UtshovChapter 81
81.1
अर्जुन उवाच
कुरूणामद्य सर्वेषां भवान्सुहृदनुत्तमः
संबन्धी दयितो नित्यमुभयोः पक्षयोरपि
Arjuna uvacha
Kurunamadya sarvesham bhavansuhridanuttamah
Sambandhi dayito nityamubhayoh pakshayorapi
81.2
पाण्डवैर्धार्तराष्ट्राणां प्रतिपाद्यमनामयम्
समर्थः प्रशमं चैषां कर्तुं त्वमसि केशव
Pandavairdhartarashtranam pratipadyamanamayam
Samarthah prashamam chaisham kartum tvamasi keshava
81.3
त्वमितः पुण्डरीकाक्ष सुयोधनममर्षणम्
शान्त्यर्थं भारतं ब्रूया यत्तद्वाच्यममित्रहन्
Tvamitah pundarikaksha suyodhanamamarshanam
Shantyartham bharatam bruya yattadvachyamamitrahan
81.4
त्वया धर्मार्थयुक्तं चेदुक्तं शिवमनामयम्
हितं नादास्यते बालो दिष्टस्य वशमेष्यति
Tvaya dharmarthayuktam cheduktam shivamanamayam
Hitam nadasyate balo dishtasya vashameshyati
81.5
भगवानुवाच
धर्म्यमस्मद्धितं चैव कुरूणां यदनामयम्
एष यास्यामि राजानं धृतराष्ट्रमभीप्सया
Bhagavanuvacha
Dharmyamasmaddhitam chaiva kurunam yadanamayam
Esha yasyami rajanam dhritarashtramabhipsaya
81.6
वैशंपायन उवाच
ततो व्यपेते तमसि सूर्ये विमल उद्गते
मैत्रे मुहूर्ते संप्राप्ते मृद्वर्चिषि दिवाकरे
Vaishampayana uvacha
Tato vyapete tamasi surye vimala udgate
Maitre muhurte samprapte mridvarchishi divakare
81.7
कौमुदे मासि रेवत्यां शरदन्ते हिमागमे
स्फीतसस्यसुखे काले कल्यः सत्त्ववतां वरः
Kaumude masi revatyam sharadante himagame
Sphitasasyasukhe kale kalyah sattvavatam varah
81.8
मङ्गल्याः पुण्यनिर्घोषा वाचः शृण्वंश्च सूनृताः
ब्राह्मणानां प्रतीतानामृषीणामिव वासवः
Mangalyah punyanirghosha vachah shrinvanshcha sunritah
Brahmananam pratitanamrishinamiva vasavah
81.9
कृत्वा पौर्वाह्णिकं कृत्यं स्नातः शुचिरलंकृतः
उपतस्थे विवस्वन्तं पावकं च जनार्दनः
Kritva paurvahnikam krityam snatah shuchiralankritah
Upatasthe vivasvantam pavakam cha janardanah
81.10
ऋषभं पृष्ठ आलभ्य ब्राह्मणानभिवाद्य च
अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा पश्यन्कल्याणमग्रतः
Rishabham prishtha alabhya brahmananabhivadya cha
Agnim pradakshinam kritva pashyankalyanamagratah
81.11
तत्प्रतिज्ञाय वचनं पाण्डवस्य जनार्दनः
शिनेर्नप्तारमासीनमभ्यभाषत सात्यकिम्
Tatpratigyaya vachanam pandavasya janardanah
Shinernaptaramasinamabhyabhashata satyakim
81.12
रथ आरोप्यतां शङ्खश्चक्रं च गदया सह
उपासङ्गाश्च शक्त्यश्च सर्वप्रहरणानि च
Ratha aropyatam shankhashchakram cha gadaya saha
Upasangashcha shaktyashcha sarvapraharanani cha
81.13
दुर्योधनो हि दुष्टात्मा कर्णश्च सहसौबलः
न च शत्रुरवज्ञेयः प्राकृतोऽपि बलीयसा
Duryodhano hi dushtatma karnashcha sahasaubalah
Na cha shatruravagyeyah prakritopi baliyasa
81.14
ततस्तन्मतमाज्ञाय केशवस्य पुरःसराः
प्रसस्रुर्योजयिष्यन्तो रथं चक्रगदाभृतः
Tatastanmatamagyaya keshavasya purahsarah
Prasasruryojayishyanto ratham chakragadabhritah
81.15
