UtshovChapter 49
49.1
धृतराष्ट्र उवाच
किमसौ पाण्डवो राजा धर्मपुत्रोऽभ्यभाषत
श्रुत्वेमा बहुलाः सेनाः प्रत्यर्थेन समागताः
Dhritarashtra uvacha
Kimasau pandavo raja dharmaputrobhyabhashata
Shrutvema bahulah senah pratyarthena samagatah
49.2
किमिच्छत्यभिसंरम्भाद्योत्स्यमानो युधिष्ठिरः
कस्य स्विद्भ्रातृपुत्राणां चिन्तासु मुखमीक्षते
Kimichchhatyabhisanrambhadyotsyamano yudhishthirah
Kasya svidbhratriputranam chintasu mukhamikshate
49.3
के स्विदेनं वारयन्ति शाम्य युध्येति वा पुनः
निकृत्या कोपितं मन्दैर्धर्मज्ञं धर्मचारिणम्
Ke svidenam varayanti shamya yudhyeti va punah
Nikritya kopitam mandairdharmagyam dharmacharinam
49.4
संजय उवाच
राज्ञो मुखमुदीक्षन्ते पाञ्चालाः पाण्डवैः सह
युधिष्ठिरस्य भद्रं ते स सर्वाननुशास्ति च
Sanjaya uvacha
Ragyo mukhamudikshante panchalah pandavaih saha
Yudhishthirasya bhadram te sa sarvananushasti cha
49.5
पृथग्भूताः पाण्डवानां पाञ्चालानां रथव्रजाः
आयान्तमभिनन्दन्ति कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्
Prithagbhutah pandavanam panchalanam rathavrajah
Ayantamabhinandanti kuntiputram yudhishthiram
49.6
तमः सूर्यमिवोद्यन्तं कौन्तेयं दीप्ततेजसम्
पाञ्चालाः प्रतिनन्दन्ति तेजोराशिमिवोद्यतम्
Tamah suryamivodyantam kaunteyam diptatejasam
Panchalah pratinandanti tejorashimivodyatam
49.7
आ गोपालाविपालेभ्यो नन्दमानं युधिष्ठिरम्
पाञ्चालाः केकया मत्स्याः प्रतिनन्दन्ति पाण्डवम्
A gopalavipalebhyo nandamanam yudhishthiram
Panchalah kekaya matsyah pratinandanti pandavam
49.8
ब्राह्मण्यो राजपुत्र्यश्च विशां दुहितरश्च याः
क्रीडन्त्योऽभिसमायान्ति पार्थं संनद्धमीक्षितुम्
Brahmanyo rajaputryashcha visham duhitarashcha yah
Kridantyobhisamayanti partham sannaddhamikshitum
49.9
धृतराष्ट्र उवाच
संजयाचक्ष्व केनास्मान्पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
धृष्टद्युम्नेन सेनान्या सोमकाः किंबला इव
Dhritarashtra uvacha
Sanjayachakshva kenasmanpandava abhyayunjata
Dhrishtadyumnena senanya somakah kimbala iva
49.10
वैशंपायन उवाच
गावल्गणिस्तु तत्पृष्टः सभायां कुरुसंसदि
निःश्वस्य सुभृशं दीर्घं मुहुः संचिन्तयन्निव
तत्रानिमित्ततो दैवात्सूतं कश्मलमाविशत्
Vaishampayana uvacha
Gavalganistu tatprishtah sabhayam kurusansadi
Nihshvasya subhrisham dirgham muhuh sanchintayanniva
Tatranimittato daivatsutam kashmalamavishat
49.11
तदाचचक्षे पुरुषः सभायां राजसंसदि
संजयोऽयं महाराज मूर्च्छितः पतितो भुवि
वाचं न सृजते कांचिद्धीनप्रज्ञोऽल्पचेतनः
Tadachachakshe purushah sabhayam rajasansadi
Sanjayoyam maharaja murchchhitah patito bhuvi
Vacham na srijate kanchiddhinapragyolpachetanah
49.12
धृतराष्ट्र उवाच
अपश्यत्संजयो नूनं कुन्तीपुत्रान्महारथान्
तैरस्य पुरुषव्याघ्रैर्भृशमुद्वेजितं मनः
Dhritarashtra uvacha
Apashyatsanjayo nunam kuntiputranmaharathan
Tairasya purushavyaghrairbhrishamudvejitam manah
49.13
वैशंपायन उवाच
संजयश्चेतनां लब्ध्वा प्रत्याश्वस्येदमब्रवीत्
धृतराष्ट्रं महाराज सभायां कुरुसंसदि
Vaishampayana uvacha
Sanjayashchetanam labdhva pratyashvasyedamabravit
Dhritarashtram maharaja sabhayam kurusansadi
49.14
दृष्टवानस्मि राजेन्द्र कुन्तीपुत्रान्महारथान्
मत्स्यराजगृहावासादवरोधेन कर्शितान्
शृणु यैर्हि महाराज पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
Drishtavanasmi rajendra kuntiputranmaharathan
Matsyarajagrihavasadavarodhena karshitan
