UtshovChapter 50
50.1
धृतराष्ट्र उवाच
सर्व एते महोत्साहा ये त्वया परिकीर्तिताः
एकतस्त्वेव ते सर्वे समेता भीम एकतः
Dhritarashtra uvacha
Sarva ete mahotsaha ye tvaya parikirtitah
Ekatastveva te sarve sameta bhima ekatah
50.2
भीमसेनाद्धि मे भूयो भयं संजायते महत्
क्रुद्धादमर्षणात्तात व्याघ्रादिव महारुरोः
Bhimasenaddhi me bhuyo bhayam sanjayate mahat
Kruddhadamarshanattata vyaghradiva maharuroh
50.3
जागर्मि रात्रयः सर्वा दीर्घमुष्णं च निःश्वसन्
भीतो वृकोदरात्तात सिंहात्पशुरिवाबलः
Jagarmi ratrayah sarva dirghamushnam cha nihshvasan
Bhito vrikodarattata sinhatpashurivabalah
50.4
न हि तस्य महाबाहोः शक्रप्रतिमतेजसः
सैन्येऽस्मिन्प्रतिपश्यामि य एनं विषहेद्युधि
Na hi tasya mahabahoh shakrapratimatejasah
Sainyesminpratipashyami ya enam vishahedyudhi
50.5
अमर्षणश्च कौन्तेयो दृढवैरश्च पाण्डवः
अनर्महासी सोन्मादस्तिर्यक्प्रेक्षी महास्वनः
Amarshanashcha kaunteyo dridhavairashcha pandavah
Anarmahasi sonmadastiryakprekshi mahasvanah
50.6
महावेगो महोत्साहो महाबाहुर्महाबलः
मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति
Mahavego mahotsaho mahabahurmahabalah
Mandanam mama putranam yuddhenantam karishyati
50.7
ऊरुग्राहगृहीतानां गदां बिभ्रद्वृकोदरः
कुरूणामृषभो युद्धे दण्डपाणिरिवान्तकः
Urugrahagrihitanam gadam bibhradvrikodarah
Kurunamrishabho yuddhe dandapanirivantakah
50.8
शैक्यायसमयीं घोरां गदां काञ्चनभूषिताम्
मनसाहं प्रपश्यामि ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम्
Shaikyayasamayim ghoram gadam kanchanabhushitam
Manasaham prapashyami brahmadandamivodyatam
50.9
यथा रुरूणां यूथेषु सिंहो जातबलश्चरेत्
मामकेषु तथा भीमो बलेषु विचरिष्यति
Yatha rurunam yutheshu sinho jatabalashcharet
Mamakeshu tatha bhimo baleshu vicharishyati
50.10
सर्वेषां मम पुत्राणां स एकः क्रूरविक्रमः
बह्वाशी विप्रतीपश्च बाल्येऽपि रभसः सदा
Sarvesham mama putranam sa ekah kruravikramah
Bahvashi vipratipashcha balyepi rabhasah sada
50.11
उद्वेपते मे हृदयं यदा दुर्योधनादयः
बाल्येऽपि तेन युध्यन्तो वारणेनेव मर्दिताः
Udvepate me hridayam yada duryodhanadayah
Balyepi tena yudhyanto varaneneva marditah
50.12
तस्य वीर्येण संक्लिष्टा नित्यमेव सुता मम
स एव हेतुर्भेदस्य भीमो भीमपराक्रमः
Tasya viryena sanklishta nityameva suta mama
Sa eva heturbhedasya bhimo bhimaparakramah
50.13
ग्रसमानमनीकानि नरवारणवाजिनाम्
पश्यामीवाग्रतो भीमं क्रोधमूर्छितमाहवे
Grasamanamanikani naravaranavajinam
Pashyamivagrato bhimam krodhamurchhitamahave
50.14
अस्त्रे द्रोणार्जुनसमं वायुवेगसमं जवे
संजयाचक्ष्व मे शूरं भीमसेनममर्षणम्
Astre dronarjunasamam vayuvegasamam jave
Sanjayachakshva me shuram bhimasenamamarshanam
50.15
अतिलाभं तु मन्येऽहं यत्तेन रिपुघातिना
तदैव न हताः सर्वे मम पुत्रा मनस्विना
Atilabham tu manyeham yattena ripughatina
Tadaiva na hatah sarve mama putra manasvina
50.16
येन भीमबला यक्षा राक्षसाश्च समाहताः
कथं तस्य रणे वेगं मानुषः प्रसहिष्यति
