UtshovChapter 47
47.1
धृतराष्ट्र उवाच
पृच्छामि त्वां संजय राजमध्ये; किमब्रवीद्वाक्यमदीनसत्त्वः
धनंजयस्तात युधां प्रणेता; दुरात्मनां जीवितच्छिन्महात्मा
Dhritarashtra uvacha
Prichchhami tvam sanjaya rajamadhye; kimabravidvakyamadinasattvah
Dhananjayastata yudham praneta; duratmanam jivitachchhinmahatma
47.2
संजय उवाच
दुर्योधनो वाचमिमां शृणोतु; यदब्रवीदर्जुनो योत्स्यमानः
युधिष्ठिरस्यानुमते महात्मा; धनंजयः शृण्वतः केशवस्य
Sanjaya uvacha
Duryodhano vachamimam shrinotu; yadabravidarjuno yotsyamanah
Yudhishthirasyanumate mahatma; dhananjayah shrinvatah keshavasya
47.3
अन्वत्रस्तो बाहुवीर्यं विदान; उपह्वरे वासुदेवस्य धीरः
अवोचन्मां योत्स्यमानः किरीटी; मध्ये ब्रूया धार्तराष्ट्रं कुरूणाम्
Anvatrasto bahuviryam vidana; upahvare vasudevasya dhirah
Avochanmam yotsyamanah kiriti; madhye bruya dhartarashtram kurunam
47.4
ये वै राजानः पाण्डवायोधनाय; समानीताः शृण्वतां चापि तेषाम्
यथा समग्रं वचनं मयोक्तं; सहामात्यं श्रावयेथा नृपं तम्
Ye vai rajanah pandavayodhanaya; samanitah shrinvatam chapi tesham
Yatha samagram vachanam mayoktam; sahamatyam shravayetha nripam tam
47.5
यथा नूनं देवराजस्य देवाः; शुश्रूषन्ते वज्रहस्तस्य सर्वे
तथाशृण्वन्पाण्डवाः सृञ्जयाश्च; किरीटिना वाचमुक्तां समर्थाम्
Yatha nunam devarajasya devah; shushrushante vajrahastasya sarve
Tathashrinvanpandavah srinjayashcha; kiritina vachamuktam samartham
47.6
इत्यब्रवीदर्जुनो योत्स्यमानो; गाण्डीवधन्वा लोहितपद्मनेत्रः
न चेद्राज्यं मुञ्चति धार्तराष्ट्रो; युधिष्ठिरस्याजमीढस्य राज्ञः
अस्ति नूनं कर्म कृतं पुरस्ता;दनिर्विष्टं पापकं धार्तराष्ट्रैः
Ityabravidarjuno yotsyamano; gandivadhanva lohitapadmanetrah
Na chedrajyam munchati dhartarashtro; yudhishthirasyajamidhasya ragyah
Asti nunam karma kritam purasta;danirvishtam papakam dhartarashtraih
47.7
येषां युद्धं भीमसेनार्जुनाभ्यां; तथाश्विभ्यां वासुदेवेन चैव
शैनेयेन ध्रुवमात्तायुधेन; धृष्टद्युम्नेनाथ शिखण्डिना च
युधिष्ठिरेणेन्द्रकल्पेन चैव; योऽपध्यानान्निर्दहेद्गां दिवं च
Yesham yuddham bhimasenarjunabhyam; tathashvibhyam vasudevena chaiva
Shaineyena dhruvamattayudhena; dhrishtadyumnenatha shikhandina cha
Yudhishthirenendrakalpena chaiva; yopadhyanannirdahedgam divam cha
47.8
तैश्चेद्युद्धं मन्यते धार्तराष्ट्रो; निर्वृत्तोऽर्थः सकलः पाण्डवानाम्
मा तत्कार्षीः पाण्डवार्थाय हेतो;रुपैहि युद्धं यदि मन्यसे त्वम्
Taishchedyuddham manyate dhartarashtro; nirvrittorthah sakalah pandavanam
Ma tatkarshih pandavarthaya heto;rupaihi yuddham yadi manyase tvam
47.9
यां तां वने दुःखशय्यामुवास; प्रव्राजितः पाण्डवो धर्मचारी
आशिष्यते दुःखतरामनर्था;मन्त्यां शय्यां धार्तराष्ट्रः परासुः
Yam tam vane duhkhashayyamuvasa; pravrajitah pandavo dharmachari
Ashishyate duhkhataramanartha;mantyam shayyam dhartarashtrah parasuh
47.10
ह्रिया ज्ञानेन तपसा दमेन; क्रोधेनाथो धर्मगुप्त्या धनेन
अन्यायवृत्तः कुरुपाण्डवेया;नध्यातिष्ठद्धार्तराष्ट्रो दुरात्मा
Hriya gyanena tapasa damena; krodhenatho dharmaguptya dhanena
Anyayavrittah kurupandaveya;nadhyatishthaddhartarashtro duratma
47.11
मायोपधः प्रणिधानार्जवाभ्यां; तपोदमाभ्यां धर्मगुप्त्या बलेन
सत्यं ब्रुवन्प्रीतियुक्त्यानृतेन; तितिक्षमाणः क्लिश्यमानोऽतिवेलम्
Mayopadhah pranidhanarjavabhyam; tapodamabhyam dharmaguptya balena
Satyam bruvanpritiyuktyanritena; titikshamanah klishyamanotivelam
47.12
यदा ज्येष्ठः पाण्डवः संशितात्मा; क्रोधं यत्तं वर्षपूगान्सुघोरम्
अवस्रष्टा कुरुषूद्वृत्तचेता;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Yada jyeshthah pandavah sanshitatma; krodham yattam varshapugansughoram
Avasrashta kurushudvrittacheta;stada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.13