Shrinu yairhi maharaja pandava abhyayunjata
49.15
यो नैव रोषान्न भयान्न कामान्नार्थकारणात्
न हेतुवादाद्धर्मात्मा सत्यं जह्यात्कथंचन
Yo naiva roshanna bhayanna kamannarthakaranat
Na hetuvadaddharmatma satyam jahyatkathanchana
49.16
यः प्रमाणं महाराज धर्मे धर्मभृतां वरः
अजातशत्रुणा तेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
Yah pramanam maharaja dharme dharmabhritam varah
Ajatashatruna tena pandava abhyayunjata
49.17
यस्य बाहुबले तुल्यः पृथिव्यां नास्ति कश्चन
यो वै सर्वान्महीपालान्वशे चक्रे धनुर्धरः
तेन वो भीमसेनेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
Yasya bahubale tulyah prithivyam nasti kashchana
Yo vai sarvanmahipalanvashe chakre dhanurdharah
Tena vo bhimasenena pandava abhyayunjata
49.18
निःसृतानां जतुगृहाद्धिडिम्बात्पुरुषादकात्
य एषामभवद्द्वीपः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः
Nihsritanam jatugrihaddhidimbatpurushadakat
Ya eshamabhavaddvipah kuntiputro vrikodarah
49.19
याज्ञसेनीमथो यत्र सिन्धुराजोऽपकृष्टवान्
तत्रैषामभवद्द्वीपः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः
Yagyasenimatho yatra sindhurajopakrishtavan
Tatraishamabhavaddvipah kuntiputro vrikodarah
49.20
यश्च तान्संगतान्सर्वान्पाण्डवान्वारणावते
दह्यतो मोचयामास तेन वस्तेऽभ्ययुञ्जत
Yashcha tansangatansarvanpandavanvaranavate
Dahyato mochayamasa tena vastebhyayunjata
49.21
कृष्णायाश्चरता प्रीतिं येन क्रोधवशा हताः
प्रविश्य विषमं घोरं पर्वतं गन्धमादनम्
Krishnayashcharata pritim yena krodhavasha hatah
Pravishya vishamam ghoram parvatam gandhamadanam
49.22
यस्य नागायुतं वीर्यं भुजयोः सारमर्पितम्
तेन वो भीमसेनेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
Yasya nagayutam viryam bhujayoh saramarpitam
Tena vo bhimasenena pandava abhyayunjata
49.23
कृष्णद्वितीयो विक्रम्य तुष्ट्यर्थं जातवेदसः
अजयद्यः पुरा वीरो युध्यमानं पुरंदरम्
Krishnadvitiyo vikramya tushtyartham jatavedasah
Ajayadyah pura viro yudhyamanam purandaram
49.24
यः स साक्षान्महादेवं गिरिशं शूलपाणिनम्
तोषयामास युद्धेन देवदेवमुमापतिम्
Yah sa sakshanmahadevam girisham shulapaninam
Toshayamasa yuddhena devadevamumapatim
49.25
यश्च सर्वान्वशे चक्रे लोकपालान्धनुर्धरः
तेन वो विजयेनाजौ पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
Yashcha sarvanvashe chakre lokapalandhanurdharah
Tena vo vijayenajau pandava abhyayunjata
49.26
यः प्रतीचीं दिशं चक्रे वशे म्लेच्छगणायुताम्
स तत्र नकुलो योद्धा चित्रयोधी व्यवस्थितः
Yah pratichim disham chakre vashe mlechchhaganayutam
Sa tatra nakulo yoddha chitrayodhi vyavasthitah
49.27
तेन वो दर्शनीयेन वीरेणातिधनुर्भृता
माद्रीपुत्रेण कौरव्य पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
Tena vo darshaniyena virenatidhanurbhrita
Madriputrena kauravya pandava abhyayunjata
49.28
यः काशीनङ्गमगधान्कलिङ्गांश्च युधाजयत्
तेन वः सहदेवेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
Yah kashinangamagadhankalinganshcha yudhajayat
Tena vah sahadevena pandava abhyayunjata
49.29
यस्य वीर्येण सदृशाश्चत्वारो भुवि मानवाः
अश्वत्थामा धृष्टकेतुः प्रद्युम्नो रुक्मिरेव च
Yasya viryena sadrishashchatvaro bhuvi manavah
Ashvatthama dhrishtaketuh pradyumno rukmireva cha
49.30
तेन वः सहदेवेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
यवीयसा नृवीरेण माद्रीनन्दिकरेण च
