UtshovChapter 45
45.1
सनत्सुजात उवाच
यत्तच्छुक्रं महज्ज्योतिर्दीप्यमानं महद्यशः
तद्वै देवा उपासन्ते यस्मादर्को विराजते
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
Sanatsujata uvacha
Yattachchhukram mahajjyotirdipyamanam mahadyashah
Tadvai deva upasante yasmadarko virajate
Yoginastam prapashyanti bhagavantam sanatanam
45.2
शुक्राद्ब्रह्म प्रभवति ब्रह्म शुक्रेण वर्धते
तच्छुक्रं ज्योतिषां मध्येऽतप्तं तपति तापनम्
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
Shukradbrahma prabhavati brahma shukrena vardhate
Tachchhukram jyotisham madhyetaptam tapati tapanam
Yoginastam prapashyanti bhagavantam sanatanam
45.3
आपोऽथ अद्भ्यः सलिलस्य मध्ये; उभौ देवौ शिश्रियातेऽन्तरिक्षे
स सध्रीचीः स विषूचीर्वसाना; उभे बिभर्ति पृथिवीं दिवं च
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
Apotha adbhyah salilasya madhye; ubhau devau shishriyatentarikshe
Sa sadhrichih sa vishuchirvasana; ubhe bibharti prithivim divam cha
Yoginastam prapashyanti bhagavantam sanatanam
45.4
उभौ च देवौ पृथिवीं दिवं च; दिशश्च शुक्रं भुवनं बिभर्ति
तस्माद्दिशः सरितश्च स्रवन्ति; तस्मात्समुद्रा विहिता महान्तः
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
Ubhau cha devau prithivim divam cha; dishashcha shukram bhuvanam bibharti
Tasmaddishah saritashcha sravanti; tasmatsamudra vihita mahantah
Yoginastam prapashyanti bhagavantam sanatanam
45.5
चक्रे रथस्य तिष्ठन्तं ध्रुवस्याव्ययकर्मणः
केतुमन्तं वहन्त्यश्वास्तं दिव्यमजरं दिवि
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
Chakre rathasya tishthantam dhruvasyavyayakarmanah
Ketumantam vahantyashvastam divyamajaram divi
Yoginastam prapashyanti bhagavantam sanatanam
45.6
न सादृश्ये तिष्ठति रूपमस्य; न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम्
मनीषयाथो मनसा हृदा च; य एवं विदुरमृतास्ते भवन्ति
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
Na sadrishye tishthati rupamasya; na chakshusha pashyati kashchidenam
Manishayatho manasa hrida cha; ya evam viduramritaste bhavanti
Yoginastam prapashyanti bhagavantam sanatanam
45.7
द्वादशपूगां सरितं देवरक्षितम्
मधु ईशन्तस्तदा संचरन्ति घोरम्
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
Dvadashapugam saritam devarakshitam
Madhu ishantastada sancharanti ghoram
Yoginastam prapashyanti bhagavantam sanatanam
45.8
तदर्धमासं पिबति संचित्य भ्रमरो मधु
ईशानः सर्वभूतेषु हविर्भूतमकल्पयत्
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
Tadardhamasam pibati sanchitya bhramaro madhu
Ishanah sarvabhuteshu havirbhutamakalpayat
Yoginastam prapashyanti bhagavantam sanatanam
45.9
हिरण्यपर्णमश्वत्थमभिपत्य अपक्षकाः
ते तत्र पक्षिणो भूत्वा प्रपतन्ति यथादिशम्
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
Hiranyaparnamashvatthamabhipatya apakshakah
Te tatra pakshino bhutva prapatanti yathadisham
Yoginastam prapashyanti bhagavantam sanatanam
45.10
पूर्णात्पूर्णान्युद्धरन्ति पूर्णात्पूर्णानि चक्रिरे
हरन्ति पूर्णात्पूर्णानि पूर्णमेवावशिष्यते
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
Purnatpurnanyuddharanti purnatpurnani chakrire
Haranti purnatpurnani purnamevavashishyate
Yoginastam prapashyanti bhagavantam sanatanam
45.11
तस्माद्वै वायुरायातस्तस्मिंश्च प्रयतः सदा
तस्मादग्निश्च सोमश्च तस्मिंश्च प्राण आततः
Tasmadvai vayurayatastasminshcha prayatah sada
Tasmadagnishcha somashcha tasminshcha prana atatah
45.12
सर्वमेव ततो विद्यात्तत्तद्वक्तुं न शक्नुमः
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
Sarvameva tato vidyattattadvaktum na shaknumah
Yoginastam prapashyanti bhagavantam sanatanam
45.13
अपानं गिरति प्राणः प्राणं गिरति चन्द्रमाः
आदित्यो गिरते चन्द्रमादित्यं गिरते परः
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
Apanam girati pranah pranam girati chandramah
Adityo girate chandramadityam girate parah
Yoginastam prapashyanti bhagavantam sanatanam
45.14
एकं पादं नोत्क्षिपति सलिलाद्धंस उच्चरन्