तं दीप्तमिव कालाग्निमाकाशगमिवाध्वगम्
चन्द्रसूर्यप्रकाशाभ्यां चक्राभ्यां समलंकृतम्
Tam diptamiva kalagnimakashagamivadhvagam
Chandrasuryaprakashabhyam chakrabhyam samalankritam
81.16
अर्धचन्द्रैश्च चन्द्रैश्च मत्स्यैः समृगपक्षिभिः
पुष्पैश्च विविधैश्चित्रं मणिरत्नैश्च सर्वशः
Ardhachandraishcha chandraishcha matsyaih samrigapakshibhih
Pushpaishcha vividhaishchitram maniratnaishcha sarvashah
81.17
तरुणादित्यसंकाशं बृहन्तं चारुदर्शनम्
मणिहेमविचित्राङ्गं सुध्वजं सुपताकिनम्
Tarunadityasankasham brihantam charudarshanam
Manihemavichitrangam sudhvajam supatakinam
81.18
सूपस्करमनाधृष्यं वैयाघ्रपरिवारणम्
यशोघ्नं प्रत्यमित्राणां यदूनां नन्दिवर्धनम्
Supaskaramanadhrishyam vaiyaghraparivaranam
Yashoghnam pratyamitranam yadunam nandivardhanam
81.19
वाजिभिः सैन्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकैः
स्नातैः संपादयां चक्रुः संपन्नैः सर्वसंपदा
Vajibhih sainyasugrivameghapushpabalahakaih
Snataih sampadayam chakruh sampannaih sarvasampada
81.20
महिमानं तु कृष्णस्य भूय एवाभिवर्धयन्
सुघोषः पतगेन्द्रेण ध्वजेन युयुजे रथः
Mahimanam tu krishnasya bhuya evabhivardhayan
Sughoshah patagendrena dhvajena yuyuje rathah
81.21
तं मेरुशिखरप्रख्यं मेघदुन्दुभिनिस्वनम्
आरुरोह रथं शौरिर्विमानमिव पुण्यकृत्
Tam merushikharaprakhyam meghadundubhinisvanam
Aruroha ratham shaurirvimanamiva punyakrit
81.22
ततः सात्यकिमारोप्य प्रययौ पुरुषोत्तमः
पृथिवीं चान्तरिक्षं च रथघोषेण नादयन्
Tatah satyakimaropya prayayau purushottamah
Prithivim chantariksham cha rathaghoshena nadayan
81.23
व्यपोढाभ्रघनः कालः क्षणेन समपद्यत
शिवश्चानुववौ वायुः प्रशान्तमभवद्रजः
Vyapodhabhraghanah kalah kshanena samapadyata
Shivashchanuvavau vayuh prashantamabhavadrajah
81.24
प्रदक्षिणानुलोमाश्च मङ्गल्या मृगपक्षिणः
प्रयाणे वासुदेवस्य बभूवुरनुयायिनः
Pradakshinanulomashcha mangalya mrigapakshinah
Prayane vasudevasya babhuvuranuyayinah
81.25
मङ्गल्यार्थपदैः शब्दैरन्ववर्तन्त सर्वशः
सारसाः शतपत्राश्च हंसाश्च मधुसूदनम्
Mangalyarthapadaih shabdairanvavartanta sarvashah
Sarasah shatapatrashcha hansashcha madhusudanam
81.26
मन्त्राहुतिमहाहोमैर्हूयमानश्च पावकः
प्रदक्षिणशिखो भूत्वा विधूमः समपद्यत
Mantrahutimahahomairhuyamanashcha pavakah
Pradakshinashikho bhutva vidhumah samapadyata
81.27
वसिष्ठो वामदेवश्च भूरिद्युम्नो गयः क्रथः
शुक्रनारदवाल्मीका मरुतः कुशिको भृगुः
Vasishtho vamadevashcha bhuridyumno gayah krathah
Shukranaradavalmika marutah kushiko bhriguh
81.28
ब्रह्मदेवर्षयश्चैव कृष्णं यदुसुखावहम्
प्रदक्षिणमवर्तन्त सहिता वासवानुजम्
Brahmadevarshayashchaiva krishnam yadusukhavaham
Pradakshinamavartanta sahita vasavanujam
81.29
एवमेतैर्महाभागैर्महर्षिगणसाधुभिः
पूजितः प्रययौ कृष्णः कुरूणां सदनं प्रति
Evametairmahabhagairmaharshiganasadhubhih