Tena vah sahadevena pandava abhyayunjata
Yaviyasa nrivirena madrinandikarena cha
49.31
तपश्चचार या घोरं काशिकन्या पुरा सती
भीष्मस्य वधमिच्छन्ती प्रेत्यापि भरतर्षभ
Tapashchachara ya ghoram kashikanya pura sati
Bhishmasya vadhamichchhanti pretyapi bharatarshabha
49.32
पाञ्चालस्य सुता जज्ञे दैवाच्च स पुनः पुमान्
स्त्रीपुंसोः पुरुषव्याघ्र यः स वेद गुणागुणान्
Panchalasya suta jagye daivachcha sa punah puman
Stripunsoh purushavyaghra yah sa veda gunagunan
49.33
यः कलिङ्गान्समापेदे पाञ्चालो युद्धदुर्मदः
शिखण्डिना वः कुरवः कृतास्त्रेणाभ्ययुञ्जत
Yah kalingansamapede panchalo yuddhadurmadah
Shikhandina vah kuravah kritastrenabhyayunjata
49.34
यां यक्षः पुरुषं चक्रे भीष्मस्य निधने किल
महेष्वासेन रौद्रेण पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
Yam yakshah purusham chakre bhishmasya nidhane kila
Maheshvasena raudrena pandava abhyayunjata
49.35
महेष्वासा राजपुत्रा भ्रातरः पञ्च केकयाः
सुमृष्टकवचाः शूरास्तैश्च वस्तेऽभ्ययुञ्जत
Maheshvasa rajaputra bhratarah pancha kekayah
Sumrishtakavachah shurastaishcha vastebhyayunjata
49.36
यो दीर्घबाहुः क्षिप्रास्त्रो धृतिमान्सत्यविक्रमः
तेन वो वृष्णिवीरेण युयुधानेन संगरः
Yo dirghabahuh kshiprastro dhritimansatyavikramah
Tena vo vrishnivirena yuyudhanena sangarah
49.37
य आसीच्छरणं काले पाण्डवानां महात्मनाम्
रणे तेन विराटेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
Ya asichchharanam kale pandavanam mahatmanam
Rane tena viratena pandava abhyayunjata
49.38
यः स काशिपती राजा वाराणस्यां महारथः
स तेषामभवद्योद्धा तेन वस्तेऽभ्ययुञ्जत
Yah sa kashipati raja varanasyam maharathah
Sa teshamabhavadyoddha tena vastebhyayunjata
49.39
शिशुभिर्दुर्जयैः संख्ये द्रौपदेयैर्महात्मभिः
आशीविषसमस्पर्शैः पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
Shishubhirdurjayaih sankhye draupadeyairmahatmabhih
Ashivishasamasparshaih pandava abhyayunjata
49.40
यः कृष्णसदृशो वीर्ये युधिष्ठिरसमो दमे
तेनाभिमन्युना संख्ये पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
Yah krishnasadrisho virye yudhishthirasamo dame
Tenabhimanyuna sankhye pandava abhyayunjata
49.41
यश्चैवाप्रतिमो वीर्ये धृष्टकेतुर्महायशाः
दुःसहः समरे क्रुद्धः शैशुपालिर्महारथः
तेन वश्चेदिराजेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
Yashchaivapratimo virye dhrishtaketurmahayashah
Duhsahah samare kruddhah shaishupalirmaharathah
Tena vashchedirajena pandava abhyayunjata
49.42
यः संश्रयः पाण्डवानां देवानामिव वासवः
तेन वो वासुदेवेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
Yah sanshrayah pandavanam devanamiva vasavah
Tena vo vasudevena pandava abhyayunjata
49.43
तथा चेदिपतेर्भ्राता शरभो भरतर्षभ
करकर्षेण सहितस्ताभ्यां वस्तेऽभ्ययुञ्जत
Tatha chedipaterbhrata sharabho bharatarshabha
Karakarshena sahitastabhyam vastebhyayunjata
49.44
जारासंधिः सहदेवो जयत्सेनश्च तावुभौ
द्रुपदश्च महातेजा बलेन महता वृतः
त्यक्तात्मा पाण्डवार्थाय योत्स्यमानो व्यवस्थितः
Jarasandhih sahadevo jayatsenashcha tavubhau
Drupadashcha mahateja balena mahata vritah
Tyaktatma pandavarthaya yotsyamano vyavasthitah
49.45
एते चान्ये च बहवः प्राच्योदीच्या महीक्षितः
शतशो यानपाश्रित्य धर्मराजो व्यवस्थितः
Ete chanye cha bahavah prachyodichya mahikshitah
Shatasho yanapashritya dharmarajo vyavasthitah