UtshovChapter 71
71.1
भगवानुवाच
संजयस्य श्रुतं वाक्यं भवतश्च श्रुतं मया
सर्वं जानाम्यभिप्रायं तेषां च भवतश्च यः
Bhagavanuvacha
Sanjayasya shrutam vakyam bhavatashcha shrutam maya
Sarvam janamyabhiprayam tesham cha bhavatashcha yah
71.2
तव धर्माश्रिता बुद्धिस्तेषां वैराश्रिता मतिः
यदयुद्धेन लभ्येत तत्ते बहुमतं भवेत्
Tava dharmashrita buddhistesham vairashrita matih
Yadayuddhena labhyeta tatte bahumatam bhavet
71.3
न च तन्नैष्ठिकं कर्म क्षत्रियस्य विशां पते
आहुराश्रमिणः सर्वे यद्भैक्षं क्षत्रियश्चरेत्
Na cha tannaishthikam karma kshatriyasya visham pate
Ahurashraminah sarve yadbhaiksham kshatriyashcharet
71.4
जयो वधो वा संग्रामे धात्रा दिष्टः सनातनः
स्वधर्मः क्षत्रियस्यैष कार्पण्यं न प्रशस्यते
Jayo vadho va sangrame dhatra dishtah sanatanah
Svadharmah kshatriyasyaisha karpanyam na prashasyate
71.5
न हि कार्पण्यमास्थाय शक्या वृत्तिर्युधिष्ठिर
विक्रमस्व महाबाहो जहि शत्रूनरिंदम
Na hi karpanyamasthaya shakya vrittiryudhishthira
Vikramasva mahabaho jahi shatrunarindama
71.6
अतिगृद्धाः कृतस्नेहा दीर्घकालं सहोषिताः
कृतमित्राः कृतबला धार्तराष्ट्राः परंतप
Atigriddhah kritasneha dirghakalam sahoshitah
Kritamitrah kritabala dhartarashtrah parantapa
71.7
न पर्यायोऽस्ति यत्साम्यं त्वयि कुर्युर्विशां पते
बलवत्तां हि मन्यन्ते भीष्मद्रोणकृपादिभिः
Na paryayosti yatsamyam tvayi kuryurvisham pate
Balavattam hi manyante bhishmadronakripadibhih
71.8
यावच्च मार्दवेनैतान्राजन्नुपचरिष्यसि
तावदेते हरिष्यन्ति तव राज्यमरिंदम
Yavachcha mardavenaitanrajannupacharishyasi
Tavadete harishyanti tava rajyamarindama
71.9
नानुक्रोशान्न कार्पण्यान्न च धर्मार्थकारणात्
अलं कर्तुं धार्तराष्ट्रास्तव काममरिंदम
Nanukroshanna karpanyanna cha dharmarthakaranat
Alam kartum dhartarashtrastava kamamarindama
71.10
एतदेव निमित्तं ते पाण्डवास्तु यथा त्वयि
नान्वतप्यन्त कौपीनं तावत्कृत्वापि दुष्करम्
Etadeva nimittam te pandavastu yatha tvayi
Nanvatapyanta kaupinam tavatkritvapi dushkaram
71.11
पितामहस्य द्रोणस्य विदुरस्य च धीमतः
पश्यतां कुरुमुख्यानां सर्वेषामेव तत्त्वतः
Pitamahasya dronasya vidurasya cha dhimatah
Pashyatam kurumukhyanam sarveshameva tattvatah
71.12
दानशीलं मृदुं दान्तं धर्मकाममनुव्रतम्
यत्त्वामुपधिना राजन्द्यूतेनावञ्चयत्तदा
न चापत्रपते पापो नृशंसस्तेन कर्मणा
Danashilam mridum dantam dharmakamamanuvratam
Yattvamupadhina rajandyutenavanchayattada
Na chapatrapate papo nrishansastena karmana
71.13
तथाशीलसमाचारे राजन्मा प्रणयं कृथाः
वध्यास्ते सर्वलोकस्य किं पुनस्तव भारत
Tathashilasamachare rajanma pranayam krithah