Yena bhimabala yaksha rakshasashcha samahatah
Katham tasya rane vegam manushah prasahishyati
50.17
न स जातु वशे तस्थौ मम बालोऽपि संजय
किं पुनर्मम दुष्पुत्रैः क्लिष्टः संप्रति पाण्डवः
Na sa jatu vashe tasthau mama balopi sanjaya
Kim punarmama dushputraih klishtah samprati pandavah
50.18
निष्ठुरः स च नैष्ठुर्याद्भज्येदपि न संनमेत्
तिर्यक्प्रेक्षी संहतभ्रूः कथं शाम्येद्वृकोदरः
Nishthurah sa cha naishthuryadbhajyedapi na sannamet
Tiryakprekshi sanhatabhruh katham shamyedvrikodarah
50.19
बृहदंसोऽप्रतिबलो गौरस्ताल इवोद्गतः
प्रमाणतो भीमसेनः प्रादेशेनाधिकोऽर्जुनात्
Brihadansopratibalo gaurastala ivodgatah
Pramanato bhimasenah pradeshenadhikorjunat
50.20
जवेन वाजिनोऽत्येति बलेनात्येति कुञ्जरान्
अव्यक्तजल्पी मध्वक्षो मध्यमः पाण्डवो बली
Javena vajinotyeti balenatyeti kunjaran
Avyaktajalpi madhvaksho madhyamah pandavo bali
50.21
इति बाल्ये श्रुतः पूर्वं मया व्यासमुखात्पुरा
रूपतो वीर्यतश्चैव याथातथ्येन पाण्डवः
Iti balye shrutah purvam maya vyasamukhatpura
Rupato viryatashchaiva yathatathyena pandavah
50.22
आयसेन स दण्डेन रथान्नागान्हयान्नरान्
हनिष्यति रणे क्रुद्धो भीमः प्रहरतां वरः
Ayasena sa dandena rathannaganhayannaran
Hanishyati rane kruddho bhimah praharatam varah
50.23
अमर्षी नित्यसंरब्धो रौद्रः क्रूरपराक्रमः
मम तात प्रतीपानि कुर्वन्पूर्वं विमानितः
Amarshi nityasanrabdho raudrah kruraparakramah
Mama tata pratipani kurvanpurvam vimanitah
50.24
निष्कीर्णामायसीं स्थूलां सुपर्वां काञ्चनीं गदाम्
शतघ्नीं शतनिर्ह्रादां कथं शक्ष्यन्ति मे सुताः
Nishkirnamayasim sthulam suparvam kanchanim gadam
Shataghnim shatanirhradam katham shakshyanti me sutah
50.25
अपारमप्लवागाधं समुद्रं शरवेगिनम्
भीमसेनमयं दुर्गं तात मन्दास्तितीर्षवः
Aparamaplavagadham samudram sharaveginam
Bhimasenamayam durgam tata mandastitirshavah
50.26
क्रोशतो मे न शृण्वन्ति बालाः पण्डितमानिनः
विषमं नावबुध्यन्ते प्रपातं मधुदर्शिनः
Kroshato me na shrinvanti balah panditamaninah
Vishamam navabudhyante prapatam madhudarshinah
50.27
संयुगं ये करिष्यन्ति नररूपेण वायुना
नियतं चोदिता धात्रा सिंहेनेव महामृगाः
Sanyugam ye karishyanti nararupena vayuna
Niyatam chodita dhatra sinheneva mahamrigah
50.28
शैक्यां तात चतुष्किष्कुं षडस्रिममितौजसम्
प्रहितां दुःखसंस्पर्शां कथं शक्ष्यन्ति मे सुताः
Shaikyam tata chatushkishkum shadasrimamitaujasam
Prahitam duhkhasansparsham katham shakshyanti me sutah
50.29
गदां भ्रामयतस्तस्य भिन्दतो हस्तिमस्तकान्
सृक्किणी लेलिहानस्य बाष्पमुत्सृजतो मुहुः
Gadam bhramayatastasya bhindato hastimastakan
Srikkini lelihanasya bashpamutsrijato muhuh
50.30
उद्दिश्य पातान्पततः कुर्वतो भैरवान्रवान्
प्रतीपान्पततो मत्तान्कुञ्जरान्प्रतिगर्जतः
Uddishya patanpatatah kurvato bhairavanravan
Pratipanpatato mattankunjaranpratigarjatah
50.31
विगाह्य रथमार्गेषु वरानुद्दिश्य निघ्नतः
अग्नेः प्रज्वलितस्येव अपि मुच्येत मे प्रजा
Vigahya rathamargeshu varanuddishya nighnatah
