah sragvinashcha satkritya bharatarshabha
Amarshanshcha nirakritya vairani cha parantapa
93.37
हार्दं यत्पाण्डवेष्वासीत्प्राप्तेऽस्मिन्नायुषः क्षये
तदेव ते भवत्वद्य शश्वच्च भरतर्षभ
Hardam yatpandaveshvasitpraptesminnayushah kshaye
Tadeva te bhavatvadya shashvachcha bharatarshabha
93.38
बाला विहीनाः पित्रा ते त्वयैव परिवर्धिताः
तान्पालय यथान्यायं पुत्रांश्च भरतर्षभ
Bala vihinah pitra te tvayaiva parivardhitah
Tanpalaya yathanyayam putranshcha bharatarshabha
93.39
भवतैव हि रक्ष्यास्ते व्यसनेषु विशेषतः
मा ते धर्मस्तथैवार्थो नश्येत भरतर्षभ
Bhavataiva hi rakshyaste vyasaneshu visheshatah
Ma te dharmastathaivartho nashyeta bharatarshabha
93.40
आहुस्त्वां पाण्डवा राजन्नभिवाद्य प्रसाद्य च
भवतः शासनाद्दुःखमनुभूतं सहानुगैः
Ahustvam pandava rajannabhivadya prasadya cha
Bhavatah shasanadduhkhamanubhutam sahanugaih
93.41
द्वादशेमानि वर्षाणि वने निर्व्युषितानि नः
त्रयोदशं तथाज्ञातैः सजने परिवत्सरम्
Dvadashemani varshani vane nirvyushitani nah
Trayodasham tathagyataih sajane parivatsaram
93.42
स्थाता नः समये तस्मिन्पितेति कृतनिश्चयाः
नाहास्म समयं तात तच्च नो ब्राह्मणा विदुः
Sthata nah samaye tasminpiteti kritanishchayah
Nahasma samayam tata tachcha no brahmana viduh
93.43
तस्मिन्नः समये तिष्ठ स्थितानां भरतर्षभ
नित्यं संक्लेशिता राजन्स्वराज्यांशं लभेमहि
Tasminnah samaye tishtha sthitanam bharatarshabha
Nityam sankleshita rajansvarajyansham labhemahi
93.44
त्वं धर्ममर्थं युञ्जानः सम्यङ्नस्त्रातुमर्हसि
गुरुत्वं भवति प्रेक्ष्य बहून्क्लेशांस्तितिक्ष्महे
Tvam dharmamartham yunjanah samyannastratumarhasi
Gurutvam bhavati prekshya bahunkleshanstitikshmahe
93.45
स भवान्मातृपितृवदस्मासु प्रतिपद्यताम्
गुरोर्गरीयसी वृत्तिर्या च शिष्यस्य भारत
Sa bhavanmatripitrivadasmasu pratipadyatam
Gurorgariyasi vrittirya cha shishyasya bharata
93.46
पित्रा स्थापयितव्या हि वयमुत्पथमास्थिताः
संस्थापय पथिष्वस्मांस्तिष्ठ राजन्स्ववर्त्मनि
Pitra sthapayitavya hi vayamutpathamasthitah
Sansthapaya pathishvasmanstishtha rajansvavartmani
93.47
आहुश्चेमां परिषदं पुत्रास्ते भरतर्षभ
धर्मज्ञेषु सभासत्सु नेह युक्तमसांप्रतम्
Ahushchemam parishadam putraste bharatarshabha
Dharmagyeshu sabhasatsu neha yuktamasampratam
93.48
यत्र धर्मो ह्यधर्मेण सत्यं यत्रानृतेन च
हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः
Yatra dharmo hyadharmena satyam yatranritena cha
Hanyate prekshamananam hatastatra sabhasadah
93.49
विद्धो धर्मो ह्यधर्मेण सभां यत्र प्रपद्यते
न चास्य शल्यं कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः
धर्म एतानारुजति यथा नद्यनुकूलजान्
Viddho dharmo hyadharmena sabham yatra prapadyate
Na chasya shalyam krintanti viddhastatra sabhasadah
Dharma etanarujati yatha nadyanukulajan