Vadhyaste sarvalokasya kim punastava bharata
71.14
वाग्भिस्त्वप्रतिरूपाभिरतुदत्सकनीयसम्
श्लाघमानः प्रहृष्टः सन्भाषते भ्रातृभिः सह
Vagbhistvapratirupabhiratudatsakaniyasam
Shlaghamanah prahrishtah sanbhashate bhratribhih saha
71.15
एतावत्पाण्डवानां हि नास्ति किंचिदिह स्वकम्
नामधेयं च गोत्रं च तदप्येषां न शिष्यते
Etavatpandavanam hi nasti kinchidiha svakam
Namadheyam cha gotram cha tadapyesham na shishyate
71.16
कालेन महता चैषां भविष्यति पराभवः
प्रकृतिं ते भजिष्यन्ति नष्टप्रकृतयो जनाः
Kalena mahata chaisham bhavishyati parabhavah
Prakritim te bhajishyanti nashtaprakritayo janah
71.17
एताश्चान्याश्च परुषा वाचः स समुदीरयन्
श्लाघते ज्ञातिमध्ये स्म त्वयि प्रव्रजिते वनम्
Etashchanyashcha parusha vachah sa samudirayan
Shlaghate gyatimadhye sma tvayi pravrajite vanam
71.18
ये तत्रासन्समानीतास्ते दृष्ट्वा त्वामनागसम्
अश्रुकण्ठा रुदन्तश्च सभायामासते तदा
Ye tatrasansamanitaste drishtva tvamanagasam
Ashrukantha rudantashcha sabhayamasate tada
71.19
न चैनमभ्यनन्दंस्ते राजानो ब्राह्मणैः सह
सर्वे दुर्योधनं तत्र निन्दन्ति स्म सभासदः
Na chainamabhyanandanste rajano brahmanaih saha
Sarve duryodhanam tatra nindanti sma sabhasadah
71.20
कुलीनस्य च या निन्दा वधश्चामित्रकर्शन
महागुणो वधो राजन्न तु निन्दा कुजीविका
Kulinasya cha ya ninda vadhashchamitrakarshana
Mahaguno vadho rajanna tu ninda kujivika
71.21
तदैव निहतो राजन्यदैव निरपत्रपः
निन्दितश्च महाराज पृथिव्यां सर्वराजसु
Tadaiva nihato rajanyadaiva nirapatrapah
Ninditashcha maharaja prithivyam sarvarajasu
71.22
ईषत्कार्यो वधस्तस्य यस्य चारित्रमीदृशम्
प्रस्कम्भनप्रतिस्तब्धश्छिन्नमूल इव द्रुमः
Ishatkaryo vadhastasya yasya charitramidrisham
Praskambhanapratistabdhashchhinnamula iva drumah
71.23
वध्यः सर्प इवानार्यः सर्वलोकस्य दुर्मतिः
जह्येनं त्वममित्रघ्न मा राजन्विचिकित्सिथाः
Vadhyah sarpa ivanaryah sarvalokasya durmatih
Jahyenam tvamamitraghna ma rajanvichikitsithah
71.24
सर्वथा त्वत्क्षमं चैतद्रोचते च ममानघ
यत्त्वं पितरि भीष्मे च प्रणिपातं समाचरेः
Sarvatha tvatkshamam chaitadrochate cha mamanagha
Yattvam pitari bhishme cha pranipatam samachareh
71.25
अहं तु सर्वलोकस्य गत्वा छेत्स्यामि संशयम्
येषामस्ति द्विधाभावो राजन्दुर्योधनं प्रति
Aham tu sarvalokasya gatva chhetsyami sanshayam
Yeshamasti dvidhabhavo rajanduryodhanam prati
71.26
मध्ये राज्ञामहं तत्र प्रातिपौरुषिकान्गुणान्
तव संकीर्तयिष्यामि ये च तस्य व्यतिक्रमाः
Madhye ragyamaham tatra pratipaurushikangunan
Tava sankirtayishyami ye cha tasya vyatikramah
71.27
ब्रुवतस्तत्र मे वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्