कृष्णवर्त्मेव ज्वलितः समिद्धो; यथा दहेत्कक्षमग्निर्निदाघे
एवं दग्धा धार्तराष्ट्रस्य सेनां; युधिष्ठिरः क्रोधदीप्तोऽनुवीक्ष्य
Krishnavartmeva jvalitah samiddho; yatha dahetkakshamagnirnidaghe
Evam dagdha dhartarashtrasya senam; yudhishthirah krodhadiptonuvikshya
47.14
यदा द्रष्टा भीमसेनं रणस्थं; गदाहस्तं क्रोधविषं वमन्तम्
दुर्मर्षणं पाण्डवं भीमवेगं; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Yada drashta bhimasenam ranastham; gadahastam krodhavisham vamantam
Durmarshanam pandavam bhimavegam; tada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.15
महासिंहो गाव इव प्रविश्य; गदापाणिर्धार्तराष्ट्रानुपेत्य
यदा भीमो भीमरूपो निहन्ता; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Mahasinho gava iva pravishya; gadapanirdhartarashtranupetya
Yada bhimo bhimarupo nihanta; tada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.16
महाभये वीतभयः कृतास्त्रः; समागमे शत्रुबलावमर्दी
सकृद्रथेन प्रतियाद्रथौघा;न्पदातिसंघान्गदयाभिनिघ्नन्
Mahabhaye vitabhayah kritastrah; samagame shatrubalavamardi
Sakridrathena pratiyadrathaugha;npadatisanghangadayabhinighnan
47.17
सैन्याननेकांस्तरसा विमृद्न;न्यदा क्षेप्ता धार्तराष्ट्रस्य सैन्यम्
छिन्दन्वनं परशुनेव शूर;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Sainyananekanstarasa vimridna;nyada kshepta dhartarashtrasya sainyam
Chhindanvanam parashuneva shura;stada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.18
तृणप्रायं ज्वलनेनेव दग्धं; ग्रामं यथा धार्तराष्ट्रः समीक्ष्य
पक्वं सस्यं वैद्युतेनेव दग्धं; परासिक्तं विपुलं स्वं बलौघम्
Trinaprayam jvalaneneva dagdham; gramam yatha dhartarashtrah samikshya
Pakvam sasyam vaidyuteneva dagdham; parasiktam vipulam svam balaugham
47.19
हतप्रवीरं विमुखं भयार्तं; पराङ्मुखं प्रायशोऽधृष्टयोधम्
शस्त्रार्चिषा भीमसेनेन दग्धं; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Hatapraviram vimukham bhayartam; paranmukham prayashodhrishtayodham
Shastrarchisha bhimasenena dagdham; tada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.20
उपासङ्गादुद्धरन्दक्षिणेन; परःशतान्नकुलश्चित्रयोधी
यदा रथाग्र्यो रथिनः प्रचेता; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Upasangaduddharandakshinena; parahshatannakulashchitrayodhi
Yada rathagryo rathinah pracheta; tada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.21
सुखोचितो दुःखशय्यां वनेषु; दीर्घं कालं नकुलो यामशेत
आशीविषः क्रुद्ध इव श्वसन्भृशं; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Sukhochito duhkhashayyam vaneshu; dirgham kalam nakulo yamasheta
Ashivishah kruddha iva shvasanbhrisham; tada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.22
त्यक्तात्मानः पार्थिवायोधनाय; समादिष्टा धर्मराजेन वीराः
रथैः शुभ्रैः सैन्यमभिद्रवन्तो; दृष्ट्वा पश्चात्तप्स्यते धार्तराष्ट्रः
Tyaktatmanah parthivayodhanaya; samadishta dharmarajena virah
Rathaih shubhraih sainyamabhidravanto; drishtva pashchattapsyate dhartarashtrah
47.23
शिशून्कृतास्त्रानशिशुप्रकाशा;न्यदा द्रष्टा कौरवः पञ्च शूरान्
त्यक्त्वा प्राणान्केकयानाद्रवन्त;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Shishunkritastranashishuprakasha;nyada drashta kauravah pancha shuran
Tyaktva pranankekayanadravanta;stada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.24
यदा गतोद्वाहमकूजनाक्षं; सुवर्णतारं रथमाततायी
दान्तैर्युक्तं सहदेवोऽधिरूढः; शिरांसि राज्ञां क्षेप्स्यते मार्गणौघैः
Yada gatodvahamakujanaksham; suvarnataram rathamatatayi
Dantairyuktam sahadevodhirudhah; shiransi ragyam kshepsyate marganaughaih
47.25
महाभये संप्रवृत्ते रथस्थं; विवर्तमानं समरे कृतास्त्रम्
सर्वां दिशं संपतन्तं समीक्ष्य; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Mahabhaye sampravritte rathastham; vivartamanam samare kritastram
