UtshovChapter 42
42.1
वैशंपायन उवाच
ततो राजा धृतराष्ट्रो मनीषी; संपूज्य वाक्यं विदुरेरितं तत्
सनत्सुजातं रहिते महात्मा; पप्रच्छ बुद्धिं परमां बुभूषन्
Vaishampayana uvacha
Tato raja dhritarashtro manishi; sampujya vakyam vidureritam tat
Sanatsujatam rahite mahatma; paprachchha buddhim paramam bubhushan
42.2
धृतराष्ट्र उवाच
सनत्सुजात यदीदं शृणोमि; मृत्युर्हि नास्तीति तवोपदेशम्
देवासुरा ह्याचरन्ब्रह्मचर्य;ममृत्यवे तत्कतरन्नु सत्यम्
Dhritarashtra uvacha
Sanatsujata yadidam shrinomi; mrityurhi nastiti tavopadesham
Devasura hyacharanbrahmacharya;mamrityave tatkatarannu satyam
42.3
सनत्सुजात उवाच
अमृत्युः कर्मणा केचिन्मृत्युर्नास्तीति चापरे
शृणु मे ब्रुवतो राजन्यथैतन्मा विशङ्किथाः
Sanatsujata uvacha
Amrityuh karmana kechinmrityurnastiti chapare
Shrinu me bruvato rajanyathaitanma vishankithah
42.4
उभे सत्ये क्षत्रियाद्यप्रवृत्ते; मोहो मृत्युः संमतो यः कवीनाम्
प्रमादं वै मृत्युमहं ब्रवीमि; सदाप्रमादममृतत्वं ब्रवीमि
Ubhe satye kshatriyadyapravritte; moho mrityuh sammato yah kavinam
Pramadam vai mrityumaham bravimi; sadapramadamamritatvam bravimi
42.5
प्रमादाद्वै असुराः पराभव;न्नप्रमादाद्ब्रह्मभूता भवन्ति
न वै मृत्युर्व्याघ्र इवात्ति जन्तू;न्न ह्यस्य रूपमुपलभ्यते ह
Pramadadvai asurah parabhava;nnapramadadbrahmabhuta bhavanti
Na vai mrityurvyaghra ivatti jantu;nna hyasya rupamupalabhyate ha
42.6
यमं त्वेके मृत्युमतोऽन्यमाहु;रात्मावसन्नममृतं ब्रह्मचर्यम्
पितृलोके राज्यमनुशास्ति देवः; शिवः शिवानामशिवोऽशिवानाम्
Yamam tveke mrityumatonyamahu;ratmavasannamamritam brahmacharyam
Pitriloke rajyamanushasti devah; shivah shivanamashivoshivanam
42.7
आस्यादेष निःसरते नराणां; क्रोधः प्रमादो मोहरूपश्च मृत्युः
ते मोहितास्तद्वशे वर्तमाना; इतः प्रेतास्तत्र पुनः पतन्ति
Asyadesha nihsarate naranam; krodhah pramado moharupashcha mrityuh
Te mohitastadvashe vartamana; itah pretastatra punah patanti
42.8
ततस्तं देवा अनु विप्लवन्ते; अतो मृत्युर्मरणाख्यामुपैति
कर्मोदये कर्मफलानुरागा;स्तत्रानु यान्ति न तरन्ति मृत्युम्
Tatastam deva anu viplavante; ato mrityurmaranakhyamupaiti
Karmodaye karmaphalanuraga;statranu yanti na taranti mrityum
42.9
योऽभिध्यायन्नुत्पतिष्णून्निहन्या;दनादरेणाप्रतिबुध्यमानः
स वै मृत्युर्मृत्युरिवात्ति भूत्वा; एवं विद्वान्यो विनिहन्ति कामान्
Yobhidhyayannutpatishnunnihanya;danadarenapratibudhyamanah
Sa vai mrityurmrityurivatti bhutva; evam vidvanyo vinihanti kaman
42.10
कामानुसारी पुरुषः कामाननु विनश्यति
कामान्व्युदस्य धुनुते यत्किंचित्पुरुषो रजः
Kamanusari purushah kamananu vinashyati