तं चेत्सततमृत्विजं न मृत्युर्नामृतं भवेत्
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
Ekam padam notkshipati saliladdhansa uchcharan
Tam chetsatatamritvijam na mrityurnamritam bhavet
Yoginastam prapashyanti bhagavantam sanatanam
45.15
एवं देवो महात्मा स पावकं पुरुषो गिरन्
यो वै तं पुरुषं वेद तस्येहात्मा न रिष्यते
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
Evam devo mahatma sa pavakam purusho giran
Yo vai tam purusham veda tasyehatma na rishyate
Yoginastam prapashyanti bhagavantam sanatanam
45.16
यः सहस्रं सहस्राणां पक्षान्संतत्य संपतेत्
मध्यमे मध्य आगच्छेदपि चेत्स्यान्मनोजवः
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
Yah sahasram sahasranam pakshansantatya sampatet
Madhyame madhya agachchhedapi chetsyanmanojavah
Yoginastam prapashyanti bhagavantam sanatanam
45.17
न दर्शने तिष्ठति रूपमस्य; पश्यन्ति चैनं सुविशुद्धसत्त्वाः
हितो मनीषी मनसाभिपश्ये;द्ये तं श्रयेयुरमृतास्ते भवन्ति
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
Na darshane tishthati rupamasya; pashyanti chainam suvishuddhasattvah
Hito manishi manasabhipashye;dye tam shrayeyuramritaste bhavanti
Yoginastam prapashyanti bhagavantam sanatanam
45.18
गूहन्ति सर्पा इव गह्वराणि; स्वशिक्षया स्वेन वृत्तेन मर्त्याः
तेषु प्रमुह्यन्ति जना विमूढा; यथाध्वानं मोहयन्ते भयाय
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
Guhanti sarpa iva gahvarani; svashikshaya svena vrittena martyah
Teshu pramuhyanti jana vimudha; yathadhvanam mohayante bhayaya
Yoginastam prapashyanti bhagavantam sanatanam
45.19
सदा सदासत्कृतः स्यान्न मृत्युरमृतं कुतः
सत्यानृते सत्यसमानबन्धने; सतश्च योनिरसतश्चैक एव
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
Sada sadasatkritah syanna mrityuramritam kutah
Satyanrite satyasamanabandhane; satashcha yonirasatashchaika eva
Yoginastam prapashyanti bhagavantam sanatanam
45.20
न साधुना नोत असाधुना वा; समानमेतद्दृश्यते मानुषेषु
समानमेतदमृतस्य विद्या;देवंयुक्तो मधु तद्वै परीप्सेत्
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
Na sadhuna nota asadhuna va; samanametaddrishyate manusheshu
Samanametadamritasya vidya;devanyukto madhu tadvai paripset
Yoginastam prapashyanti bhagavantam sanatanam
45.21
नास्यातिवादा हृदयं तापयन्ति; नानधीतं नाहुतमग्निहोत्रम्
मनो ब्राह्मीं लघुतामादधीत; प्रज्ञानमस्य नाम धीरा लभन्ते
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
Nasyativada hridayam tapayanti; nanadhitam nahutamagnihotram
Mano brahmim laghutamadadhita; pragyanamasya nama dhira labhante
Yoginastam prapashyanti bhagavantam sanatanam
45.22
एवं यः सर्वभूतेषु आत्मानमनुपश्यति
अन्यत्रान्यत्र युक्तेषु किं स शोचेत्ततः परम्
Evam yah sarvabhuteshu atmanamanupashyati
Anyatranyatra yukteshu kim sa shochettatah param
45.23
यथोदपाने महति सर्वतः संप्लुतोदके
एवं सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः
Yathodapane mahati sarvatah samplutodake
Evam sarveshu vedeshu brahmanasya vijanatah
45.24
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो महात्मा; न दृश्यतेऽसौ हृदये निविष्टः
अजश्चरो दिवारात्रमतन्द्रितश्च; स तं मत्वा कविरास्ते प्रसन्नः
Angushthamatrah purusho mahatma; na drishyatesau hridaye nivishtah
Ajashcharo divaratramatandritashcha; sa tam matva kaviraste prasannah
45.25
अहमेवास्मि वो माता पिता पुत्रोऽस्म्यहं पुनः
आत्माहमपि सर्वस्य यच्च नास्ति यदस्ति च
Ahamevasmi vo mata pita putrosmyaham punah
Atmahamapi sarvasya yachcha nasti yadasti cha
45.26
पितामहोऽस्मि स्थविरः पिता पुत्रश्च भारत
ममैव यूयमात्मस्था न मे यूयं न वोऽप्यहम्
Pitamahosmi sthavirah pita putrashcha bharata
Mamaiva yuyamatmastha na me yuyam na vopyaham
45.27
आत्मैव स्थानं मम जन्म चात्मा; वेदप्रोक्तोऽहमजरप्रतिष्ठः
Atmaiva sthanam mama janma chatma; vedaproktohamajarapratishthah
45.28
अणोरणीयान्सुमनाः सर्वभूतेषु जागृमि
पितरं सर्वभूतानां पुष्करे निहितं विदुः
Anoraniyansumanah sarvabhuteshu jagrimi
Pitaram sarvabhutanam pushkare nihitam viduh