UtshovChapter 48
48.1
वैशंपायन उवाच
समवेतेषु सर्वेषु तेषु राजसु भारत
दुर्योधनमिदं वाक्यं भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत्
Vaishampayana uvacha
Samaveteshu sarveshu teshu rajasu bharata
Duryodhanamidam vakyam bhishmah shantanavobravit
48.2
बृहस्पतिश्चोशना च ब्रह्माणं पर्युपस्थितौ
मरुतश्च सहेन्द्रेण वसवश्च सहाश्विनौ
Brihaspatishchoshana cha brahmanam paryupasthitau
Marutashcha sahendrena vasavashcha sahashvinau
48.3
आदित्याश्चैव साध्याश्च ये च सप्तर्षयो दिवि
विश्वावसुश्च गन्धर्वः शुभाश्चाप्सरसां गणाः
Adityashchaiva sadhyashcha ye cha saptarshayo divi
Vishvavasushcha gandharvah shubhashchapsarasam ganah
48.4
नमस्कृत्वोपजग्मुस्ते लोकवृद्धं पितामहम्
परिवार्य च विश्वेशं पर्यासत दिवौकसः
Namaskritvopajagmuste lokavriddham pitamaham
Parivarya cha vishvesham paryasata divaukasah
48.5
तेषां मनश्च तेजश्चाप्याददानौ दिवौकसाम्
पूर्वदेवौ व्यतिक्रान्तौ नरनारायणावृषी
Tesham manashcha tejashchapyadadanau divaukasam
Purvadevau vyatikrantau naranarayanavrishi
48.6
बृहस्पतिश्च पप्रच्छ ब्राह्मणं काविमाविति
भवन्तं नोपतिष्ठेते तौ नः शंस पितामह
Brihaspatishcha paprachchha brahmanam kavimaviti
Bhavantam nopatishthete tau nah shansa pitamaha
48.7
ब्रह्मोवाच
यावेतौ पृथिवीं द्यां च भासयन्तौ तपस्विनौ
ज्वलन्तौ रोचमानौ च व्याप्यातीतौ महाबलौ
Brahmovacha
Yavetau prithivim dyam cha bhasayantau tapasvinau
Jvalantau rochamanau cha vyapyatitau mahabalau
48.8
नरनारायणावेतौ लोकाल्लोकं समास्थितौ
ऊर्जितौ स्वेन तपसा महासत्त्वपराक्रमौ
Naranarayanavetau lokallokam samasthitau
Urjitau svena tapasa mahasattvaparakramau
48.9
एतौ हि कर्मणा लोकान्नन्दयामासतुर्ध्रुवौ
असुराणामभावाय देवगन्धर्वपूजितौ
Etau hi karmana lokannandayamasaturdhruvau
Asuranamabhavaya devagandharvapujitau
48.10
वैशंपायन उवाच
जगाम शक्रस्तच्छ्रुत्वा यत्र तौ तेपतुस्तपः
सार्धं देवगणैः सर्वैर्बृहस्पतिपुरोगमैः
Vaishampayana uvacha
Jagama shakrastachchhrutva yatra tau tepatustapah
Sardham devaganaih sarvairbrihaspatipurogamaih
48.11
तदा देवासुरे घोरे भये जाते दिवौकसाम्
अयाचत महात्मानौ नरनारायणौ वरम्
Tada devasure ghore bhaye jate divaukasam
Ayachata mahatmanau naranarayanau varam
48.12
तावब्रूतां वृणीष्वेति तदा भरतसत्तम
अथैतावब्रवीच्छक्रः साह्यं नः क्रियतामिति
Tavabrutam vrinishveti tada bharatasattama
Athaitavabravichchhakrah sahyam nah kriyatamiti
48.13
ततस्तौ शक्रमब्रूतां करिष्यावो यदिच्छसि
ताभ्यां च सहितः शक्रो विजिग्ये दैत्यदानवान्
Tatastau shakramabrutam karishyavo yadichchhasi
Tabhyam cha sahitah shakro vijigye daityadanavan
48.14
नर इन्द्रस्य संग्रामे हत्वा शत्रून्परंतपः
पौलोमान्कालखञ्जांश्च सहस्राणि शतानि च
Nara indrasya sangrame hatva shatrunparantapah
Paulomankalakhanjanshcha sahasrani shatani cha
48.15
एष भ्रान्ते रथे तिष्ठन्भल्लेनापहरच्छिरः
जम्भस्य ग्रसमानस्य यज्ञमर्जुन आहवे
Esha bhrante rathe tishthanbhallenapaharachchhirah
Jambhasya grasamanasya yagyamarjuna ahave
48.16
एष पारे समुद्रस्य हिरण्यपुरमारुजत्
हत्वा षष्टिसहस्राणि निवातकवचान्रणे