Kamanvyudasya dhunute yatkinchitpurusho rajah
42.11
तमोऽप्रकाशो भूतानां नरकोऽयं प्रदृश्यते
गृह्यन्त इव धावन्ति गच्छन्तः श्वभ्रमुन्मुखाः
Tamoprakasho bhutanam narakoyam pradrishyate
Grihyanta iva dhavanti gachchhantah shvabhramunmukhah
42.12
अभिध्या वै प्रथमं हन्ति चैनं; कामक्रोधौ गृह्य चैनं तु पश्चात्
एते बालान्मृत्यवे प्रापयन्ति; धीरास्तु धैर्येण तरन्ति मृत्युम्
Abhidhya vai prathamam hanti chainam; kamakrodhau grihya chainam tu pashchat
Ete balanmrityave prapayanti; dhirastu dhairyena taranti mrityum
42.13
अमन्यमानः क्षत्रिय किंचिदन्य;न्नाधीयते तार्ण इवास्य व्याघ्रः
क्रोधाल्लोभान्मोहमयान्तरात्मा; स वै मृत्युस्त्वच्छरीरे य एषः
Amanyamanah kshatriya kinchidanya;nnadhiyate tarna ivasya vyaghrah
Krodhallobhanmohamayantaratma; sa vai mrityustvachchharire ya eshah
42.14
एवं मृत्युं जायमानं विदित्वा; ज्ञाने तिष्ठन्न बिभेतीह मृत्योः
विनश्यते विषये तस्य मृत्यु;र्मृत्योर्यथा विषयं प्राप्य मर्त्यः
Evam mrityum jayamanam viditva; gyane tishthanna bibhetiha mrityoh
Vinashyate vishaye tasya mrityu;rmrityoryatha vishayam prapya martyah
42.15
धृतराष्ट्र उवाच
येऽस्मिन्धर्मान्नाचरन्तीह केचि;त्तथा धर्मान्केचिदिहाचरन्ति
धर्मः पापेन प्रतिहन्यते स्म; उताहो धर्मः प्रतिहन्ति पापम्
Dhritarashtra uvacha
Yesmindharmannacharantiha kechi;ttatha dharmankechidihacharanti
Dharmah papena pratihanyate sma; utaho dharmah pratihanti papam
42.16
सनत्सुजात उवाच
उभयमेव तत्रोपभुज्यते फलं; धर्मस्यैवेतरस्य च
धर्मेणाधर्मं प्रणुदतीह विद्वा;न्धर्मो बलीयानिति तस्य विद्धि
Sanatsujata uvacha
Ubhayameva tatropabhujyate phalam; dharmasyaivetarasya cha
Dharmenadharmam pranudatiha vidva;ndharmo baliyaniti tasya viddhi
42.17
धृतराष्ट्र उवाच
यानिमानाहुः स्वस्य धर्मस्य लोका;न्द्विजातीनां पुण्यकृतां सनातनान्
तेषां परिक्रमान्कथयन्तस्ततोऽन्या;न्नैतद्विद्वन्नैव कृतं च कर्म
Dhritarashtra uvacha
Yanimanahuh svasya dharmasya loka;ndvijatinam punyakritam sanatanan
Tesham parikramankathayantastatonya;nnaitadvidvannaiva kritam cha karma
42.18
सनत्सुजात उवाच
येषां बले न विस्पर्धा बले बलवतामिव
ते ब्राह्मणा इतः प्रेत्य स्वर्गलोके प्रकाशते
Sanatsujata uvacha
Yesham bale na vispardha bale balavatamiva
Te brahmana itah pretya svargaloke prakashate
42.19
यत्र मन्येत भूयिष्ठं प्रावृषीव तृणोलपम्
अन्नं पानं च ब्राह्मणस्तज्जीवन्नानुसंज्वरेत्
Yatra manyeta bhuyishtham pravrishiva trinolapam
Annam panam cha brahmanastajjivannanusanjvaret
42.20
यत्राकथयमानस्य प्रयच्छत्यशिवं भयम्
अतिरिक्तमिवाकुर्वन्स श्रेयान्नेतरो जनः
