UtshovChapter 34
34.1
धृतराष्ट्र उवाच
जाग्रतो दह्यमानस्य यत्कार्यमनुपश्यसि
तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलः शुचिः
Dhritarashtra uvacha
Jagrato dahyamanasya yatkaryamanupashyasi
Tadbruhi tvam hi nastata dharmarthakushalah shuchih
34.2
त्वं मां यथावद्विदुर प्रशाधि; प्रज्ञापूर्वं सर्वमजातशत्रोः
यन्मन्यसे पथ्यमदीनसत्त्व; श्रेयस्करं ब्रूहि तद्वै कुरूणाम्
Tvam mam yathavadvidura prashadhi; pragyapurvam sarvamajatashatroh
Yanmanyase pathyamadinasattva; shreyaskaram bruhi tadvai kurunam
34.3
पापाशङ्की पापमेवानुपश्य;न्पृच्छामि त्वां व्याकुलेनात्मनाहम्
कवे तन्मे ब्रूहि सर्वं यथाव;न्मनीषितं सर्वमजातशत्रोः
Papashanki papamevanupashya;nprichchhami tvam vyakulenatmanaham
Kave tanme bruhi sarvam yathava;nmanishitam sarvamajatashatroh
34.4
विदुर उवाच
शुभं वा यदि वा पापं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम्
अपृष्टस्तस्य तद्ब्रूयाद्यस्य नेच्छेत्पराभवम्
Vidura uvacha
Shubham va yadi va papam dveshyam va yadi va priyam
Aprishtastasya tadbruyadyasya nechchhetparabhavam
34.5
तस्माद्वक्ष्यामि ते राजन्भवमिच्छन्कुरून्प्रति
वचः श्रेयस्करं धर्म्यं ब्रुवतस्तन्निबोध मे
Tasmadvakshyami te rajanbhavamichchhankurunprati
Vachah shreyaskaram dharmyam bruvatastannibodha me
34.6
मिथ्योपेतानि कर्माणि सिध्येयुर्यानि भारत
अनुपायप्रयुक्तानि मा स्म तेषु मनः कृथाः
Mithyopetani karmani sidhyeyuryani bharata
Anupayaprayuktani ma sma teshu manah krithah
34.7
तथैव योगविहितं न सिध्येत्कर्म यन्नृप
उपाययुक्तं मेधावी न तत्र ग्लपयेन्मनः
Tathaiva yogavihitam na sidhyetkarma yannripa
Upayayuktam medhavi na tatra glapayenmanah
34.8
अनुबन्धानवेक्षेत सानुबन्धेषु कर्मसु
संप्रधार्य च कुर्वीत न वेगेन समाचरेत्
Anubandhanaveksheta sanubandheshu karmasu
Sampradharya cha kurvita na vegena samacharet
34.9
अनुबन्धं च संप्रेक्ष्य विपाकांश्चैव कर्मणाम्
उत्थानमात्मनश्चैव धीरः कुर्वीत वा न वा
Anubandham cha samprekshya vipakanshchaiva karmanam
Utthanamatmanashchaiva dhirah kurvita va na va
34.10
यः प्रमाणं न जानाति स्थाने वृद्धौ तथा क्षये
कोशे जनपदे दण्डे न स राज्येऽवतिष्ठते
Yah pramanam na janati sthane vriddhau tatha kshaye
Koshe janapade dande na sa rajyevatishthate
34.11
यस्त्वेतानि प्रमाणानि यथोक्तान्यनुपश्यति
युक्तो धर्मार्थयोर्ज्ञाने स राज्यमधिगच्छति
Yastvetani pramanani yathoktanyanupashyati
Yukto dharmarthayorgyane sa rajyamadhigachchhati
34.12
न राज्यं प्राप्तमित्येव वर्तितव्यमसांप्रतम्
श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरा रूपमिवोत्तमम्
Na rajyam praptamityeva vartitavyamasampratam
Shriyam hyavinayo hanti jara rupamivottamam
34.13
भक्ष्योत्तमप्रतिच्छन्नं मत्स्यो बडिशमायसम्
रूपाभिपाती ग्रसते नानुबन्धमवेक्षते
Bhakshyottamapratichchhannam matsyo badishamayasam
Rupabhipati grasate nanubandhamavekshate
34.14