Agneh prajvalitasyeva api muchyeta me praja
50.32
वीथीं कुर्वन्महाबाहुर्द्रावयन्मम वाहिनीम्
नृत्यन्निव गदापाणिर्युगान्तं दर्शयिष्यति
Vithim kurvanmahabahurdravayanmama vahinim
Nrityanniva gadapaniryugantam darshayishyati
50.33
प्रभिन्न इव मातङ्गः प्रभञ्जन्पुष्पितान्द्रुमान्
प्रवेक्ष्यति रणे सेनां पुत्राणां मे वृकोदरः
Prabhinna iva matangah prabhanjanpushpitandruman
Pravekshyati rane senam putranam me vrikodarah
50.34
कुर्वन्रथान्विपुरुषान्विध्वजान्भग्नपुष्करान्
आरुजन्पुरुषव्याघ्रो रथिनः सादिनस्तथा
Kurvanrathanvipurushanvidhvajanbhagnapushkaran
Arujanpurushavyaghro rathinah sadinastatha
50.35
गङ्गावेग इवानूपांस्तीरजान्विविधान्द्रुमान्
प्रवेक्ष्यति महासेनां पुत्राणां मम संजय
Gangavega ivanupanstirajanvividhandruman
Pravekshyati mahasenam putranam mama sanjaya
50.36
वशं नूनं गमिष्यन्ति भीमसेनबलार्दिताः
मम पुत्राश्च भृत्याश्च राजानश्चैव संजय
Vasham nunam gamishyanti bhimasenabalarditah
Mama putrashcha bhrityashcha rajanashchaiva sanjaya
50.37
येन राजा महावीर्यः प्रविश्यान्तःपुरं पुरा
वासुदेवसहायेन जरासंधो निपातितः
Yena raja mahaviryah pravishyantahpuram pura
Vasudevasahayena jarasandho nipatitah
50.38
कृत्स्नेयं पृथिवी देवी जरासंधेन धीमता
मागधेन्द्रेण बलिना वशे कृत्वा प्रतापिता
Kritsneyam prithivi devi jarasandhena dhimata
Magadhendrena balina vashe kritva pratapita
50.39
भीष्मप्रतापात्कुरवो नयेनान्धकवृष्णयः
ते न तस्य वशं जग्मुः केवलं दैवमेव वा
Bhishmapratapatkuravo nayenandhakavrishnayah
Te na tasya vasham jagmuh kevalam daivameva va
50.40
स गत्वा पाण्डुपुत्रेण तरसा बाहुशालिना
अनायुधेन वीरेण निहतः किं ततोऽधिकम्
Sa gatva panduputrena tarasa bahushalina
Anayudhena virena nihatah kim tatodhikam
50.41
दीर्घकालेन संसिक्तं विषमाशीविषो यथा
स मोक्ष्यति रणे तेजः पुत्रेषु मम संजय
Dirghakalena sansiktam vishamashivisho yatha
Sa mokshyati rane tejah putreshu mama sanjaya
50.42
महेन्द्र इव वज्रेण दानवान्देवसत्तमः
भीमसेनो गदापाणिः सूदयिष्यति मे सुतान्
Mahendra iva vajrena danavandevasattamah
Bhimaseno gadapanih sudayishyati me sutan
50.43
अविषह्यमनावार्यं तीव्रवेगपराक्रमम्
पश्यामीवातिताम्राक्षमापतन्तं वृकोदरम्
Avishahyamanavaryam tivravegaparakramam
Pashyamivatitamrakshamapatantam vrikodaram
50.44
अगदस्याप्यधनुषो विरथस्य विवर्मणः
बाहुभ्यां युध्यमानस्य कस्तिष्ठेदग्रतः पुमान्
Agadasyapyadhanusho virathasya vivarmanah
Bahubhyam yudhyamanasya kastishthedagratah puman
50.45
भीष्मो द्रोणश्च विप्रोऽयं कृपः शारद्वतस्तथा
जानन्त्येते यथैवाहं वीर्यज्ञस्तस्य धीमतः
Bhishmo dronashcha viproyam kripah sharadvatastatha
Janantyete yathaivaham viryagyastasya dhimatah
50.46
आर्यव्रतं तु जानन्तः संगरान्न बिभित्सवः
सेनामुखेषु स्थास्यन्ति मामकानां नरर्षभाः
Aryavratam tu janantah sangaranna bibhitsavah
Senamukheshu sthasyanti mamakanam nararshabhah
50.47
बलीयः सर्वतो दिष्टं पुरुषस्य विशेषतः
पश्यन्नपि जयं तेषां न नियच्छामि यत्सुतान्