Sarvam disham sampatantam samikshya; tada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.26
ह्रीनिषेधो निपुणः सत्यवादी; महाबलः सर्वधर्मोपपन्नः
गान्धारिमार्च्छंस्तुमुले क्षिप्रकारी; क्षेप्ता जनान्सहदेवस्तरस्वी
Hrinishedho nipunah satyavadi; mahabalah sarvadharmopapannah
Gandharimarchchhanstumule kshiprakari; kshepta janansahadevastarasvi
47.27
यदा द्रष्टा द्रौपदेयान्महेषू;ञ्शूरान्कृतास्त्रान्रथयुद्धकोविदान्
आशीविषान्घोरविषानिवायत;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Yada drashta draupadeyanmaheshu;nshurankritastranrathayuddhakovidan
Ashivishanghoravishanivayata;stada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.28
यदाभिमन्युः परवीरघाती; शरैः परान्मेघ इवाभिवर्षन्
विगाहिता कृष्णसमः कृतास्त्र;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Yadabhimanyuh paraviraghati; sharaih paranmegha ivabhivarshan
Vigahita krishnasamah kritastra;stada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.29
यदा द्रष्टा बालमबालवीर्यं; द्विषच्चमूं मृत्युमिवापतन्तम्
सौभद्रमिन्द्रप्रतिमं कृतास्त्रं; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Yada drashta balamabalaviryam; dvishachchamum mrityumivapatantam
Saubhadramindrapratimam kritastram; tada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.30
प्रभद्रकाः शीघ्रतरा युवानो; विशारदाः सिंहसमानवीर्याः
यदा क्षेप्तारो धार्तराष्ट्रान्ससैन्यां;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Prabhadrakah shighratara yuvano; visharadah sinhasamanaviryah
Yada ksheptaro dhartarashtransasainyam;stada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.31
वृद्धौ विराटद्रुपदौ महारथौ; पृथक्चमूभ्यामभिवर्तमानौ
यदा द्रष्टारौ धार्तराष्ट्रान्ससैन्यां;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Vriddhau viratadrupadau maharathau; prithakchamubhyamabhivartamanau
Yada drashtarau dhartarashtransasainyam;stada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.32
यदा कृतास्त्रो द्रुपदः प्रचिन्व;ञ्शिरांसि यूनां समरे रथस्थः
क्रुद्धः शरैश्छेत्स्यति चापमुक्तै;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Yada kritastro drupadah prachinva;nshiransi yunam samare rathasthah
Kruddhah sharaishchhetsyati chapamuktai;stada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.33
यदा विराटः परवीरघाती; मर्मान्तरे शत्रुचमूं प्रवेष्टा
मत्स्यैः सार्धमनृशंसरूपै;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Yada viratah paraviraghati; marmantare shatruchamum praveshta
Matsyaih sardhamanrishansarupai;stada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.34
ज्येष्ठं मात्स्यानामनृशंसरूपं; विराटपुत्रं रथिनं पुरस्तात्
यदा द्रष्टा दंशितं पाण्डवार्थे; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Jyeshtham matsyanamanrishansarupam; virataputram rathinam purastat
Yada drashta danshitam pandavarthe; tada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.35
रणे हते कौरवाणां प्रवीरे; शिखण्डिना सत्तमे शंतनूजे
न जातु नः शत्रवो धारयेयु;रसंशयं सत्यमेतद्ब्रवीमि
Rane hate kauravanam pravire; shikhandina sattame shantanuje
Na jatu nah shatravo dharayeyu;rasanshayam satyametadbravimi
47.36
यदा शिखण्डी रथिनः प्रचिन्व;न्भीष्मं रथेनाभियाता वरूथी
दिव्यैर्हयैरवमृद्नन्रथौघां;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Yada shikhandi rathinah prachinva;nbhishmam rathenabhiyata varuthi
Divyairhayairavamridnanrathaugham;stada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.37
यदा द्रष्टा सृञ्जयानामनीके; धृष्टद्युम्नं प्रमुखे रोचमानम्
अस्त्रं यस्मै गुह्यमुवाच धीमा;न्द्रोणस्तदा तप्स्यति धार्तराष्ट्रः
