UtshovChapter 80
80.1
वैशंपायन उवाच
राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा धर्मार्थसहितं हितम्
कृष्णा दाशार्हमासीनमब्रवीच्छोककर्षिता
Vaishampayana uvacha
Ragyastu vachanam shrutva dharmarthasahitam hitam
Krishna dasharhamasinamabravichchhokakarshita
80.2
सुता द्रुपदराजस्य स्वसितायतमूर्धजा
संपूज्य सहदेवं च सात्यकिं च महारथम्
Suta drupadarajasya svasitayatamurdhaja
Sampujya sahadevam cha satyakim cha maharatham
80.3
भीमसेनं च संशान्तं दृष्ट्वा परमदुर्मनाः
अश्रुपूर्णेक्षणा वाक्यमुवाचेदं मनस्विनी
Bhimasenam cha sanshantam drishtva paramadurmanah
Ashrupurnekshana vakyamuvachedam manasvini
80.4
विदितं ते महाबाहो धर्मज्ञ मधुसूदन
यथा निकृतिमास्थाय भ्रंशिताः पाण्डवाः सुखात्
Viditam te mahabaho dharmagya madhusudana
Yatha nikritimasthaya bhranshitah pandavah sukhat
80.5
धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण सामात्येन जनार्दन
यथा च संजयो राज्ञा मन्त्रं रहसि श्रावितः
Dhritarashtrasya putrena samatyena janardana
Yatha cha sanjayo ragya mantram rahasi shravitah
80.6
युधिष्ठिरेण दाशार्ह तच्चापि विदितं तव
यथोक्तः संजयश्चैव तच्च सर्वं श्रुतं त्वया
Yudhishthirena dasharha tachchapi viditam tava
Yathoktah sanjayashchaiva tachcha sarvam shrutam tvaya
80.7
पञ्च नस्तात दीयन्तां ग्रामा इति महाद्युते
कुशस्थलं वृकस्थलमासन्दी वारणावतम्
Pancha nastata diyantam grama iti mahadyute
Kushasthalam vrikasthalamasandi varanavatam
80.8
अवसानं महाबाहो किंचिदेव तु पञ्चमम्
इति दुर्योधनो वाच्यः सुहृदश्चास्य केशव
Avasanam mahabaho kinchideva tu panchamam
Iti duryodhano vachyah suhridashchasya keshava
80.9
तच्चापि नाकरोद्वाक्यं श्रुत्वा कृष्ण सुयोधनः
युधिष्ठिरस्य दाशार्ह ह्रीमतः संधिमिच्छतः
Tachchapi nakarodvakyam shrutva krishna suyodhanah
Yudhishthirasya dasharha hrimatah sandhimichchhatah
80.10
अप्रदानेन राज्यस्य यदि कृष्ण सुयोधनः
संधिमिच्छेन्न कर्तव्यस्तत्र गत्वा कथंचन
Apradanena rajyasya yadi krishna suyodhanah
Sandhimichchhenna kartavyastatra gatva kathanchana
80.11
शक्ष्यन्ति हि महाबाहो पाण्डवाः सृञ्जयैः सह
धार्तराष्ट्रबलं घोरं क्रुद्धं प्रतिसमासितुम्
Shakshyanti hi mahabaho pandavah srinjayaih saha
Dhartarashtrabalam ghoram kruddham pratisamasitum
80.12
न हि साम्ना न दानेन शक्योऽर्थस्तेषु कश्चन
तस्मात्तेषु न कर्तव्या कृपा ते मधुसूदन
Na hi samna na danena shakyorthasteshu kashchana
Tasmatteshu na kartavya kripa te madhusudana
80.13
साम्ना दानेन वा कृष्ण ये न शाम्यन्ति शत्रवः
मोक्तव्यस्तेषु दण्डः स्याज्जीवितं परिरक्षता
Samna danena va krishna ye na shamyanti shatravah
Moktavyasteshu dandah syajjivitam parirakshata
80.14
तस्मात्तेषु महादण्डः क्षेप्तव्यः क्षिप्रमच्युत
त्वया चैव महाबाहो पाण्डवैः सह सृञ्जयैः
Tasmatteshu mahadandah ksheptavyah kshipramachyuta
Tvaya chaiva mahabaho pandavaih saha srinjayaih
80.15
एतत्समर्थं पार्थानां तव चैव यशस्करम्
क्रियमाणं भवेत्कृष्ण क्षत्रस्य च सुखावहम्
Etatsamartham parthanam tava chaiva yashaskaram
Kriyamanam bhavetkrishna kshatrasya cha sukhavaham
80.16
क्षत्रियेण हि हन्तव्यः क्षत्रियो लोभमास्थितः
अक्षत्रियो वा दाशार्ह स्वधर्ममनुतिष्ठता
Kshatriyena hi hantavyah kshatriyo lobhamasthitah
Akshatriyo va dasharha svadharmamanutishthata