Esha pare samudrasya hiranyapuramarujat
Hatva shashtisahasrani nivatakavachanrane
48.17
एष देवान्सहेन्द्रेण जित्वा परपुरंजयः
अतर्पयन्महाबाहुरर्जुनो जातवेदसम्
नारायणस्तथैवात्र भूयसोऽन्याञ्जघान ह
Esha devansahendrena jitva parapuranjayah
Atarpayanmahabahurarjuno jatavedasam
Narayanastathaivatra bhuyasonyanjaghana ha
48.18
एवमेतौ महावीर्यौ तौ पश्यत समागतौ
वासुदेवार्जुनौ वीरौ समवेतौ महारथौ
Evametau mahaviryau tau pashyata samagatau
Vasudevarjunau virau samavetau maharathau
48.19
नरनारायणौ देवौ पूर्वदेवाविति श्रुतिः
अजेयौ मानुषे लोके सेन्द्रैरपि सुरासुरैः
Naranarayanau devau purvadevaviti shrutih
Ajeyau manushe loke sendrairapi surasuraih
48.20
एष नारायणः कृष्णः फल्गुनस्तु नरः स्मृतः
नारायणो नरश्चैव सत्त्वमेकं द्विधाकृतम्
Esha narayanah krishnah phalgunastu narah smritah
Narayano narashchaiva sattvamekam dvidhakritam
48.21
एतौ हि कर्मणा लोकानश्नुवातेऽक्षयान्ध्रुवान्
तत्र तत्रैव जायेते युद्धकाले पुनः पुनः
Etau hi karmana lokanashnuvatekshayandhruvan
Tatra tatraiva jayete yuddhakale punah punah
48.22
तस्मात्कर्मैव कर्तव्यमिति होवाच नारदः
एतद्धि सर्वमाचष्ट वृष्णिचक्रस्य वेदवित्
Tasmatkarmaiva kartavyamiti hovacha naradah
Etaddhi sarvamachashta vrishnichakrasya vedavit
48.23
शङ्खचक्रगदाहस्तं यदा द्रक्ष्यसि केशवम्
पर्याददानं चास्त्राणि भीमधन्वानमर्जुनम्
Shankhachakragadahastam yada drakshyasi keshavam
Paryadadanam chastrani bhimadhanvanamarjunam
48.24
सनातनौ महात्मानौ कृष्णावेकरथे स्थितौ
दुर्योधन तदा तात स्मर्तासि वचनं मम
Sanatanau mahatmanau krishnavekarathe sthitau
Duryodhana tada tata smartasi vachanam mama
48.25
नो चेदयमभावः स्यात्कुरूणां प्रत्युपस्थितः
अर्थाच्च तात धर्माच्च तव बुद्धिरुपप्लुता
No chedayamabhavah syatkurunam pratyupasthitah
Arthachcha tata dharmachcha tava buddhirupapluta
48.26
न चेद्ग्रहीष्यसे वाक्यं श्रोतासि सुबहून्हतान्
तवैव हि मतं सर्वे कुरवः पर्युपासते
Na chedgrahishyase vakyam shrotasi subahunhatan
Tavaiva hi matam sarve kuravah paryupasate
48.27
त्रयाणामेव च मतं तत्त्वमेकोऽनुमन्यसे
रामेण चैव शप्तस्य कर्णस्य भरतर्षभ
Trayanameva cha matam tattvamekonumanyase
Ramena chaiva shaptasya karnasya bharatarshabha
48.28
दुर्जातेः सूतपुत्रस्य शकुनेः सौबलस्य च
तथा क्षुद्रस्य पापस्य भ्रातुर्दुःशासनस्य च
Durjateh sutaputrasya shakuneh saubalasya cha
Tatha kshudrasya papasya bhraturduhshasanasya cha
48.29
कर्ण उवाच
नैवमायुष्मता वाच्यं यन्मामात्थ पितामह
क्षत्रधर्मे स्थितो ह्यस्मि स्वधर्मादनपेयिवान्
Karna uvacha
Naivamayushmata vachyam yanmamattha pitamaha
Kshatradharme sthito hyasmi svadharmadanapeyivan
48.30
किं चान्यन्मयि दुर्वृत्तं येन मां परिगर्हसे
न हि मे वृजिनं किंचिद्धार्तराष्ट्रा विदुः क्वचित्
Kim chanyanmayi durvrittam yena mam parigarhase
Na hi me vrijinam kinchiddhartarashtra viduh kvachit
48.31
राज्ञो हि धृतराष्ट्रस्य सर्वं कार्यं प्रियं मया
तथा दुर्योधनस्यापि स हि राज्ये समाहितः
Ragyo hi dhritarashtrasya sarvam karyam priyam maya
Tatha duryodhanasyapi sa hi rajye samahitah
48.32