यच्छक्यं ग्रसितुं ग्रस्यं ग्रस्तं परिणमेच्च यत्
हितं च परिणामे यत्तदद्यं भूतिमिच्छता
Yachchhakyam grasitum grasyam grastam parinamechcha yat
Hitam cha pariname yattadadyam bhutimichchhata
34.15
वनस्पतेरपक्वानि फलानि प्रचिनोति यः
स नाप्नोति रसं तेभ्यो बीजं चास्य विनश्यति
Vanaspaterapakvani phalani prachinoti yah
Sa napnoti rasam tebhyo bijam chasya vinashyati
34.16
यस्तु पक्वमुपादत्ते काले परिणतं फलम्
फलाद्रसं स लभते बीजाच्चैव फलं पुनः
Yastu pakvamupadatte kale parinatam phalam
Phaladrasam sa labhate bijachchaiva phalam punah
34.17
यथा मधु समादत्ते रक्षन्पुष्पाणि षट्पदः
तद्वदर्थान्मनुष्येभ्य आदद्यादविहिंसया
Yatha madhu samadatte rakshanpushpani shatpadah
Tadvadarthanmanushyebhya adadyadavihinsaya
34.18
पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत्
मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः
Pushpam pushpam vichinvita mulachchhedam na karayet
Malakara ivarame na yathangarakarakah
34.19
किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः
इति कर्माणि संचिन्त्य कुर्याद्वा पुरुषो न वा
Kim nu me syadidam kritva kim nu me syadakurvatah
Iti karmani sanchintya kuryadva purusho na va
34.20
अनारभ्या भवन्त्यर्थाः केचिन्नित्यं तथागताः
कृतः पुरुषकारोऽपि भवेद्येषु निरर्थकः
Anarabhya bhavantyarthah kechinnityam tathagatah
Kritah purushakaropi bhavedyeshu nirarthakah
34.21
कांश्चिदर्थान्नरः प्राज्ञो लघुमूलान्महाफलान्
क्षिप्रमारभते कर्तुं न विघ्नयति तादृशान्
Kanshchidarthannarah pragyo laghumulanmahaphalan
Kshipramarabhate kartum na vighnayati tadrishan
34.22
ऋजु पश्यति यः सर्वं चक्षुषानुपिबन्निव
आसीनमपि तूष्णीकमनुरज्यन्ति तं प्रजाः
Riju pashyati yah sarvam chakshushanupibanniva
Asinamapi tushnikamanurajyanti tam prajah
34.23
चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम्
प्रसादयति लोकं यः तं लोकोऽनुप्रसीदति
Chakshusha manasa vacha karmana cha chaturvidham
Prasadayati lokam yah tam lokonuprasidati
34.24
यस्मात्त्रस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इव
सागरान्तामपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते
Yasmattrasyanti bhutani mrigavyadhanmriga iva
Sagarantamapi mahim labdhva sa parihiyate
34.25
पितृपैतामहं राज्यं प्राप्तवान्स्वेन तेजसा
वायुरभ्रमिवासाद्य भ्रंशयत्यनये स्थितः
Pitripaitamaham rajyam praptavansvena tejasa
Vayurabhramivasadya bhranshayatyanaye sthitah
34.26
धर्ममाचरतो राज्ञः सद्भिश्चरितमादितः
वसुधा वसुसंपूर्णा वर्धते भूतिवर्धनी
Dharmamacharato ragyah sadbhishcharitamaditah
Vasudha vasusampurna vardhate bhutivardhani
34.27
अथ संत्यजतो धर्ममधर्मं चानुतिष्ठतः
प्रतिसंवेष्टते भूमिरग्नौ चर्माहितं यथा
Atha santyajato dharmamadharmam chanutishthatah
Pratisanveshtate bhumiragnau charmahitam yatha
34.28
य एव यत्नः क्रियते परराष्ट्रावमर्दने