Yada drashta srinjayanamanike; dhrishtadyumnam pramukhe rochamanam
Astram yasmai guhyamuvacha dhima;ndronastada tapsyati dhartarashtrah
47.38
यदा स सेनापतिरप्रमेयः; पराभवन्निषुभिर्धार्तराष्ट्रान्
द्रोणं रणे शत्रुसहोऽभियाता; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Yada sa senapatiraprameyah; parabhavannishubhirdhartarashtran
Dronam rane shatrusahobhiyata; tada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.39
ह्रीमान्मनीषी बलवान्मनस्वी; स लक्ष्मीवान्सोमकानां प्रबर्हः
न जातु तं शत्रवोऽन्ये सहेर;न्येषां स स्यादग्रणीर्वृष्णिसिंहः
Hrimanmanishi balavanmanasvi; sa lakshmivansomakanam prabarhah
Na jatu tam shatravonye sahera;nyesham sa syadagranirvrishnisinhah
47.40
ब्रूयाच्च मा प्रवृणीष्वेति लोके; युद्धेऽद्वितीयं सचिवं रथस्थम्
शिनेर्नप्तारं प्रवृणीम सात्यकिं; महाबलं वीतभयं कृतास्त्रम्
Bruyachcha ma pravrinishveti loke; yuddhedvitiyam sachivam rathastham
Shinernaptaram pravrinima satyakim; mahabalam vitabhayam kritastram
47.41
यदा शिनीनामधिपो मयोक्तः; शरैः परान्मेघ इव प्रवर्षन्
प्रच्छादयिष्यञ्शरजालेन योधां;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Yada shininamadhipo mayoktah; sharaih paranmegha iva pravarshan
Prachchhadayishyansharajalena yodham;stada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.42
यदा धृतिं कुरुते योत्स्यमानः; स दीर्घबाहुर्दृढधन्वा महात्मा
सिंहस्येव गन्धमाघ्राय गावः; संवेष्टन्ते शत्रवोऽस्माद्यथाग्नेः
Yada dhritim kurute yotsyamanah; sa dirghabahurdridhadhanva mahatma
Sinhasyeva gandhamaghraya gavah; sanveshtante shatravosmadyathagneh
47.43
स दीर्घबाहुर्दृढधन्वा महात्मा; भिन्द्याद्गिरीन्संहरेत्सर्वलोकान्
अस्त्रे कृती निपुणः क्षिप्रहस्तो; दिवि स्थितः सूर्य इवाभिभाति
Sa dirghabahurdridhadhanva mahatma; bhindyadgirinsanharetsarvalokan
Astre kriti nipunah kshiprahasto; divi sthitah surya ivabhibhati
47.44
चित्रः सूक्ष्मः सुकृतो यादवस्य; अस्त्रे योगो वृष्णिसिंहस्य भूयान्
यथाविधं योगमाहुः प्रशस्तं; सर्वैर्गुणैः सात्यकिस्तैरुपेतः
Chitrah sukshmah sukrito yadavasya; astre yogo vrishnisinhasya bhuyan
Yathavidham yogamahuh prashastam; sarvairgunaih satyakistairupetah
47.45
हिरण्मयं श्वेतहयैश्चतुर्भि;र्यदा युक्तं स्यन्दनं माधवस्य
द्रष्टा युद्धे सात्यकेर्वै सुयोधन;स्तदा तप्स्यत्यकृतात्मा स मन्दः
Hiranmayam shvetahayaishchaturbhi;ryada yuktam syandanam madhavasya
Drashta yuddhe satyakervai suyodhana;stada tapsyatyakritatma sa mandah
47.46
यदा रथं हेममणिप्रकाशं; श्वेताश्वयुक्तं वानरकेतुमुग्रम्
द्रष्टा रणे संयतं केशवेन; तदा तप्स्यत्यकृतात्मा स मन्दः
Yada ratham hemamaniprakasham; shvetashvayuktam vanaraketumugram
Drashta rane sanyatam keshavena; tada tapsyatyakritatma sa mandah
47.47
यदा मौर्व्यास्तलनिष्पेषमुग्रं; महाशब्दं वज्रनिष्पेषतुल्यम्
विधूयमानस्य महारणे मया; गाण्डीवस्य श्रोष्यति मन्दबुद्धिः
Yada maurvyastalanishpeshamugram; mahashabdam vajranishpeshatulyam
Vidhuyamanasya maharane maya; gandivasya shroshyati mandabuddhih
47.48
तदा मूढो धृतराष्ट्रस्य पुत्र;स्तप्ता युद्धे दुर्मतिर्दुःसहायः
दृष्ट्वा सैन्यं बाणवर्षान्धकारं; प्रभज्यन्तं गोकुलवद्रणाग्रे
Tada mudho dhritarashtrasya putra;stapta yuddhe durmatirduhsahayah
Drishtva sainyam banavarshandhakaram; prabhajyantam gokulavadranagre
47.49
बलाहकादुच्चरन्तीव विद्यु;त्सहस्रघ्नी द्विषतां संगमेषु
अस्थिच्छिदो मर्मभिदो वमेच्छरां;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Balahakaduchcharantiva vidyu;tsahasraghni dvishatam sangameshu
Asthichchhido marmabhido vamechchharam;stada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.50
यदा द्रष्टा ज्यामुखाद्बाणसंघा;न्गाण्डीवमुक्तान्पततः शिताग्रान्