वैशंपायन उवाच
कर्णस्य तु वचः श्रुत्वा भीष्मः शांतनवः पुनः
धृतराष्ट्रं महाराजमाभाष्येदं वचोऽब्रवीत्
Vaishampayana uvacha
Karnasya tu vachah shrutva bhishmah shantanavah punah
Dhritarashtram maharajamabhashyedam vachobravit
48.33
यदयं कत्थते नित्यं हन्ताहं पाण्डवानिति
नायं कलापि संपूर्णा पाण्डवानां महात्मनाम्
Yadayam katthate nityam hantaham pandavaniti
Nayam kalapi sampurna pandavanam mahatmanam
48.34
अनयो योऽयमागन्ता पुत्राणां ते दुरात्मनाम्
तदस्य कर्म जानीहि सूतपुत्रस्य दुर्मतेः
Anayo yoyamaganta putranam te duratmanam
Tadasya karma janihi sutaputrasya durmateh
48.35
एनमाश्रित्य पुत्रस्ते मन्दबुद्धिः सुयोधनः
अवमन्यत तान्वीरान्देवपुत्रानरिंदमान्
Enamashritya putraste mandabuddhih suyodhanah
Avamanyata tanvirandevaputranarindaman
48.36
किं चाप्यनेन तत्कर्म कृतं पूर्वं सुदुष्करम्
तैर्यथा पाण्डवैः सर्वैरेकैकेन कृतं पुरा
Kim chapyanena tatkarma kritam purvam sudushkaram
Tairyatha pandavaih sarvairekaikena kritam pura
48.37
दृष्ट्वा विराटनगरे भ्रातरं निहतं प्रियम्
धनंजयेन विक्रम्य किमनेन तदा कृतम्
Drishtva viratanagare bhrataram nihatam priyam
Dhananjayena vikramya kimanena tada kritam
48.38
सहितान्हि कुरून्सर्वानभियातो धनंजयः
प्रमथ्य चाच्छिनद्गावः किमयं प्रोषितस्तदा
Sahitanhi kurunsarvanabhiyato dhananjayah
Pramathya chachchhinadgavah kimayam proshitastada
48.39
गन्धर्वैर्घोषयात्रायां ह्रियते यत्सुतस्तव
क्व तदा सूतपुत्रोऽभूद्य इदानीं वृषायते
Gandharvairghoshayatrayam hriyate yatsutastava
Kva tada sutaputrobhudya idanim vrishayate
48.40
ननु तत्रापि पार्थेन भीमेन च महात्मना
यमाभ्यामेव चागम्य गन्धर्वास्ते पराजिताः
Nanu tatrapi parthena bhimena cha mahatmana
Yamabhyameva chagamya gandharvaste parajitah
48.41
एतान्यस्य मृषोक्तानि बहूनि भरतर्षभ
विकत्थनस्य भद्रं ते सदा धर्मार्थलोपिनः
Etanyasya mrishoktani bahuni bharatarshabha
Vikatthanasya bhadram te sada dharmarthalopinah
48.42
भीष्मस्य तु वचः श्रुत्वा भारद्वाजो महामनाः
धृतराष्ट्रमुवाचेदं राजमध्येऽभिपूजयन्
Bhishmasya tu vachah shrutva bharadvajo mahamanah
Dhritarashtramuvachedam rajamadhyebhipujayan
48.43
यदाह भरतश्रेष्ठो भीष्मस्तत्क्रियतां नृप
न काममर्थलिप्सूनां वचनं कर्तुमर्हसि
Yadaha bharatashreshtho bhishmastatkriyatam nripa
Na kamamarthalipsunam vachanam kartumarhasi
48.44
पुरा युद्धात्साधु मन्ये पाण्डवैः सह संगमम्
यद्वाक्यमर्जुनेनोक्तं संजयेन निवेदितम्
Pura yuddhatsadhu manye pandavaih saha sangamam
Yadvakyamarjunenoktam sanjayena niveditam
48.45
सर्वं तदभिजानामि करिष्यति च पाण्डवः
न ह्यस्य त्रिषु लोकेषु सदृशोऽस्ति धनुर्धरः
Sarvam tadabhijanami karishyati cha pandavah
Na hyasya trishu lokeshu sadrishosti dhanurdharah
48.46
अनादृत्य तु तद्वाक्यमर्थवद्द्रोणभीष्मयोः
ततः स संजयं राजा पर्यपृच्छत पाण्डवम्
Anadritya tu tadvakyamarthavaddronabhishmayoh
Tatah sa sanjayam raja paryaprichchhata pandavam
48.47
तदैव कुरवः सर्वे निराशा जीवितेऽभवन्
भीष्मद्रोणौ यदा राजा न सम्यगनुभाषते
Tadaiva kuravah sarve nirasha jivitebhavan
Bhishmadronau yada raja na samyaganubhashate