स एव यत्नः कर्तव्यः स्वराष्ट्रपरिपालने
Ya eva yatnah kriyate pararashtravamardane
Sa eva yatnah kartavyah svarashtraparipalane
34.29
धर्मेण राज्यं विन्देत धर्मेण परिपालयेत्
धर्ममूलां श्रियं प्राप्य न जहाति न हीयते
Dharmena rajyam vindeta dharmena paripalayet
Dharmamulam shriyam prapya na jahati na hiyate
34.30
अप्युन्मत्तात्प्रलपतो बालाच्च परिसर्पतः
सर्वतः सारमादद्यादश्मभ्य इव काञ्चनम्
Apyunmattatpralapato balachcha parisarpatah
Sarvatah saramadadyadashmabhya iva kanchanam
34.31
सुव्याहृतानि सुधियां सुकृतानि ततस्ततः
संचिन्वन्धीर आसीत शिलाहारी शिलं यथा
Suvyahritani sudhiyam sukritani tatastatah
Sanchinvandhira asita shilahari shilam yatha
34.32
गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाः
चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः
Gandhena gavah pashyanti vedaih pashyanti brahmanah
Charaih pashyanti rajanashchakshurbhyamitare janah
34.33
भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा
अथ या सुदुहा राजन्नैव तां विनयन्त्यपि
Bhuyansam labhate klesham ya gaurbhavati durduha
Atha ya suduha rajannaiva tam vinayantyapi
34.34
यदतप्तं प्रणमति न तत्संतापयन्त्यपि
यच्च स्वयं नतं दारु न तत्संनामयन्त्यपि
Yadataptam pranamati na tatsantapayantyapi
Yachcha svayam natam daru na tatsannamayantyapi
34.35
एतयोपमया धीरः संनमेत बलीयसे
इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे
Etayopamaya dhirah sannameta baliyase
Indraya sa pranamate namate yo baliyase
34.36
पर्जन्यनाथाः पशवो राजानो मित्रबान्धवाः
पतयो बान्धवाः स्त्रीणां ब्राह्मणा वेदबान्धवाः
Parjanyanathah pashavo rajano mitrabandhavah
Patayo bandhavah strinam brahmana vedabandhavah
34.37
सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते
मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते
Satyena rakshyate dharmo vidya yogena rakshyate
Mrijaya rakshyate rupam kulam vrittena rakshyate
34.38
मानेन रक्ष्यते धान्यमश्वान्रक्षत्यनुक्रमः
अभीक्ष्णदर्शनाद्गावः स्त्रियो रक्ष्याः कुचेलतः
Manena rakshyate dhanyamashvanrakshatyanukramah
Abhikshnadarshanadgavah striyo rakshyah kuchelatah
34.39
न कुलं वृत्तहीनस्य प्रमाणमिति मे मतिः
अन्त्येष्वपि हि जातानां वृत्तमेव विशिष्यते
Na kulam vrittahinasya pramanamiti me matih
Antyeshvapi hi jatanam vrittameva vishishyate
34.40
य ईर्ष्युः परवित्तेषु रूपे वीर्ये कुलान्वये
सुखे सौभाग्यसत्कारे तस्य व्याधिरनन्तकः
Ya irshyuh paravitteshu rupe virye kulanvaye
Sukhe saubhagyasatkare tasya vyadhiranantakah
34.41
अकार्यकरणाद्भीतः कार्याणां च विवर्जनात्
अकाले मन्त्रभेदाच्च येन माद्येन्न तत्पिबेत्
Akaryakaranadbhitah karyanam cha vivarjanat
Akale mantrabhedachcha yena madyenna tatpibet
34.42
विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः
एते मदावलिप्तानामेत एव सतां दमाः
Vidyamado dhanamadastritiyobhijano madah