Yatrakathayamanasya prayachchhatyashivam bhayam
Atiriktamivakurvansa shreyannetaro janah
42.21
यो वाकथयमानस्य आत्मानं नानुसंज्वरेत्
ब्रह्मस्वं नोपभुञ्जेद्वा तदन्नं संमतं सताम्
Yo vakathayamanasya atmanam nanusanjvaret
Brahmasvam nopabhunjedva tadannam sammatam satam
42.22
यथा स्वं वान्तमश्नाति श्वा वै नित्यमभूतये
एवं ते वान्तमश्नन्ति स्ववीर्यस्योपजीवनात्
Yatha svam vantamashnati shva vai nityamabhutaye
Evam te vantamashnanti svaviryasyopajivanat
42.23
नित्यमज्ञातचर्या मे इति मन्येत ब्राह्मणः
ज्ञातीनां तु वसन्मध्ये नैव विद्येत किंचन
Nityamagyatacharya me iti manyeta brahmanah
Gyatinam tu vasanmadhye naiva vidyeta kinchana
42.24
को ह्येवमन्तरात्मानं ब्राह्मणो हन्तुमर्हति
तस्माद्धि किंचित्क्षत्रिय ब्रह्मावसति पश्यति
Ko hyevamantaratmanam brahmano hantumarhati
Tasmaddhi kinchitkshatriya brahmavasati pashyati
42.25
अश्रान्तः स्यादनादानात्संमतो निरुपद्रवः
शिष्टो न शिष्टवत्स स्याद्ब्राह्मणो ब्रह्मवित्कविः
Ashrantah syadanadanatsammato nirupadravah
Shishto na shishtavatsa syadbrahmano brahmavitkavih
42.26
अनाढ्या मानुषे वित्ते आढ्या वेदेषु ये द्विजाः
ते दुर्धर्षा दुष्प्रकम्प्या विद्यात्तान्ब्रह्मणस्तनुम्
Anadhya manushe vitte adhya vedeshu ye dvijah
Te durdharsha dushprakampya vidyattanbrahmanastanum
42.27
सर्वान्स्विष्टकृतो देवान्विद्याद्य इह कश्चन
न समानो ब्राह्मणस्य यस्मिन्प्रयतते स्वयम्
Sarvansvishtakrito devanvidyadya iha kashchana
Na samano brahmanasya yasminprayatate svayam
42.28
यमप्रयतमानं तु मानयन्ति स मानितः
न मान्यमानो मन्येत नामानादभिसंज्वरेत्
Yamaprayatamanam tu manayanti sa manitah
Na manyamano manyeta namanadabhisanjvaret
42.29
विद्वांसो मानयन्तीह इति मन्येत मानितः
अधर्मविदुषो मूढा लोकशास्त्रविशारदाः
न मान्यं मानयिष्यन्ति इति मन्येदमानितः
Vidvanso manayantiha iti manyeta manitah
Adharmavidusho mudha lokashastravisharadah
Na manyam manayishyanti iti manyedamanitah
42.30
न वै मानं च मौनं च सहितौ चरतः सदा
अयं हि लोको मानस्य असौ मानस्य तद्विदुः
Na vai manam cha maunam cha sahitau charatah sada
Ayam hi loko manasya asau manasya tadviduh
42.31
श्रीः सुखस्येह संवासः सा चापि परिपन्थिनी
ब्राह्मी सुदुर्लभा श्रीर्हि प्रज्ञाहीनेन क्षत्रिय
Shrih sukhasyeha sanvasah sa chapi paripanthini
Brahmi sudurlabha shrirhi pragyahinena kshatriya
42.32
द्वाराणि तस्या हि वदन्ति सन्तो; बहुप्रकाराणि दुरावराणि
सत्यार्जवे ह्रीर्दमशौचविद्याः; षण्मानमोहप्रतिबाधनानि
Dvarani tasya hi vadanti santo; bahuprakarani duravarani
Satyarjave hrirdamashauchavidyah; shanmanamohapratibadhanani