UtshovChapter 92
92.1
वैशंपायन उवाच
तथा कथयतोरेव तयोर्बुद्धिमतोस्तदा
शिवा नक्षत्रसंपन्ना सा व्यतीयाय शर्वरी
Vaishampayana uvacha
Tatha kathayatoreva tayorbuddhimatostada
Shiva nakshatrasampanna sa vyatiyaya sharvari
92.2
धर्मार्थकामयुक्ताश्च विचित्रार्थपदाक्षराः
शृण्वतो विविधा वाचो विदुरस्य महात्मनः
Dharmarthakamayuktashcha vichitrarthapadaksharah
Shrinvato vividha vacho vidurasya mahatmanah
92.3
कथाभिरनुरूपाभिः कृष्णस्यामिततेजसः
अकामस्येव कृष्णस्य सा व्यतीयाय शर्वरी
Kathabhiranurupabhih krishnasyamitatejasah
Akamasyeva krishnasya sa vyatiyaya sharvari
92.4
ततस्तु स्वरसंपन्ना बहवः सूतमागधाः
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः केशवं प्रत्यबोधयन्
Tatastu svarasampanna bahavah sutamagadhah
Shankhadundubhinirghoshaih keshavam pratyabodhayan
92.5
तत उत्थाय दाशार्ह ऋषभः सर्वसात्वताम्
सर्वमावश्यकं चक्रे प्रातःकार्यं जनार्दनः
Tata utthaya dasharha rishabhah sarvasatvatam
Sarvamavashyakam chakre pratahkaryam janardanah
92.6
कृतोदकार्यजप्यः स हुताग्निः समलंकृतः
तत आदित्यमुद्यन्तमुपातिष्ठत माधवः
Kritodakaryajapyah sa hutagnih samalankritah
Tata adityamudyantamupatishthata madhavah
92.7
अथ दुर्योधनः कृष्णं शकुनिश्चापि सौबलः
संध्यां तिष्ठन्तमभ्येत्य दाशार्हमपराजितम्
Atha duryodhanah krishnam shakunishchapi saubalah
Sandhyam tishthantamabhyetya dasharhamaparajitam
92.8
आचक्षेतां तु कृष्णस्य धृतराष्ट्रं सभागतम्
कुरूंश्च भीष्मप्रमुखान्राज्ञः सर्वांश्च पार्थिवान्
Achakshetam tu krishnasya dhritarashtram sabhagatam
Kurunshcha bhishmapramukhanragyah sarvanshcha parthivan
92.9
त्वामर्थयन्ते गोविन्द दिवि शक्रमिवामराः
तावभ्यनन्दद्गोविन्दः साम्ना परमवल्गुना
Tvamarthayante govinda divi shakramivamarah
Tavabhyanandadgovindah samna paramavalguna
92.10
ततो विमल आदित्ये ब्राह्मणेभ्यो जनार्दनः
ददौ हिरण्यं वासांसि गाश्चाश्वांश्च परंतपः
Tato vimala aditye brahmanebhyo janardanah
Dadau hiranyam vasansi gashchashvanshcha parantapah
92.11
विसृष्टवन्तं रत्नानि दाशार्हमपराजितम्
तिष्ठन्तमुपसंगम्य ववन्दे सारथिस्तदा
Visrishtavantam ratnani dasharhamaparajitam
Tishthantamupasangamya vavande sarathistada
92.12
तमुपस्थितमाज्ञाय रथं दिव्यं महामनाः
महाभ्रघननिर्घोषं सर्वरत्नविभूषितम्
Tamupasthitamagyaya ratham divyam mahamanah
Mahabhraghananirghosham sarvaratnavibhushitam
92.13
अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा ब्राह्मणांश्च जनार्दनः
कौस्तुभं मणिमामुच्य श्रिया परमया ज्वलन्
Agnim pradakshinam kritva brahmananshcha janardanah
Kaustubham manimamuchya shriya paramaya jvalan