नागान्हयान्वर्मिणश्चाददानां;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Yada drashta jyamukhadbanasangha;ngandivamuktanpatatah shitagran
Naganhayanvarminashchadadanam;stada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.51
यदा मन्दः परबाणान्विमुक्ता;न्ममेषुभिर्ह्रियमाणान्प्रतीपम्
तिर्यग्विद्वांश्छिद्यमानान्क्षुरप्रै;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Yada mandah parabananvimukta;nmameshubhirhriyamananpratipam
Tiryagvidvanshchhidyamanankshuraprai;stada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.52
यदा विपाठा मद्भुजविप्रमुक्ता; द्विजाः फलानीव महीरुहाग्रात्
प्रच्छेत्तार उत्तमाङ्गानि यूनां; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Yada vipatha madbhujavipramukta; dvijah phalaniva mahiruhagrat
Prachchhettara uttamangani yunam; tada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.53
यदा द्रष्टा पततः स्यन्दनेभ्यो; महागजेभ्योऽश्वगतांश्च योधान्
शरैर्हतान्पातितांश्चैव रङ्गे; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
Yada drashta patatah syandanebhyo; mahagajebhyoshvagatanshcha yodhan
Sharairhatanpatitanshchaiva range; tada yuddham dhartarashtronvatapsyat
47.54
पदातिसंघान्रथसंघान्समन्ता;द्व्यात्ताननः काल इवाततेषुः
प्रणोत्स्यामि ज्वलितैर्बाणवर्षैः; शत्रूंस्तदा तप्स्यति मन्दबुद्धिः
Padatisanghanrathasanghansamanta;dvyattananah kala ivatateshuh
Pranotsyami jvalitairbanavarshaih; shatrunstada tapsyati mandabuddhih
47.55
सर्वा दिशः संपतता रथेन; रजोध्वस्तं गाण्डिवेनापकृत्तम्
यदा द्रष्टा स्वबलं संप्रमूढं; तदा पश्चात्तप्स्यति मन्दबुद्धिः
Sarva dishah sampatata rathena; rajodhvastam gandivenapakrittam
Yada drashta svabalam sampramudham; tada pashchattapsyati mandabuddhih
47.56
कांदिग्भूतं छिन्नगात्रं विसंज्ञं; दुर्योधनो द्रक्ष्यति सर्वसैन्यम्
हताश्ववीराग्र्यनरेन्द्रनागं; पिपासितं श्रान्तपत्रं भयार्तम्
Kandigbhutam chhinnagatram visangyam; duryodhano drakshyati sarvasainyam
Hatashvaviragryanarendranagam; pipasitam shrantapatram bhayartam
47.57
आर्तस्वरं हन्यमानं हतं च; विकीर्णकेशास्थिकपालसंघम्
प्रजापतेः कर्म यथार्धनिष्ठितं; तदा दृष्ट्वा तप्स्यते मन्दबुद्धिः
Artasvaram hanyamanam hatam cha; vikirnakeshasthikapalasangham
Prajapateh karma yathardhanishthitam; tada drishtva tapsyate mandabuddhih
47.58
यदा रथे गाण्डिवं वासुदेवं; दिव्यं शङ्खं पाञ्चजन्यं हयांश्च
तूणावक्षय्यौ देवदत्तं च मां च; द्रष्टा युद्धे धार्तराष्ट्रः समेतान्
Yada rathe gandivam vasudevam; divyam shankham panchajanyam hayanshcha
Tunavakshayyau devadattam cha mam cha; drashta yuddhe dhartarashtrah sametan
47.59
उद्वर्तयन्दस्युसंघान्समेता;न्प्रवर्तयन्युगमन्यद्युगान्ते
यदा धक्ष्याम्यग्निवत्कौरवेयां;स्तदा तप्ता धृतराष्ट्रः सपुत्रः
Udvartayandasyusanghansameta;npravartayanyugamanyadyugante
Yada dhakshyamyagnivatkauraveyam;stada tapta dhritarashtrah saputrah
47.60
सहभ्राता सहपुत्रः ससैन्यो; भ्रष्टैश्वर्यः क्रोधवशोऽल्पचेताः
दर्पस्यान्ते विहिते वेपमानः; पश्चान्मन्दस्तप्स्यति धार्तराष्ट्रः
Sahabhrata sahaputrah sasainyo; bhrashtaishvaryah krodhavasholpachetah
Darpasyante vihite vepamanah; pashchanmandastapsyati dhartarashtrah
47.61
पूर्वाह्णे मां कृतजप्यं कदाचि;द्विप्रः प्रोवाचोदकान्ते मनोज्ञम्
कर्तव्यं ते दुष्करं कर्म पार्थ; योद्धव्यं ते शत्रुभिः सव्यसाचिन्
Purvahne mam kritajapyam kadachi;dviprah provachodakante manogyam
Kartavyam te dushkaram karma partha; yoddhavyam te shatrubhih savyasachin
47.62
इन्द्रो वा ते हरिवान्वज्रहस्तः; पुरस्ताद्यातु समरेऽरीन्विनिघ्नन्
सुग्रीवयुक्तेन रथेन वा ते; पश्चात्कृष्णो रक्षतु वासुदेवः
Indro va te harivanvajrahastah; purastadyatu samarerinvinighnan
Sugrivayuktena rathena va te; pashchatkrishno rakshatu vasudevah
47.63