93.50
ये धर्ममनुपश्यन्तस्तूष्णीं ध्यायन्त आसते
ते सत्यमाहुर्धर्मं च न्याय्यं च भरतर्षभ
Ye dharmamanupashyantastushnim dhyayanta asate
Te satyamahurdharmam cha nyayyam cha bharatarshabha
93.51
शक्यं किमन्यद्वक्तुं ते दानादन्यज्जनेश्वर
ब्रुवन्तु वा महीपालाः सभायां ये समासते
धर्मार्थौ संप्रधार्यैव यदि सत्यं ब्रवीम्यहम्
Shakyam kimanyadvaktum te danadanyajjaneshvara
Bruvantu va mahipalah sabhayam ye samasate
Dharmarthau sampradharyaiva yadi satyam bravimyaham
93.52
प्रमुञ्चेमान्मृत्युपाशात्क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभ
प्रशाम्य भरतश्रेष्ठ मा मन्युवशमन्वगाः
Pramunchemanmrityupashatkshatriyankshatriyarshabha
Prashamya bharatashreshtha ma manyuvashamanvagah
93.53
पित्र्यं तेभ्यः प्रदायांशं पाण्डवेभ्यो यथोचितम्
ततः सपुत्रः सिद्धार्थो भुङ्क्ष्व भोगान्परंतप
Pitryam tebhyah pradayansham pandavebhyo yathochitam
Tatah saputrah siddhartho bhunkshva bhoganparantapa
93.54
अजातशत्रुं जानीषे स्थितं धर्मे सतां सदा
सपुत्रे त्वयि वृत्तिं च वर्तते यां नराधिप
Ajatashatrum janishe sthitam dharme satam sada
Saputre tvayi vrittim cha vartate yam naradhipa
93.55
दाहितश्च निरस्तश्च त्वामेवोपाश्रितः पुनः
इन्द्रप्रस्थं त्वयैवासौ सपुत्रेण विवासितः
Dahitashcha nirastashcha tvamevopashritah punah
Indraprastham tvayaivasau saputrena vivasitah
93.56
स तत्र निवसन्सर्वान्वशमानीय पार्थिवान्
त्वन्मुखानकरोद्राजन्न च त्वामत्यवर्तत
Sa tatra nivasansarvanvashamaniya parthivan
Tvanmukhanakarodrajanna cha tvamatyavartata
93.57
तस्यैवं वर्तमानस्य सौबलेन जिहीर्षता
राष्ट्राणि धनधान्यं च प्रयुक्तः परमोपधिः
Tasyaivam vartamanasya saubalena jihirshata
Rashtrani dhanadhanyam cha prayuktah paramopadhih
93.58
स तामवस्थां संप्राप्य कृष्णां प्रेक्ष्य सभागताम्
क्षत्रधर्मादमेयात्मा नाकम्पत युधिष्ठिरः
Sa tamavastham samprapya krishnam prekshya sabhagatam
Kshatradharmadameyatma nakampata yudhishthirah
93.59
अहं तु तव तेषां च श्रेय इच्छामि भारत
धर्मादर्थात्सुखाच्चैव मा राजन्नीनशः प्रजाः
Aham tu tava tesham cha shreya ichchhami bharata
Dharmadarthatsukhachchaiva ma rajanninashah prajah
93.60
अनर्थमर्थं मन्वाना अर्थं वानर्थमात्मनः
लोभेऽतिप्रसृतान्पुत्रान्निगृह्णीष्व विशां पते
Anarthamartham manvana artham vanarthamatmanah
Lobhetiprasritanputrannigrihnishva visham pate
93.61
स्थिताः शुश्रूषितुं पार्थाः स्थिता योद्धुमरिंदमाः
यत्ते पथ्यतमं राजंस्तस्मिंस्तिष्ठ परंतप
Sthitah shushrushitum parthah sthita yoddhumarindamah
Yatte pathyatamam rajanstasminstishtha parantapa
93.62
तद्वाक्यं पार्थिवाः सर्वे हृदयैः समपूजयन्
न तत्र कश्चिद्वक्तुं हि वाचं प्राक्रामदग्रतः
Tadvakyam parthivah sarve hridayaih samapujayan
Na tatra kashchidvaktum hi vacham prakramadagratah