Pujitah prayayau krishnah kurunam sadanam prati
81.30
तं प्रयान्तमनुप्रायात्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
भीमसेनार्जुनौ चोभौ माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
Tam prayantamanuprayatkuntiputro yudhishthirah
Bhimasenarjunau chobhau madriputrau cha pandavau
81.31
चेकितानश्च विक्रान्तो धृष्टकेतुश्च चेदिपः
द्रुपदः काशिराजश्च शिखण्डी च महारथः
Chekitanashcha vikranto dhrishtaketushcha chedipah
Drupadah kashirajashcha shikhandi cha maharathah
81.32
धृष्टद्युम्नः सपुत्रश्च विराटः केकयैः सह
संसाधनार्थं प्रययुः क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम्
Dhrishtadyumnah saputrashcha viratah kekayaih saha
Sansadhanartham prayayuh kshatriyah kshatriyarshabham
81.33
ततोऽनुव्रज्य गोविन्दं धर्मराजो युधिष्ठिरः
राज्ञां सकाशे द्युतिमानुवाचेदं वचस्तदा
Tatonuvrajya govindam dharmarajo yudhishthirah
Ragyam sakashe dyutimanuvachedam vachastada
81.34
यो नैव कामान्न भयान्न लोभान्नार्थकारणात्
अन्यायमनुवर्तेत स्थिरबुद्धिरलोलुपः
Yo naiva kamanna bhayanna lobhannarthakaranat
Anyayamanuvarteta sthirabuddhiralolupah
81.35
धर्मज्ञो धृतिमान्प्राज्ञः सर्वभूतेषु केशवः
ईश्वरः सर्वभूतानां देवदेवः प्रतापवान्
Dharmagyo dhritimanpragyah sarvabhuteshu keshavah
Ishvarah sarvabhutanam devadevah pratapavan
81.36
तं सर्वगुणसंपन्नं श्रीवत्सकृतलक्षणम्
संपरिष्वज्य कौन्तेयः संदेष्टुमुपचक्रमे
Tam sarvagunasampannam shrivatsakritalakshanam
Samparishvajya kaunteyah sandeshtumupachakrame
81.37
या सा बाल्यात्प्रभृत्यस्मान्पर्यवर्धयताबला
उपवासतपःशीला सदा स्वस्त्ययने रता
Ya sa balyatprabhrityasmanparyavardhayatabala
Upavasatapahshila sada svastyayane rata
81.38
देवतातिथिपूजासु गुरुशुश्रूषणे रता
वत्सला प्रियपुत्रा च प्रियास्माकं जनार्दन
Devatatithipujasu gurushushrushane rata
Vatsala priyaputra cha priyasmakam janardana
81.39
सुयोधनभयाद्या नोऽत्रायतामित्रकर्शन
महतो मृत्युसंबाधादुत्तरन्नौरिवार्णवात्
Suyodhanabhayadya notrayatamitrakarshana
Mahato mrityusambadhaduttarannaurivarnavat
81.40
अस्मत्कृते च सततं यया दुःखानि माधव
अनुभूतान्यदुःखार्हा तां स्म पृच्छेरनामयम्
Asmatkrite cha satatam yaya duhkhani madhava
Anubhutanyaduhkharha tam sma prichchheranamayam
81.41
भृशमाश्वासयेश्चैनां पुत्रशोकपरिप्लुताम्
अभिवाद्य स्वजेथाश्च पाण्डवान्परिकीर्तयन्
Bhrishamashvasayeshchainam putrashokapariplutam
Abhivadya svajethashcha pandavanparikirtayan
81.42
ऊढात्प्रभृति दुःखानि श्वशुराणामरिंदम
निकारानतदर्हा च पश्यन्ती दुःखमश्नुते
Udhatprabhriti duhkhani shvashuranamarindama
Nikaranatadarha cha pashyanti duhkhamashnute
81.43
अपि जातु स कालः स्यात्कृष्ण दुःखविपर्ययः
यदहं मातरं क्लिष्टां सुखे दध्यामरिंदम
Api jatu sa kalah syatkrishna duhkhaviparyayah
Yadaham mataram klishtam sukhe dadhyamarindama
81.44
प्रव्रजन्तोऽन्वधावत्सा कृपणा पुत्रगृद्धिनी