92.14
कुरुभिः संवृतः कृष्णो वृष्णिभिश्चाभिरक्षितः
आतिष्ठत रथं शौरिः सर्वयादवनन्दनः
Kurubhih sanvritah krishno vrishnibhishchabhirakshitah
Atishthata ratham shaurih sarvayadavanandanah
92.15
अन्वारुरोह दाशार्हं विदुरः सर्वधर्मवित्
सर्वप्राणभृतां श्रेष्ठं सर्वधर्मभृतां वरम्
Anvaruroha dasharham vidurah sarvadharmavit
Sarvapranabhritam shreshtham sarvadharmabhritam varam
92.16
ततो दुर्योधनः कृष्णं शकुनिश्चापि सौबलः
द्वितीयेन रथेनैनमन्वयातां परंतपम्
Tato duryodhanah krishnam shakunishchapi saubalah
Dvitiyena rathenainamanvayatam parantapam
92.17
सात्यकिः कृतवर्मा च वृष्णीनां च महारथाः
पृष्ठतोऽनुययुः कृष्णं रथैरश्वैर्गजैरपि
Satyakih kritavarma cha vrishninam cha maharathah
Prishthatonuyayuh krishnam rathairashvairgajairapi
92.18
तेषां हेमपरिष्कारा युक्ताः परमवाजिभिः
गच्छतां घोषिणश्चित्राश्चारु बभ्राजिरे रथाः
Tesham hemaparishkara yuktah paramavajibhih
Gachchhatam ghoshinashchitrashcharu babhrajire rathah
92.19
संमृष्टसंसिक्तरजः प्रतिपेदे महापथम्
राजर्षिचरितं काले कृष्णो धीमाञ्श्रिया ज्वलन्
Sammrishtasansiktarajah pratipede mahapatham
Rajarshicharitam kale krishno dhimanshriya jvalan
92.20
ततः प्रयाते दाशार्हे प्रावाद्यन्तैकपुष्कराः
शङ्खाश्च दध्मिरे तत्र वाद्यान्यन्यानि यानि च
Tatah prayate dasharhe pravadyantaikapushkarah
Shankhashcha dadhmire tatra vadyanyanyani yani cha
92.21
प्रवीराः सर्वलोकस्य युवानः सिंहविक्रमाः
परिवार्य रथं शौरेरगच्छन्त परंतपाः
Pravirah sarvalokasya yuvanah sinhavikramah
Parivarya ratham shaureragachchhanta parantapah
92.22
ततोऽन्ये बहुसाहस्रा विचित्राद्भुतवाससः
असिप्रासायुधधराः कृष्णस्यासन्पुरःसराः
Tatonye bahusahasra vichitradbhutavasasah
Asiprasayudhadharah krishnasyasanpurahsarah
92.23
गजाः परःशतास्तत्र वराश्चाश्वाः सहस्रशः
प्रयान्तमन्वयुर्वीरं दाशार्हमपराजितम्
Gajah parahshatastatra varashchashvah sahasrashah
Prayantamanvayurviram dasharhamaparajitam
92.24
पुरं कुरूणां संवृत्तं द्रष्टुकामं जनार्दनम्
सवृद्धबालं सस्त्रीकं रथ्यागतमरिंदमम्
Puram kurunam sanvrittam drashtukamam janardanam
Savriddhabalam sastrikam rathyagatamarindamam
92.25
वेदिकापाश्रिताभिश्च समाक्रान्तान्यनेकशः
प्रचलन्तीव भारेण योषिद्भिर्भवनान्युत
Vedikapashritabhishcha samakrantanyanekashah
Prachalantiva bharena yoshidbhirbhavananyuta
92.26
संपूज्यमानः कुरुभिः संशृण्वन्विविधाः कथाः
यथार्हं प्रतिसत्कुर्वन्प्रेक्षमाणः शनैर्ययौ
Sampujyamanah kurubhih sanshrinvanvividhah kathah
Yatharham pratisatkurvanprekshamanah shanairyayau
92.27