80.17
अन्यत्र ब्राह्मणात्तात सर्वपापेष्ववस्थितात्
गुरुर्हि सर्ववर्णानां ब्राह्मणः प्रसृताग्रभुक्
Anyatra brahmanattata sarvapapeshvavasthitat
Gururhi sarvavarnanam brahmanah prasritagrabhuk
80.18
यथावध्ये भवेद्दोषो वध्यमाने जनार्दन
स वध्यस्यावधे दृष्ट इति धर्मविदो विदुः
Yathavadhye bhaveddosho vadhyamane janardana
Sa vadhyasyavadhe drishta iti dharmavido viduh
80.19
यथा त्वां न स्पृशेदेष दोषः कृष्ण तथा कुरु
पाण्डवैः सह दाशार्ह सृञ्जयैश्च ससैनिकैः
Yatha tvam na sprishedesha doshah krishna tatha kuru
Pandavaih saha dasharha srinjayaishcha sasainikaih
80.20
पुनरुक्तं च वक्ष्यामि विश्रम्भेण जनार्दन
का नु सीमन्तिनी मादृक्पृथिव्यामस्ति केशव
Punaruktam cha vakshyami vishrambhena janardana
Ka nu simantini madrikprithivyamasti keshava
80.21
सुता द्रुपदराजस्य वेदिमध्यात्समुत्थिता
धृष्टद्युम्नस्य भगिनी तव कृष्ण प्रिया सखी
Suta drupadarajasya vedimadhyatsamutthita
Dhrishtadyumnasya bhagini tava krishna priya sakhi
80.22
आजमीढकुलं प्राप्ता स्नुषा पाण्डोर्महात्मनः
महिषी पाण्डुपुत्राणां पञ्चेन्द्रसमवर्चसाम्
Ajamidhakulam prapta snusha pandormahatmanah
Mahishi panduputranam panchendrasamavarchasam
80.23
सुता मे पञ्चभिर्वीरैः पञ्च जाता महारथाः
अभिमन्युर्यथा कृष्ण तथा ते तव धर्मतः
Suta me panchabhirviraih pancha jata maharathah
Abhimanyuryatha krishna tatha te tava dharmatah
80.24
साहं केशग्रहं प्राप्ता परिक्लिष्टा सभां गता
पश्यतां पाण्डुपुत्राणां त्वयि जीवति केशव
Saham keshagraham prapta pariklishta sabham gata
Pashyatam panduputranam tvayi jivati keshava
80.25
जीवत्सु कौरवेयेषु पाञ्चालेष्वथ वृष्णिषु
दासीभूतास्मि पापानां सभामध्ये व्यवस्थिता
Jivatsu kauraveyeshu panchaleshvatha vrishnishu
Dasibhutasmi papanam sabhamadhye vyavasthita
80.26
निरामर्षेष्वचेष्टेषु प्रेक्षमाणेषु पाण्डुषु
त्राहि मामिति गोविन्द मनसा काङ्क्षितोऽसि मे
Niramarsheshvacheshteshu prekshamaneshu pandushu
Trahi mamiti govinda manasa kankshitosi me
80.27
यत्र मां भगवान्राजा श्वशुरो वाक्यमब्रवीत्
वरं वृणीष्व पाञ्चालि वरार्हासि मतासि मे
Yatra mam bhagavanraja shvashuro vakyamabravit
Varam vrinishva panchali vararhasi matasi me
80.28
अदासाः पाण्डवाः सन्तु सरथाः सायुधा इति
मयोक्ते यत्र निर्मुक्ता वनवासाय केशव
Adasah pandavah santu sarathah sayudha iti
Mayokte yatra nirmukta vanavasaya keshava
80.29
एवंविधानां दुःखानामभिज्ञोऽसि जनार्दन
त्राहि मां पुण्डरीकाक्ष सभर्तृज्ञातिबान्धवाम्
Evanvidhanam duhkhanamabhigyosi janardana
Trahi mam pundarikaksha sabhartrigyatibandhavam
80.30
नन्वहं कृष्ण भीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चोभयोः
स्नुषा भवामि धर्मेण साहं दासीकृताभवम्
Nanvaham krishna bhishmasya dhritarashtrasya chobhayoh
Snusha bhavami dharmena saham dasikritabhavam
80.31
धिग्बलं भीमसेनस्य धिक्पार्थस्य धनुष्मताम्
यत्र दुर्योधनः कृष्ण मुहूर्तमपि जीवति
Dhigbalam bhimasenasya dhikparthasya dhanushmatam
Yatra duryodhanah krishna muhurtamapi jivati
80.32
यदि तेऽहमनुग्राह्या यदि तेऽस्ति कृपा मयि
धार्तराष्ट्रेषु वै कोपः सर्वः कृष्ण विधीयताम्
Yadi tehamanugrahya yadi testi kripa mayi
Dhartarashtreshu vai kopah sarvah krishna vidhiyatam
80.33
इत्युक्त्वा मृदुसंहारं वृजिनाग्रं सुदर्शनम्