वव्रे चाहं वज्रहस्तान्महेन्द्रा;दस्मिन्युद्धे वासुदेवं सहायम्
स मे लब्धो दस्युवधाय कृष्णो; मन्ये चैतद्विहितं दैवतैर्मे
Vavre chaham vajrahastanmahendra;dasminyuddhe vasudevam sahayam
Sa me labdho dasyuvadhaya krishno; manye chaitadvihitam daivatairme
47.64
अयुध्यमानो मनसापि यस्य; जयं कृष्णः पुरुषस्याभिनन्देत्
ध्रुवं सर्वान्सोऽभ्यतीयादमित्रा;न्सेन्द्रान्देवान्मानुषे नास्ति चिन्ता
Ayudhyamano manasapi yasya; jayam krishnah purushasyabhinandet
Dhruvam sarvansobhyatiyadamitra;nsendrandevanmanushe nasti chinta
47.65
स बाहुभ्यां सागरमुत्तितीर्षे;न्महोदधिं सलिलस्याप्रमेयम्
तेजस्विनं कृष्णमत्यन्तशूरं; युद्धेन यो वासुदेवं जिगीषेत्
Sa bahubhyam sagaramuttitirshe;nmahodadhim salilasyaprameyam
Tejasvinam krishnamatyantashuram; yuddhena yo vasudevam jigishet
47.66
गिरिं य इच्छेत तलेन भेत्तुं; शिलोच्चयं श्वेतमतिप्रमाणम्
तस्यैव पाणिः सनखो विशीर्ये;न्न चापि किंचित्स गिरेस्तु कुर्यात्
Girim ya ichchheta talena bhettum; shilochchayam shvetamatipramanam
Tasyaiva panih sanakho vishirye;nna chapi kinchitsa girestu kuryat
47.67
अग्निं समिद्धं शमयेद्भुजाभ्यां; चन्द्रं च सूर्यं च निवारयेत
हरेद्देवानाममृतं प्रसह्य; युद्धेन यो वासुदेवं जिगीषेत्
Agnim samiddham shamayedbhujabhyam; chandram cha suryam cha nivarayeta
Hareddevanamamritam prasahya; yuddhena yo vasudevam jigishet
47.68
यो रुक्मिणीमेकरथेन भोज्या;मुत्साद्य राज्ञां विषयं प्रसह्य
उवाह भार्यां यशसा ज्वलन्तीं; यस्यां जज्ञे रौक्मिणेयो महात्मा
Yo rukminimekarathena bhojya;mutsadya ragyam vishayam prasahya
Uvaha bharyam yashasa jvalantim; yasyam jagye raukmineyo mahatma
47.69
अयं गान्धारांस्तरसा संप्रमथ्य; जित्वा पुत्रान्नग्नजितः समग्रान्
बद्धं मुमोच विनदन्तं प्रसह्य; सुदर्शनीयं देवतानां ललामम्
Ayam gandharanstarasa sampramathya; jitva putrannagnajitah samagran
Baddham mumocha vinadantam prasahya; sudarshaniyam devatanam lalamam
47.70
अयं कवाटे निजघान पाण्ड्यं; तथा कलिङ्गान्दन्तकूरे ममर्द
अनेन दग्धा वर्षपूगान्विनाथा; वाराणसी नगरी संबभूव
Ayam kavate nijaghana pandyam; tatha kalingandantakure mamarda
Anena dagdha varshapuganvinatha; varanasi nagari sambabhuva
47.71
यं स्म युद्धे मन्यतेऽन्यैरजेय;मेकलव्यं नाम निषादराजम्
वेगेनेव शैलमभिहत्य जम्भः; शेते स कृष्णेन हतः परासुः
Yam sma yuddhe manyatenyairajeya;mekalavyam nama nishadarajam
Vegeneva shailamabhihatya jambhah; shete sa krishnena hatah parasuh
47.72
तथोग्रसेनस्य सुतं प्रदुष्टं; वृष्ण्यन्धकानां मध्यगां तपन्तम्
अपातयद्बलदेवद्वितीयो; हत्वा ददौ चोग्रसेनाय राज्यम्
Tathograsenasya sutam pradushtam; vrishnyandhakanam madhyagam tapantam
Apatayadbaladevadvitiyo; hatva dadau chograsenaya rajyam
47.73
अयं सौभं योधयामास खस्थं; विभीषणं मायया शाल्वराजम्
सौभद्वारि प्रत्यगृह्णाच्छतघ्नीं; दोर्भ्यां क एनं विषहेत मर्त्यः
Ayam saubham yodhayamasa khastham; vibhishanam mayaya shalvarajam
Saubhadvari pratyagrihnachchhataghnim; dorbhyam ka enam vishaheta martyah
47.74
प्राग्ज्योतिषं नाम बभूव दुर्गं; पुरं घोरमसुराणामसह्यम्
महाबलो नरकस्तत्र भौमो; जहारादित्या मणिकुण्डले शुभे
Pragjyotisham nama babhuva durgam; puram ghoramasuranamasahyam
Mahabalo narakastatra bhaumo; jaharaditya manikundale shubhe
47.75
न तं देवाः सह शक्रेण सेहिरे; समागता आहरणाय भीताः
दृष्ट्वा च ते विक्रमं केशवस्य; बलं तथैवास्त्रमवारणीयम्
Na tam devah saha shakrena sehire; samagata aharanaya bhitah
Drishtva cha te vikramam keshavasya; balam tathaivastramavaraniyam
47.76
जानन्तोऽस्य प्रकृतिं केशवस्य; न्ययोजयन्दस्युवधाय कृष्णम्
स तत्कर्म प्रतिशुश्राव दुष्कर;मैश्वर्यवान्सिद्धिषु वासुदेवः
Janantosya prakritim keshavasya; nyayojayandasyuvadhaya krishnam
Sa tatkarma pratishushrava dushkara;maishvaryavansiddhishu vasudevah