Baliyah sarvato dishtam purushasya visheshatah
Pashyannapi jayam tesham na niyachchhami yatsutan
50.48
ते पुराणं महेष्वासा मार्गमैन्द्रं समास्थिताः
त्यक्ष्यन्ति तुमुले प्राणान्रक्षन्तः पार्थिवं यशः
Te puranam maheshvasa margamaindram samasthitah
Tyakshyanti tumule prananrakshantah parthivam yashah
50.49
यथैषां मामकास्तात तथैषां पाण्डवा अपि
पौत्रा भीष्मस्य शिष्याश्च द्रोणस्य च कृपस्य च
Yathaisham mamakastata tathaisham pandava api
Pautra bhishmasya shishyashcha dronasya cha kripasya cha
50.50
यत्त्वस्मदाश्रयं किंचिद्दत्तमिष्टं च संजय
तस्यापचितिमार्यत्वात्कर्तारः स्थविरास्त्रयः
Yattvasmadashrayam kinchiddattamishtam cha sanjaya
Tasyapachitimaryatvatkartarah sthavirastrayah
50.51
आददानस्य शस्त्रं हि क्षत्रधर्मं परीप्सतः
निधनं ब्राह्मणस्याजौ वरमेवाहुरुत्तमम्
Adadanasya shastram hi kshatradharmam paripsatah
Nidhanam brahmanasyajau varamevahuruttamam
50.52
स वै शोचामि सर्वान्वै ये युयुत्सन्ति पाण्डवान्
विक्रुष्टं विदुरेणादौ तदेतद्भयमागतम्
Sa vai shochami sarvanvai ye yuyutsanti pandavan
Vikrushtam vidurenadau tadetadbhayamagatam
50.53
न तु मन्ये विघाताय ज्ञानं दुःखस्य संजय
भवत्यतिबले ह्येतज्ज्ञानमप्युपघातकम्
Na tu manye vighataya gyanam duhkhasya sanjaya
Bhavatyatibale hyetajgyanamapyupaghatakam
50.54
ऋषयो ह्यपि निर्मुक्ताः पश्यन्तो लोकसंग्रहान्
सुखे भवन्ति सुखिनस्तथा दुःखेन दुःखिताः
Rishayo hyapi nirmuktah pashyanto lokasangrahan
Sukhe bhavanti sukhinastatha duhkhena duhkhitah
50.55
किं पुनर्योऽहमासक्तस्तत्र तत्र सहस्रधा
पुत्रेषु राज्यदारेषु पौत्रेष्वपि च बन्धुषु
Kim punaryohamasaktastatra tatra sahasradha
Putreshu rajyadareshu pautreshvapi cha bandhushu
50.56
संशये तु महत्यस्मिन्किं नु मे क्षममुत्तमम्
विनाशं ह्येव पश्यामि कुरूणामनुचिन्तयन्
Sanshaye tu mahatyasminkim nu me kshamamuttamam
Vinasham hyeva pashyami kurunamanuchintayan
50.57
द्यूतप्रमुखमाभाति कुरूणां व्यसनं महत्
मन्देनैश्वर्यकामेन लोभात्पापमिदं कृतम्
Dyutapramukhamabhati kurunam vyasanam mahat
Mandenaishvaryakamena lobhatpapamidam kritam
50.58
मन्ये पर्यायधर्मोऽयं कालस्यात्यन्तगामिनः
चक्रे प्रधिरिवासक्तो नास्य शक्यं पलायितुम्
Manye paryayadharmoyam kalasyatyantagaminah
Chakre pradhirivasakto nasya shakyam palayitum
50.59
किं नु कार्यं कथं कुर्यां क्व नु गच्छामि संजय
एते नश्यन्ति कुरवो मन्दाः कालवशं गताः
Kim nu karyam katham kuryam kva nu gachchhami sanjaya
Ete nashyanti kuravo mandah kalavasham gatah
50.60
अवशोऽहं पुरा तात पुत्राणां निहते शते
श्रोष्यामि निनदं स्त्रीणां कथं मां मरणं स्पृशेत्
Avashoham pura tata putranam nihate shate
Shroshyami ninadam strinam katham mam maranam sprishet
50.61
यथा निदाघे ज्वलनः समिद्धो; दहेत्कक्षं वायुना चोद्यमानः
गदाहस्तः पाण्डवस्तद्वदेव; हन्ता मदीयान्सहितोऽर्जुनेन
Yatha nidaghe jvalanah samiddho; dahetkaksham vayuna chodyamanah
Gadahastah pandavastadvadeva; hanta madiyansahitorjunena