निशम्य पार्थिवाः सर्वे नानाजनपदेश्वराः
Bruvatastatra me vakyam dharmarthasahitam hitam
Nishamya parthivah sarve nanajanapadeshvarah
71.28
त्वयि संप्रतिपत्स्यन्ते धर्मात्मा सत्यवागिति
तस्मिंश्चाधिगमिष्यन्ति यथा लोभादवर्तत
Tvayi sampratipatsyante dharmatma satyavagiti
Tasminshchadhigamishyanti yatha lobhadavartata
71.29
गर्हयिष्यामि चैवैनं पौरजानपदेष्वपि
वृद्धबालानुपादाय चातुर्वर्ण्यसमागमे
Garhayishyami chaivainam paurajanapadeshvapi
Vriddhabalanupadaya chaturvarnyasamagame
71.30
शमं चेद्याचमानस्त्वं न धर्मं तत्र लप्स्यसे
कुरून्विगर्हयिष्यन्ति धृतराष्ट्रं च पार्थिवाः
Shamam chedyachamanastvam na dharmam tatra lapsyase
Kurunvigarhayishyanti dhritarashtram cha parthivah
71.31
तस्मिँल्लोकपरित्यक्ते किं कार्यमवशिष्यते
हते दुर्योधने राजन्यदन्यत्क्रियतामिति
Tasminllokaparityakte kim karyamavashishyate
Hate duryodhane rajanyadanyatkriyatamiti
71.32
यात्वा चाहं कुरून्सर्वान्युष्मदर्थमहापयन्
यतिष्ये प्रशमं कर्तुं लक्षयिष्ये च चेष्टितम्
Yatva chaham kurunsarvanyushmadarthamahapayan
Yatishye prashamam kartum lakshayishye cha cheshtitam
71.33
कौरवाणां प्रवृत्तिं च गत्वा युद्धाधिकारिकाम्
निशाम्य विनिवर्तिष्ये जयाय तव भारत
Kauravanam pravrittim cha gatva yuddhadhikarikam
Nishamya vinivartishye jayaya tava bharata
71.34
सर्वथा युद्धमेवाहमाशंसामि परैः सह
निमित्तानि हि सर्वाणि तथा प्रादुर्भवन्ति मे
Sarvatha yuddhamevahamashansami paraih saha
Nimittani hi sarvani tatha pradurbhavanti me
71.35
मृगाः शकुन्ताश्च वदन्ति घोरं; हस्त्यश्वमुख्येषु निशामुखेषु
घोराणि रूपाणि तथैव चाग्नि;र्वर्णान्बहून्पुष्यति घोररूपान्
मनुष्यलोकक्षपणोऽथ घोरो; नो चेदनुप्राप्त इहान्तकः स्यात्
Mrigah shakuntashcha vadanti ghoram; hastyashvamukhyeshu nishamukheshu
Ghorani rupani tathaiva chagni;rvarnanbahunpushyati ghorarupan
Manushyalokakshapanotha ghoro; no chedanuprapta ihantakah syat
71.36
शस्त्राणि पत्रं कवचान्रथांश्च; नागान्ध्वजांश्च प्रतिपादयित्वा
योधाश्च सर्वे कृतनिश्रमास्ते; भवन्तु हस्त्यश्वरथेषु यत्ताः
सांग्रामिकं ते यदुपार्जनीयं; सर्वं समग्रं कुरु तन्नरेन्द्र
Shastrani patram kavachanrathanshcha; nagandhvajanshcha pratipadayitva
Yodhashcha sarve kritanishramaste; bhavantu hastyashvaratheshu yattah
Sangramikam te yaduparjaniyam; sarvam samagram kuru tannarendra
71.37
दुर्योधनो न ह्यलमद्य दातुं; जीवंस्तवैतन्नृपते कथंचित्
यत्ते पुरस्तादभवत्समृद्धं; द्यूते हृतं पाण्डवमुख्य राज्यम्
Duryodhano na hyalamadya datum; jivanstavaitannripate kathanchit
Yatte purastadabhavatsamriddham; dyute hritam pandavamukhya rajyam