ततः सभां समासाद्य केशवस्यानुयायिनः
सशङ्खैर्वेणुनिर्घोषैर्दिशः सर्वा व्यनादयन्
Tatah sabham samasadya keshavasyanuyayinah
Sashankhairvenunirghoshairdishah sarva vyanadayan
92.28
ततः सा समितिः सर्वा राज्ञाममिततेजसाम्
संप्राकम्पत हर्षेण कृष्णागमनकाङ्क्षया
Tatah sa samitih sarva ragyamamitatejasam
Samprakampata harshena krishnagamanakankshaya
92.29
ततोऽभ्याशगते कृष्णे समहृष्यन्नराधिपाः
श्रुत्वा तं रथनिर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम्
Tatobhyashagate krishne samahrishyannaradhipah
Shrutva tam rathanirghosham parjanyaninadopamam
92.30
आसाद्य तु सभाद्वारमृषभः सर्वसात्वताम्
अवतीर्य रथाच्छौरिः कैलासशिखरोपमात्
Asadya tu sabhadvaramrishabhah sarvasatvatam
Avatirya rathachchhaurih kailasashikharopamat
92.31
नगमेघप्रतीकाशां ज्वलन्तीमिव तेजसा
महेन्द्रसदनप्रख्यां प्रविवेश सभां ततः
Nagameghapratikasham jvalantimiva tejasa
Mahendrasadanaprakhyam pravivesha sabham tatah
92.32
पाणौ गृहीत्वा विदुरं सात्यकिं च महायशाः
ज्योतींष्यादित्यवद्राजन्कुरून्प्रच्छादयञ्श्रिया
Panau grihitva viduram satyakim cha mahayashah
Jyotinshyadityavadrajankurunprachchhadayanshriya
92.33
अग्रतो वासुदेवस्य कर्णदुर्योधनावुभौ
वृष्णयः कृतवर्मा च आसन्कृष्णस्य पृष्ठतः
Agrato vasudevasya karnaduryodhanavubhau
Vrishnayah kritavarma cha asankrishnasya prishthatah
92.34
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य भीष्मद्रोणादयस्ततः
आसनेभ्योऽचलन्सर्वे पूजयन्तो जनार्दनम्
Dhritarashtram puraskritya bhishmadronadayastatah
Asanebhyochalansarve pujayanto janardanam
92.35
अभ्यागच्छति दाशार्हे प्रज्ञाचक्षुर्महामनाः
सहैव भीष्मद्रोणाभ्यामुदतिष्ठन्महायशाः
Abhyagachchhati dasharhe pragyachakshurmahamanah
Sahaiva bhishmadronabhyamudatishthanmahayashah
92.36
उत्तिष्ठति महाराजे धृतराष्ट्रे जनेश्वरे
तानि राजसहस्राणि समुत्तस्थुः समन्ततः
Uttishthati maharaje dhritarashtre janeshvare
Tani rajasahasrani samuttasthuh samantatah
92.37
आसनं सर्वतोभद्रं जाम्बूनदपरिष्कृतम्
कृष्णार्थे कल्पितं तत्र धृतराष्ट्रस्य शासनात्
Asanam sarvatobhadram jambunadaparishkritam
Krishnarthe kalpitam tatra dhritarashtrasya shasanat
92.38
स्मयमानस्तु राजानं भीष्मद्रोणौ च माधवः
अभ्यभाषत धर्मात्मा राज्ञश्चान्यान्यथावयः
Smayamanastu rajanam bhishmadronau cha madhavah
Abhyabhashata dharmatma ragyashchanyanyathavayah
92.39
तत्र केशवमानर्चुः सम्यगभ्यागतं सभाम्
राजानः पार्थिवाः सर्वे कुरवश्च जनार्दनम्
Tatra keshavamanarchuh samyagabhyagatam sabham
Rajanah parthivah sarve kuravashcha janardanam
92.40
तत्र तिष्ठन्स दाशार्हो राजमध्ये परंतपः