रुदतीमपहायैनामुपगच्छाम यद्वनम्
Pravrajantonvadhavatsa kripana putragriddhini
Rudatimapahayainamupagachchhama yadvanam
81.45
न नूनं म्रियते दुःखैः सा चेज्जीवति केशव
तथा पुत्राधिभिर्गाढमार्ता ह्यानर्तसत्कृता
Na nunam mriyate duhkhaih sa chejjivati keshava
Tatha putradhibhirgadhamarta hyanartasatkrita
81.46
अभिवाद्या तु सा कृष्ण त्वया मद्वचनाद्विभो
धृतराष्ट्रश्च कौरव्यो राजानश्च वयोऽधिकाः
Abhivadya tu sa krishna tvaya madvachanadvibho
Dhritarashtrashcha kauravyo rajanashcha vayodhikah
81.47
भीष्मं द्रोणं कृपं चैव महाराजं च बाह्लिकम्
द्रौणिं च सोमदत्तं च सर्वांश्च भरतान्पृथक्
Bhishmam dronam kripam chaiva maharajam cha bahlikam
Draunim cha somadattam cha sarvanshcha bharatanprithak
81.48
विदुरं च महाप्राज्ञं कुरूणां मन्त्रधारिणम्
अगाधबुद्धिं धर्मज्ञं स्वजेथा मधुसूदन
Viduram cha mahapragyam kurunam mantradharinam
Agadhabuddhim dharmagyam svajetha madhusudana
81.49
इत्युक्त्वा केशवं तत्र राजमध्ये युधिष्ठिरः
अनुज्ञातो निववृते कृष्णं कृत्वा प्रदक्षिणम्
Ityuktva keshavam tatra rajamadhye yudhishthirah
Anugyato nivavrite krishnam kritva pradakshinam
81.50
व्रजन्नेव तु बीभत्सुः सखायं पुरुषर्षभम्
अब्रवीत्परवीरघ्नं दाशार्हमपराजितम्
Vrajanneva tu bibhatsuh sakhayam purusharshabham
Abravitparaviraghnam dasharhamaparajitam
81.51
यदस्माकं विभो वृत्तं पुरा वै मन्त्रनिश्चये
अर्धराज्यस्य गोविन्द विदितं सर्वराजसु
Yadasmakam vibho vrittam pura vai mantranishchaye
Ardharajyasya govinda viditam sarvarajasu
81.52
तच्चेद्दद्यादसङ्गेन सत्कृत्यानवमन्य च
प्रियं मे स्यान्महाबाहो मुच्येरन्महतो भयात्
Tachcheddadyadasangena satkrityanavamanya cha
Priyam me syanmahabaho muchyeranmahato bhayat
81.53
अतश्चेदन्यथा कर्ता धार्तराष्ट्रोऽनुपायवित्
अन्तं नूनं करिष्यामि क्षत्रियाणां जनार्दन
Atashchedanyatha karta dhartarashtronupayavit
Antam nunam karishyami kshatriyanam janardana
81.54
एवमुक्ते पाण्डवेन पर्यहृष्यद्वृकोदरः
मुहुर्मुहुः क्रोधवशात्प्रावेपत च पाण्डवः
Evamukte pandavena paryahrishyadvrikodarah
Muhurmuhuh krodhavashatpravepata cha pandavah
81.55
वेपमानश्च कौन्तेयः प्राक्रोशन्महतो रवान्
धनंजयवचः श्रुत्वा हर्षोत्सिक्तमना भृशम्
Vepamanashcha kaunteyah prakroshanmahato ravan
Dhananjayavachah shrutva harshotsiktamana bhrisham
81.56
तस्य तं निनदं श्रुत्वा संप्रावेपन्त धन्विनः
वाहनानि च सर्वाणि शकृन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः
Tasya tam ninadam shrutva sampravepanta dhanvinah
Vahanani cha sarvani shakrinmutram prasusruvuh
81.57
इत्युक्त्वा केशवं तत्र तथा चोक्त्वा विनिश्चयम्
अनुज्ञातो निववृते परिष्वज्य जनार्दनम्
Ityuktva keshavam tatra tatha choktva vinishchayam
Anugyato nivavrite parishvajya janardanam
81.58
तेषु राजसु सर्वेषु निवृत्तेषु जनार्दनः
तूर्णमभ्यपतद्धृष्टः सैन्यसुग्रीववाहनः