47.77
निर्मोचने षट्सहस्राणि हत्वा; संछिद्य पाशान्सहसा क्षुरान्तान्
मुरं हत्वा विनिहत्यौघराक्षसं; निर्मोचनं चापि जगाम वीरः
Nirmochane shatsahasrani hatva; sanchhidya pashansahasa kshurantan
Muram hatva vinihatyaugharakshasam; nirmochanam chapi jagama virah
47.78
तत्रैव तेनास्य बभूव युद्धं; महाबलेनातिबलस्य विष्णोः
शेते स कृष्णेन हतः परासु;र्वातेनेव मथितः कर्णिकारः
Tatraiva tenasya babhuva yuddham; mahabalenatibalasya vishnoh
Shete sa krishnena hatah parasu;rvateneva mathitah karnikarah
47.79
आहृत्य कृष्णो मणिकुण्डले ते; हत्वा च भौमं नरकं मुरं च
श्रिया वृतो यशसा चैव धीमा;न्प्रत्याजगामाप्रतिमप्रभावः
Ahritya krishno manikundale te; hatva cha bhaumam narakam muram cha
Shriya vrito yashasa chaiva dhima;npratyajagamapratimaprabhavah
47.80
तस्मै वरानददंस्तत्र देवा; दृष्ट्वा भीमं कर्म रणे कृतं तत्
श्रमश्च ते युध्यमानस्य न स्या;दाकाशे वा अप्सु चैव क्रमः स्यात्
Tasmai varanadadanstatra deva; drishtva bhimam karma rane kritam tat
Shramashcha te yudhyamanasya na sya;dakashe va apsu chaiva kramah syat
47.81
शस्त्राणि गात्रे च न ते क्रमेर;न्नित्येव कृष्णश्च ततः कृतार्थः
एवंरूपे वासुदेवेऽप्रमेये; महाबले गुणसंपत्सदैव
Shastrani gatre cha na te kramera;nnityeva krishnashcha tatah kritarthah
Evanrupe vasudeveprameye; mahabale gunasampatsadaiva
47.82
तमसह्यं विष्णुमनन्तवीर्य;माशंसते धार्तराष्ट्रो बलेन
यदा ह्येनं तर्कयते दुरात्मा; तच्चाप्ययं सहतेऽस्मान्समीक्ष्य
Tamasahyam vishnumanantavirya;mashansate dhartarashtro balena
Yada hyenam tarkayate duratma; tachchapyayam sahatesmansamikshya
47.83
पर्यागतं मम कृष्णस्य चैव; यो मन्यते कलहं संप्रयुज्य
शक्यं हर्तुं पाण्डवानां ममत्वं; तद्वेदिता संयुगं तत्र गत्वा
Paryagatam mama krishnasya chaiva; yo manyate kalaham samprayujya
Shakyam hartum pandavanam mamatvam; tadvedita sanyugam tatra gatva
47.84
नमस्कृत्वा शांतनवाय राज्ञे; द्रोणायाथो सहपुत्राय चैव
शारद्वतायाप्रतिद्वन्द्विने च; योत्स्याम्यहं राज्यमभीप्समानः
Namaskritva shantanavaya ragye; dronayatho sahaputraya chaiva
Sharadvatayapratidvandvine cha; yotsyamyaham rajyamabhipsamanah
47.85
धर्मेणास्त्रं नियतं तस्य मन्ये; यो योत्स्यते पाण्डवैर्धर्मचारी
मिथ्याग्लहे निर्जिता वै नृशंसैः; संवत्सरान्द्वादश पाण्डुपुत्राः
Dharmenastram niyatam tasya manye; yo yotsyate pandavairdharmachari
Mithyaglahe nirjita vai nrishansaih; sanvatsarandvadasha panduputrah
47.86
अवाप्य कृच्छ्रं विहितं ह्यरण्ये; दीर्घं कालं चैकमज्ञातचर्याम्
ते ह्यकस्माज्जीवितं पाण्डवानां; न मृष्यन्ते धार्तराष्ट्राः पदस्थाः
Avapya krichchhram vihitam hyaranye; dirgham kalam chaikamagyatacharyam
Te hyakasmajjivitam pandavanam; na mrishyante dhartarashtrah padasthah
47.87
ते चेदस्मान्युध्यमानाञ्जयेयु;र्देवैरपीन्द्रप्रमुखैः सहायैः
धर्मादधर्मश्चरितो गरीया;निति ध्रुवं नास्ति कृतं न साधु
Te chedasmanyudhyamananjayeyu;rdevairapindrapramukhaih sahayaih
Dharmadadharmashcharito gariya;niti dhruvam nasti kritam na sadhu
47.88
न चेदिमं पुरुषं कर्मबद्धं; न चेदस्मान्मन्यतेऽसौ विशिष्टान्
आशंसेऽहं वासुदेवद्वितीयो; दुर्योधनं सानुबन्धं निहन्तुम्
Na chedimam purusham karmabaddham; na chedasmanmanyatesau vishishtan
Ashanseham vasudevadvitiyo; duryodhanam sanubandham nihantum
47.89
न चेदिदं कर्म नरेषु बद्धं; न विद्यते पुरुषस्य स्वकर्म
इदं च तच्चापि समीक्ष्य नूनं; पराजयो धार्तराष्ट्रस्य साधुः
Na chedidam karma nareshu baddham; na vidyate purushasya svakarma
Idam cha tachchapi samikshya nunam; parajayo dhartarashtrasya sadhuh
47.90
प्रत्यक्षं वः कुरवो यद्ब्रवीमि; युध्यमाना धार्तराष्ट्रा न सन्ति
अन्यत्र युद्धात्कुरवः परीप्स;न्न युध्यतां शेष इहास्ति कश्चित्
Pratyaksham vah kuravo yadbravimi; yudhyamana dhartarashtra na santi