सुनीलमसितापाङ्गी पुण्यगन्धाधिवासितम्
Ityuktva mridusanharam vrijinagram sudarshanam
Sunilamasitapangi punyagandhadhivasitam
80.34
सर्वलक्षणसंपन्नं महाभुजगवर्चसम्
केशपक्षं वरारोहा गृह्य सव्येन पाणिना
Sarvalakshanasampannam mahabhujagavarchasam
Keshapaksham vararoha grihya savyena panina
80.35
पद्माक्षी पुण्डरीकाक्षमुपेत्य गजगामिनी
अश्रुपूर्णेक्षणा कृष्णा कृष्णं वचनमब्रवीत्
Padmakshi pundarikakshamupetya gajagamini
Ashrupurnekshana krishna krishnam vachanamabravit
80.36
अयं ते पुण्डरीकाक्ष दुःशासनकरोद्धृतः
स्मर्तव्यः सर्वकालेषु परेषां संधिमिच्छता
Ayam te pundarikaksha duhshasanakaroddhritah
Smartavyah sarvakaleshu paresham sandhimichchhata
80.37
यदि भीमार्जुनौ कृष्ण कृपणौ संधिकामुकौ
पिता मे योत्स्यते वृद्धः सह पुत्रैर्महारथैः
Yadi bhimarjunau krishna kripanau sandhikamukau
Pita me yotsyate vriddhah saha putrairmaharathaih
80.38
पञ्च चैव महावीर्याः पुत्रा मे मधुसूदन
अभिमन्युं पुरस्कृत्य योत्स्यन्ति कुरुभिः सह
Pancha chaiva mahaviryah putra me madhusudana
Abhimanyum puraskritya yotsyanti kurubhih saha
80.39
दुःशासनभुजं श्यामं संछिन्नं पांसुगुण्ठितम्
यद्यहं तं न पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे
Duhshasanabhujam shyamam sanchhinnam pansugunthitam
Yadyaham tam na pashyami ka shantirhridayasya me
80.40
त्रयोदश हि वर्षाणि प्रतीक्षन्त्या गतानि मे
निधाय हृदये मन्युं प्रदीप्तमिव पावकम्
Trayodasha hi varshani pratikshantya gatani me
Nidhaya hridaye manyum pradiptamiva pavakam
80.41
विदीर्यते मे हृदयं भीमवाक्शल्यपीडितम्
योऽयमद्य महाबाहुर्धर्मं समनुपश्यति
Vidiryate me hridayam bhimavakshalyapiditam
Yoyamadya mahabahurdharmam samanupashyati
80.42
इत्युक्त्वा बाष्पसन्नेन कण्ठेनायतलोचना
रुरोद कृष्णा सोत्कम्पं सस्वरं बाष्पगद्गदम्
Ityuktva bashpasannena kanthenayatalochana
Ruroda krishna sotkampam sasvaram bashpagadgadam
80.43
स्तनौ पीनायतश्रोणी सहितावभिवर्षती
द्रवीभूतमिवात्युष्णमुत्सृजद्वारि नेत्रजम्
Stanau pinayatashroni sahitavabhivarshati
Dravibhutamivatyushnamutsrijadvari netrajam
80.44
तामुवाच महाबाहुः केशवः परिसान्त्वयन्
अचिराद्द्रक्ष्यसे कृष्णे रुदतीर्भरतस्त्रियः
Tamuvacha mahabahuh keshavah parisantvayan
Achiraddrakshyase krishne rudatirbharatastriyah
80.45
एवं ता भीरु रोत्स्यन्ति निहतज्ञातिबान्धवाः
हतमित्रा हतबला येषां क्रुद्धासि भामिनि
Evam ta bhiru rotsyanti nihatagyatibandhavah
Hatamitra hatabala yesham kruddhasi bhamini
80.46
अहं च तत्करिष्यामि भीमार्जुनयमैः सह
युधिष्ठिरनियोगेन दैवाच्च विधिनिर्मितात्
Aham cha tatkarishyami bhimarjunayamaih saha
Yudhishthiraniyogena daivachcha vidhinirmitat
80.47
धार्तराष्ट्राः कालपक्वा न चेच्छृण्वन्ति मे वचः
शेष्यन्ते निहता भूमौ श्वशृगालादनीकृताः
Dhartarashtrah kalapakva na chechchhrinvanti me vachah
Sheshyante nihata bhumau shvashrigaladanikritah
80.48
चलेद्धि हिमवाञ्शैलो मेदिनी शतधा भवेत्
द्यौः पतेच्च सनक्षत्रा न मे मोघं वचो भवेत्
Chaleddhi himavanshailo medini shatadha bhavet
Dyauh patechcha sanakshatra na me mogham vacho bhavet
80.49
सत्यं ते प्रतिजानामि कृष्णे बाष्पो निगृह्यताम्
हतामित्राञ्श्रिया युक्तानचिराद्द्रक्ष्यसे पतीन्
Satyam te pratijanami krishne bashpo nigrihyatam
Hatamitranshriya yuktanachiraddrakshyase patin