Teshu rajasu sarveshu nivritteshu janardanah
Turnamabhyapataddhrishtah sainyasugrivavahanah
81.59
ते हया वासुदेवस्य दारुकेण प्रचोदिताः
पन्थानमाचेमुरिव ग्रसमाना इवाम्बरम्
Te haya vasudevasya darukena prachoditah
Panthanamachemuriva grasamana ivambaram
81.60
अथापश्यन्महाबाहुरृषीनध्वनि केशवः
ब्राह्म्या श्रिया दीप्यमानान्स्थितानुभयतः पथि
Athapashyanmahabahurrishinadhvani keshavah
Brahmya shriya dipyamanansthitanubhayatah pathi
81.61
सोऽवतीर्य रथात्तूर्णमभिवाद्य जनार्दनः
यथावत्तानृषीन्सर्वानभ्यभाषत पूजयन्
Sovatirya rathatturnamabhivadya janardanah
Yathavattanrishinsarvanabhyabhashata pujayan
81.62
कच्चिल्लोकेषु कुशलं कच्चिद्धर्मः स्वनुष्ठितः
ब्राह्मणानां त्रयो वर्णाः कच्चित्तिष्ठन्ति शासने
Kachchillokeshu kushalam kachchiddharmah svanushthitah
Brahmananam trayo varnah kachchittishthanti shasane
81.63
तेभ्यः प्रयुज्य तां पूजां प्रोवाच मधुसूदनः
भगवन्तः क्व संसिद्धाः का वीथी भवतामिह
Tebhyah prayujya tam pujam provacha madhusudanah
Bhagavantah kva sansiddhah ka vithi bhavatamiha
81.64
किं वा भगवतां कार्यमहं किं करवाणि वः
केनार्थेनोपसंप्राप्ता भगवन्तो महीतलम्
Kim va bhagavatam karyamaham kim karavani vah
Kenarthenopasamprapta bhagavanto mahitalam
81.65
तमब्रवीज्जामदग्न्य उपेत्य मधुसूदनम्
परिष्वज्य च गोविन्दं पुरा सुचरिते सखा
Tamabravijjamadagnya upetya madhusudanam
Parishvajya cha govindam pura sucharite sakha
81.66
देवर्षयः पुण्यकृतो ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः
राजर्षयश्च दाशार्ह मानयन्तस्तपस्विनः
Devarshayah punyakrito brahmanashcha bahushrutah
Rajarshayashcha dasharha manayantastapasvinah
81.67
देवासुरस्य द्रष्टारः पुराणस्य महाद्युते
समेतं पार्थिवं क्षत्रं दिदृक्षन्तश्च सर्वतः
Devasurasya drashtarah puranasya mahadyute
Sametam parthivam kshatram didrikshantashcha sarvatah
81.68
सभासदश्च राजानस्त्वां च सत्यं जनार्दन
एतन्महत्प्रेक्षणीयं द्रष्टुं गच्छाम केशव
Sabhasadashcha rajanastvam cha satyam janardana
Etanmahatprekshaniyam drashtum gachchhama keshava
81.69
धर्मार्थसहिता वाचः श्रोतुमिच्छाम माधव
त्वयोच्यमानाः कुरुषु राजमध्ये परंतप
Dharmarthasahita vachah shrotumichchhama madhava
Tvayochyamanah kurushu rajamadhye parantapa
81.70
भीष्मद्रोणादयश्चैव विदुरश्च महामतिः
त्वं च यादवशार्दूल सभायां वै समेष्यथ
Bhishmadronadayashchaiva vidurashcha mahamatih
Tvam cha yadavashardula sabhayam vai sameshyatha
81.71
तव वाक्यानि दिव्यानि तत्र तेषां च माधव
श्रोतुमिच्छाम गोविन्द सत्यानि च शुभानि च
Tava vakyani divyani tatra tesham cha madhava
Shrotumichchhama govinda satyani cha shubhani cha
81.72
आपृष्टोऽसि महाबाहो पुनर्द्रक्ष्यामहे वयम्
याह्यविघ्नेन वै वीर द्रक्ष्यामस्त्वां सभागतम्
Aprishtosi mahabaho punardrakshyamahe vayam
Yahyavighnena vai vira drakshyamastvam sabhagatam