Ete madavaliptanameta eva satam damah
34.43
असन्तोऽभ्यर्थिताः सद्भिः किंचित्कार्यं कदाचन
मन्यन्ते सन्तमात्मानमसन्तमपि विश्रुतम्
Asantobhyarthitah sadbhih kinchitkaryam kadachana
Manyante santamatmanamasantamapi vishrutam
34.44
गतिरात्मवतां सन्तः सन्त एव सतां गतिः
असतां च गतिः सन्तो न त्वसन्तः सतां गतिः
Gatiratmavatam santah santa eva satam gatih
Asatam cha gatih santo na tvasantah satam gatih
34.45
जिता सभा वस्त्रवता समाशा गोमता जिता
अध्वा जितो यानवता सर्वं शीलवता जितम्
Jita sabha vastravata samasha gomata jita
Adhva jito yanavata sarvam shilavata jitam
34.46
शीलं प्रधानं पुरुषे तद्यस्येह प्रणश्यति
न तस्य जीवितेनार्थो न धनेन न बन्धुभिः
Shilam pradhanam purushe tadyasyeha pranashyati
Na tasya jivitenartho na dhanena na bandhubhih
34.47
आढ्यानां मांसपरमं मध्यानां गोरसोत्तरम्
लवणोत्तरं दरिद्राणां भोजनं भरतर्षभ
Adhyanam mansaparamam madhyanam gorasottaram
Lavanottaram daridranam bhojanam bharatarshabha
34.48
संपन्नतरमेवान्नं दरिद्रा भुञ्जते सदा
क्षुत्स्वादुतां जनयति सा चाढ्येषु सुदुर्लभा
Sampannataramevannam daridra bhunjate sada
Kshutsvadutam janayati sa chadhyeshu sudurlabha
34.49
प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते
दरिद्राणां तु राजेन्द्र अपि काष्ठं हि जीर्यते
Prayena shrimatam loke bhoktum shaktirna vidyate
Daridranam tu rajendra api kashtham hi jiryate
34.50
अवृत्तिर्भयमन्त्यानां मध्यानां मरणाद्भयम्
उत्तमानां तु मर्त्यानामवमानात्परं भयम्
Avrittirbhayamantyanam madhyanam maranadbhayam
Uttamanam tu martyanamavamanatparam bhayam
34.51
ऐश्वर्यमदपापिष्ठा मदाः पानमदादयः
ऐश्वर्यमदमत्तो हि नापतित्वा विबुध्यते
Aishvaryamadapapishtha madah panamadadayah
Aishvaryamadamatto hi napatitva vibudhyate
34.52
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु वर्तमानैरनिग्रहैः
तैरयं ताप्यते लोको नक्षत्राणि ग्रहैरिव
Indriyairindriyartheshu vartamanairanigrahaih
Tairayam tapyate loko nakshatrani grahairiva
34.53
यो जितः पञ्चवर्गेण सहजेनात्मकर्शिना
आपदस्तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवोडुराट्
Yo jitah panchavargena sahajenatmakarshina
Apadastasya vardhante shuklapaksha ivodurat
34.54
अविजित्य य आत्मानममात्यान्विजिगीषते
अमित्रान्वाजितामात्यः सोऽवशः परिहीयते
Avijitya ya atmanamamatyanvijigishate
Amitranvajitamatyah sovashah parihiyate
34.55
आत्मानमेव प्रथमं देशरूपेण यो जयेत्
ततोऽमात्यानमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते
Atmanameva prathamam desharupena yo jayet
Tatomatyanamitranshcha na mogham vijigishate
34.56
वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु
परीक्ष्यकारिणं धीरमत्यन्तं श्रीर्निषेवते
Vashyendriyam jitamatyam dhritadandam vikarishu
Parikshyakarinam dhiramatyantam shrirnishevate
34.57
रथः शरीरं पुरुषस्य राज;न्नात्मा नियन्तेन्द्रियाण्यस्य चाश्वाः