अपश्यदन्तरिक्षस्थानृषीन्परपुरंजयः
Tatra tishthansa dasharho rajamadhye parantapah
Apashyadantarikshasthanrishinparapuranjayah
92.41
ततस्तानभिसंप्रेक्ष्य नारदप्रमुखानृषीन्
अभ्यभाषत दाशार्हो भीष्मं शांतनवं शनैः
Tatastanabhisamprekshya naradapramukhanrishin
Abhyabhashata dasharho bhishmam shantanavam shanaih
92.42
पार्थिवीं समितिं द्रष्टुमृषयोऽभ्यागता नृप
निमन्त्र्यन्तामासनैश्च सत्कारेण च भूयसा
Parthivim samitim drashtumrishayobhyagata nripa
Nimantryantamasanaishcha satkarena cha bhuyasa
92.43
नैतेष्वनुपविष्टेषु शक्यं केनचिदासितुम्
पूजा प्रयुज्यतामाशु मुनीनां भावितात्मनाम्
Naiteshvanupavishteshu shakyam kenachidasitum
Puja prayujyatamashu muninam bhavitatmanam
92.44
ऋषीञ्शांतनवो दृष्ट्वा सभाद्वारमुपस्थितान्
त्वरमाणस्ततो भृत्यानासनानीत्यचोदयत्
Rishinshantanavo drishtva sabhadvaramupasthitan
Tvaramanastato bhrityanasananityachodayat
92.45
आसनान्यथ मृष्टानि महान्ति विपुलानि च
मणिकाञ्चनचित्राणि समाजह्रुस्ततस्ततः
Asananyatha mrishtani mahanti vipulani cha
Manikanchanachitrani samajahrustatastatah
92.46
तेषु तत्रोपविष्टेषु गृहीतार्घेषु भारत
निषसादासने कृष्णो राजानश्च यथासनम्
Teshu tatropavishteshu grihitargheshu bharata
Nishasadasane krishno rajanashcha yathasanam
92.47
दुःशासनः सात्यकये ददावासनमुत्तमम्
विविंशतिर्ददौ पीठं काञ्चनं कृतवर्मणे
Duhshasanah satyakaye dadavasanamuttamam
Vivinshatirdadau pitham kanchanam kritavarmane
92.48
अविदूरेऽथ कृष्णस्य कर्णदुर्योधनावुभौ
एकासने महात्मानौ निषीदतुरमर्षणौ
Aviduretha krishnasya karnaduryodhanavubhau
Ekasane mahatmanau nishidaturamarshanau
92.49
गान्धारराजः शकुनिर्गान्धारैरभिरक्षितः
निषसादासने राजा सहपुत्रो विशां पते
Gandhararajah shakunirgandharairabhirakshitah
Nishasadasane raja sahaputro visham pate
92.50
विदुरो मणिपीठे तु शुक्लस्पर्ध्याजिनोत्तरे
संस्पृशन्नासनं शौरेर्महामतिरुपाविशत्
Viduro manipithe tu shuklaspardhyajinottare
Sansprishannasanam shaurermahamatirupavishat
92.51
चिरस्य दृष्ट्वा दाशार्हं राजानः सर्वपार्थिवाः
अमृतस्येव नातृप्यन्प्रेक्षमाणा जनार्दनम्
Chirasya drishtva dasharham rajanah sarvaparthivah
Amritasyeva natripyanprekshamana janardanam
92.52
अतसीपुष्पसंकाशः पीतवासा जनार्दनः
व्यभ्राजत सभामध्ये हेम्नीवोपहितो मणिः
Atasipushpasankashah pitavasa janardanah
Vyabhrajata sabhamadhye hemnivopahito manih
92.53
ततस्तूष्णीं सर्वमासीद्गोविन्दगतमानसम्
न तत्र कश्चित्किंचिद्धि व्याजहार पुमान्क्वचित्
Tatastushnim sarvamasidgovindagatamanasam
Na tatra kashchitkinchiddhi vyajahara pumankvachit