Anyatra yuddhatkuravah paripsa;nna yudhyatam shesha ihasti kashchit
47.91
हत्वा त्वहं धार्तराष्ट्रान्सकर्णा;न्राज्यं कुरूणामवजेता समग्रम्
यद्वः कार्यं तत्कुरुध्वं यथास्व;मिष्टान्दारानात्मजांश्चोपभुङ्क्त
Hatva tvaham dhartarashtransakarna;nrajyam kurunamavajeta samagram
Yadvah karyam tatkurudhvam yathasva;mishtandaranatmajanshchopabhunkta
47.92
अप्येवं नो ब्राह्मणाः सन्ति वृद्धा; बहुश्रुताः शीलवन्तः कुलीनाः
सांवत्सरा ज्योतिषि चापि युक्ता; नक्षत्रयोगेषु च निश्चयज्ञाः
Apyevam no brahmanah santi vriddha; bahushrutah shilavantah kulinah
Sanvatsara jyotishi chapi yukta; nakshatrayogeshu cha nishchayagyah
47.93
उच्चावचं दैवयुक्तं रहस्यं; दिव्याः प्रश्ना मृगचक्रा मुहूर्ताः
क्षयं महान्तं कुरुसृञ्जयानां; निवेदयन्ते पाण्डवानां जयं च
Uchchavacham daivayuktam rahasyam; divyah prashna mrigachakra muhurtah
Kshayam mahantam kurusrinjayanam; nivedayante pandavanam jayam cha
47.94
तथा हि नो मन्यतेऽजातशत्रुः; संसिद्धार्थो द्विषतां निग्रहाय
जनार्दनश्चाप्यपरोक्षविद्यो; न संशयं पश्यति वृष्णिसिंहः
Tatha hi no manyatejatashatruh; sansiddhartho dvishatam nigrahaya
Janardanashchapyaparokshavidyo; na sanshayam pashyati vrishnisinhah
47.95
अहं च जानामि भविष्यरूपं; पश्यामि बुद्ध्या स्वयमप्रमत्तः
दृष्टिश्च मे न व्यथते पुराणी; युध्यमाना धार्तराष्ट्रा न सन्ति
Aham cha janami bhavishyarupam; pashyami buddhya svayamapramattah
Drishtishcha me na vyathate purani; yudhyamana dhartarashtra na santi
47.96
अनालब्धं जृम्भति गाण्डिवं धनु;रनालब्धा कम्पति मे धनुर्ज्या
बाणाश्च मे तूणमुखाद्विसृज्य; मुहुर्मुहुर्गन्तुमुशन्ति चैव
Analabdham jrimbhati gandivam dhanu;ranalabdha kampati me dhanurjya
Banashcha me tunamukhadvisrijya; muhurmuhurgantumushanti chaiva
47.97
सैक्यः कोशान्निःसरति प्रसन्नो; हित्वेव जीर्णामुरगस्त्वचं स्वाम्
ध्वजे वाचो रौद्ररूपा वदन्ति; कदा रथो योक्ष्यते ते किरीटिन्
Saikyah koshannihsarati prasanno; hitveva jirnamuragastvacham svam
Dhvaje vacho raudrarupa vadanti; kada ratho yokshyate te kiritin
47.98
गोमायुसंघाश्च वदन्ति रात्रौ; रक्षांस्यथो निष्पतन्त्यन्तरिक्षात्
मृगाः शृगालाः शितिकण्ठाश्च काका; गृध्रा बडाश्चैव तरक्षवश्च
Gomayusanghashcha vadanti ratrau; rakshansyatho nishpatantyantarikshat
Mrigah shrigalah shitikanthashcha kaka; gridhra badashchaiva tarakshavashcha
47.99
सुपर्णपाताश्च पतन्ति पश्चा;द्दृष्ट्वा रथं श्वेतहयप्रयुक्तम्
अहं ह्येकः पार्थिवान्सर्वयोधा;ञ्शरान्वर्षन्मृत्युलोकं नयेयम्
Suparnapatashcha patanti pashcha;ddrishtva ratham shvetahayaprayuktam
Aham hyekah parthivansarvayodha;nsharanvarshanmrityulokam nayeyam
47.100
समाददानः पृथगस्त्रमार्गा;न्यथाग्निरिद्धो गहनं निदाघे
स्थूणाकर्णं पाशुपतं च घोरं; तथा ब्रह्मास्त्रं यच्च शक्रो विवेद
Samadadanah prithagastramarga;nyathagniriddho gahanam nidaghe
Sthunakarnam pashupatam cha ghoram; tatha brahmastram yachcha shakro viveda
47.101
वधे धृतो वेगवतः प्रमुञ्च;न्नाहं प्रजाः किंचिदिवावशिष्ये
शान्तिं लप्स्ये परमो ह्येष भावः; स्थिरो मम ब्रूहि गावल्गणे तान्
Vadhe dhrito vegavatah pramuncha;nnaham prajah kinchidivavashishye
Shantim lapsye paramo hyesha bhavah; sthiro mama bruhi gavalgane tan
47.102
नित्यं पुनः सचिवैर्यैरवोच;द्देवानपीन्द्रप्रमुखान्सहायान्
तैर्मन्यते कलहं संप्रयुज्य; स धार्तराष्ट्रः पश्यत मोहमस्य
Nityam punah sachivairyairavocha;ddevanapindrapramukhansahayan
Tairmanyate kalaham samprayujya; sa dhartarashtrah pashyata mohamasya
47.103
वृद्धो भीष्मः शांतनवः कृपश्च; द्रोणः सपुत्रो विदुरश्च धीमान्
एते सर्वे यद्वदन्ते तदस्तु; आयुष्मन्तः कुरवः सन्तु सर्वे
Vriddho bhishmah shantanavah kripashcha; dronah saputro vidurashcha dhiman
Ete sarve yadvadante tadastu; ayushmantah kuravah santu sarve