तैरप्रमत्तः कुशलः सदश्वै;र्दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः
Rathah shariram purushasya raja;nnatma niyantendriyanyasya chashvah
Tairapramattah kushalah sadashvai;rdantaih sukham yati rathiva dhirah
34.58
एतान्यनिगृहीतानि व्यापादयितुमप्यलम्
अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम्
Etanyanigrihitani vyapadayitumapyalam
Avidheya ivadanta hayah pathi kusarathim
34.59
अनर्थमर्थतः पश्यन्नर्थं चैवाप्यनर्थतः
इन्द्रियैः प्रसृतो बालः सुदुःखं मन्यते सुखम्
Anarthamarthatah pashyannartham chaivapyanarthatah
Indriyaih prasrito balah suduhkham manyate sukham
34.60
धर्मार्थौ यः परित्यज्य स्यादिन्द्रियवशानुगः
श्रीप्राणधनदारेभ्य क्षिप्रं स परिहीयते
Dharmarthau yah parityajya syadindriyavashanugah
Shripranadhanadarebhya kshipram sa parihiyate
34.61
अर्थानामीश्वरो यः स्यादिन्द्रियाणामनीश्वरः
इन्द्रियाणामनैश्वर्यादैश्वर्याद्भ्रश्यते हि सः
Arthanamishvaro yah syadindriyanamanishvarah
Indriyanamanaishvaryadaishvaryadbhrashyate hi sah
34.62
आत्मनात्मानमन्विच्छेन्मनोबुद्धीन्द्रियैर्यतैः
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः
Atmanatmanamanvichchhenmanobuddhindriyairyataih
Atmaiva hyatmano bandhuratmaiva ripuratmanah
34.63
क्षुद्राक्षेणेव जालेन झषावपिहितावुभौ
कामश्च राजन्क्रोधश्च तौ प्रज्ञानं विलुम्पतः
Kshudraksheneva jalena jhashavapihitavubhau
Kamashcha rajankrodhashcha tau pragyanam vilumpatah
34.64
समवेक्ष्येह धर्मार्थौ संभारान्योऽधिगच्छति
स वै संभृतसंभारः सततं सुखमेधते
Samavekshyeha dharmarthau sambharanyodhigachchhati
Sa vai sambhritasambharah satatam sukhamedhate
34.65
यः पञ्चाभ्यन्तराञ्शत्रूनविजित्य मतिक्षयान्
जिगीषति रिपूनन्यान्रिपवोऽभिभवन्ति तम्
Yah panchabhyantaranshatrunavijitya matikshayan
Jigishati ripunanyanripavobhibhavanti tam
34.66
दृश्यन्ते हि दुरात्मानो वध्यमानाः स्वकर्मभिः
इन्द्रियाणामनीशत्वाद्राजानो राज्यविभ्रमैः
Drishyante hi duratmano vadhyamanah svakarmabhih
Indriyanamanishatvadrajano rajyavibhramaih
34.67
असंत्यागात्पापकृतामपापां;स्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात्
शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावा;त्तस्मात्पापैः सह संधिं न कुर्यात्
Asantyagatpapakritamapapam;stulyo dandah sprishate mishrabhavat
Shushkenardram dahyate mishrabhava;ttasmatpapaih saha sandhim na kuryat
34.68
निजानुत्पततः शत्रून्पञ्च पञ्चप्रयोजनान्
यो मोहान्न निगृह्णाति तमापद्ग्रसते नरम्
Nijanutpatatah shatrunpancha panchaprayojanan
Yo mohanna nigrihnati tamapadgrasate naram
34.69
अनसूयार्जवं शौचं संतोषः प्रियवादिता
दमः सत्यमनायासो न भवन्ति दुरात्मनाम्
Anasuyarjavam shaucham santoshah priyavadita
Damah satyamanayaso na bhavanti duratmanam
34.70
आत्मज्ञानमनायासस्तितिक्षा धर्मनित्यता
वाक्चैव गुप्ता दानं च नैतान्यन्त्येषु भारत
Atmagyanamanayasastitiksha dharmanityata
Vakchaiva gupta danam cha naitanyantyeshu bharata
34.71
आक्रोशपरिवादाभ्यां विहिंसन्त्यबुधा बुधान्
वक्ता पापमुपादत्ते क्षममाणो विमुच्यते
Akroshaparivadabhyam vihinsantyabudha budhan
Vakta papamupadatte kshamamano vimuchyate
34.72
हिंसा बलमसाधूनां राज्ञां दण्डविधिर्बलम्
शुश्रूषा तु बलं स्त्रीणां क्षमा गुणवतां बलम्
Hinsa balamasadhunam ragyam dandavidhirbalam
Shushrusha tu balam strinam kshama gunavatam balam
34.73
वाक्संयमो हि नृपते सुदुष्करतमो मतः
अर्थवच्च विचित्रं च न शक्यं बहु भाषितुम्
Vaksanyamo hi nripate sudushkaratamo matah
Arthavachcha vichitram cha na shakyam bahu bhashitum
34.74
अभ्यावहति कल्याणं विविधा वाक्सुभाषिता
सैव दुर्भाषिता राजन्ननर्थायोपपद्यते
Abhyavahati kalyanam vividha vaksubhashita
Saiva durbhashita rajannanarthayopapadyate
34.75
संरोहति शरैर्विद्धं वनं परशुना हतम्
वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम्
Sanrohati sharairviddham vanam parashuna hatam
Vacha duruktam bibhatsam na sanrohati vakkshatam
34.76
कर्णिनालीकनाराचा निर्हरन्ति शरीरतः
वाक्शल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः
Karninalikanaracha nirharanti shariratah
Vakshalyastu na nirhartum shakyo hridishayo hi sah
34.77
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति; यैराहतः शोचति रात्र्यहानि
परस्य नामर्मसु ते पतन्ति; तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु
Vaksayaka vadanannishpatanti; yairahatah shochati ratryahani
Parasya namarmasu te patanti; tanpandito navasrijetpareshu
34.78
यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम्
बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सोऽपाचीनानि पश्यति
Yasmai devah prayachchhanti purushaya parabhavam
Buddhim tasyapakarshanti sopachinani pashyati
34.79
बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे प्रत्युपस्थिते
अनयो नयसंकाशो हृदयान्नापसर्पति
Buddhau kalushabhutayam vinashe pratyupasthite
Anayo nayasankasho hridayannapasarpati
34.80
सेयं बुद्धिः परीता ते पुत्राणां तव भारत
पाण्डवानां विरोधेन न चैनामवबुध्यसे
Seyam buddhih parita te putranam tava bharata
Pandavanam virodhena na chainamavabudhyase
34.81
राजा लक्षणसंपन्नस्त्रैलोक्यस्यापि यो भवेत्
शिष्यस्ते शासिता सोऽस्तु धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः
Raja lakshanasampannastrailokyasyapi yo bhavet
Shishyaste shasita sostu dhritarashtra yudhishthirah
34.82
अतीव सर्वान्पुत्रांस्ते भागधेयपुरस्कृतः
तेजसा प्रज्ञया चैव युक्तो धर्मार्थतत्त्ववित्
Ativa sarvanputranste bhagadheyapuraskritah
Tejasa pragyaya chaiva yukto dharmarthatattvavit
34.83
आनृशंस्यादनुक्रोशाद्योऽसौ धर्मभृतां वरः
गौरवात्तव राजेन्द्र बहून्क्लेशांस्तितिक्षति
Anrishansyadanukroshadyosau dharmabhritam varah
Gauravattava rajendra bahunkleshanstitikshati