UtshovChapter 35
35.1
धृतराष्ट्र उवाच
ब्रूहि भूयो महाबुद्धे धर्मार्थसहितं वचः
शृण्वतो नास्ति मे तृप्तिर्विचित्राणीह भाषसे
Dhritarashtra uvacha
Bruhi bhuyo mahabuddhe dharmarthasahitam vachah
Shrinvato nasti me triptirvichitraniha bhashase
35.2
विदुर उवाच
सर्वतीर्थेषु वा स्नानं सर्वभूतेषु चार्जवम्
उभे एते समे स्यातामार्जवं वा विशिष्यते
Vidura uvacha
Sarvatirtheshu va snanam sarvabhuteshu charjavam
Ubhe ete same syatamarjavam va vishishyate
35.3
आर्जवं प्रतिपद्यस्व पुत्रेषु सततं विभो
इह कीर्तिं परां प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमवाप्स्यसि
Arjavam pratipadyasva putreshu satatam vibho
Iha kirtim param prapya pretya svargamavapsyasi
35.4
यावत्कीर्तिर्मनुष्यस्य पुण्या लोकेषु गीयते
तावत्स पुरुषव्याघ्र स्वर्गलोके महीयते
Yavatkirtirmanushyasya punya lokeshu giyate
Tavatsa purushavyaghra svargaloke mahiyate
35.5
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
विरोचनस्य संवादं केशिन्यर्थे सुधन्वना
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Virochanasya sanvadam keshinyarthe sudhanvana
35.6
केशिन्युवाच
किं ब्राह्मणाः स्विच्छ्रेयांसो दितिजाः स्विद्विरोचन
अथ केन स्म पर्यङ्कं सुधन्वा नाधिरोहति
Keshinyuvacha
Kim brahmanah svichchhreyanso ditijah svidvirochana
Atha kena sma paryankam sudhanva nadhirohati
35.7
विरोचन उवाच
प्राजापत्या हि वै श्रेष्ठा वयं केशिनि सत्तमाः
अस्माकं खल्विमे लोकाः के देवाः के द्विजातयः
Virochana uvacha
Prajapatya hi vai shreshtha vayam keshini sattamah
Asmakam khalvime lokah ke devah ke dvijatayah
35.8
केशिन्युवाच
इहैवास्स्व प्रतीक्षाव उपस्थाने विरोचन
सुधन्वा प्रातरागन्ता पश्येयं वां समागतौ
Keshinyuvacha
Ihaivassva pratikshava upasthane virochana
Sudhanva prataraganta pashyeyam vam samagatau
35.9
विरोचन उवाच
तथा भद्रे करिष्यामि यथा त्वं भीरु भाषसे
सुधन्वानं च मां चैव प्रातर्द्रष्टासि संगतौ
Virochana uvacha
Tatha bhadre karishyami yatha tvam bhiru bhashase
Sudhanvanam cha mam chaiva pratardrashtasi sangatau
35.10
सुधन्वोवाच
अन्वालभे हिरण्मयं प्राह्रादेऽहं तवासनम्
एकत्वमुपसंपन्नो न त्वासेयं त्वया सह
Sudhanvovacha
Anvalabhe hiranmayam prahradeham tavasanam
Ekatvamupasampanno na tvaseyam tvaya saha
35.11
विरोचन उवाच
अन्वाहरन्तु फलकं कूर्चं वाप्यथ वा बृसीम्
सुधन्वन्न त्वमर्होऽसि मया सह समासनम्
Virochana uvacha
Anvaharantu phalakam kurcham vapyatha va brisim
Sudhanvanna tvamarhosi maya saha samasanam
35.12
सुधन्वोवाच
पितापि ते समासीनमुपासीतैव मामधः
बालः सुखैधितो गेहे न त्वं किंचन बुध्यसे
Sudhanvovacha
Pitapi te samasinamupasitaiva mamadhah
Balah sukhaidhito gehe na tvam kinchana budhyase
35.13
विरोचन उवाच
हिरण्यं च गवाश्वं च यद्वित्तमसुरेषु नः
सुधन्वन्विपणे तेन प्रश्नं पृच्छाव ये विदुः
Virochana uvacha
Hiranyam cha gavashvam cha yadvittamasureshu nah
Sudhanvanvipane tena prashnam prichchhava ye viduh
35.14
सुधन्वोवाच
हिरण्यं च गवाश्वं च तवैवास्तु विरोचन
प्राणयोस्तु पणं कृत्वा प्रश्नं पृच्छाव ये विदुः
Sudhanvovacha
Hiranyam cha gavashvam cha tavaivastu virochana
Pranayostu panam kritva prashnam prichchhava ye viduh
35.15
विरोचन उवाच
आवां कुत्र गमिष्यावः प्राणयोर्विपणे कृते
न हि देवेष्वहं स्थाता न मनुष्येषु कर्हिचित्
Virochana uvacha
Avam kutra gamishyavah pranayorvipane krite
Na hi deveshvaham sthata na manushyeshu karhichit
35.16
सुधन्वोवाच
पितरं ते गमिष्यावः प्राणयोर्विपणे कृते
पुत्रस्यापि स हेतोर्हि प्रह्रादो नानृतं वदेत्
Sudhanvovacha
Pitaram te gamishyavah pranayorvipane krite
Putrasyapi sa hetorhi prahrado nanritam vadet
35.17
प्रह्राद उवाच
इमौ तौ संप्रदृश्येते याभ्यां न चरितं सह
आशीविषाविव क्रुद्धावेकमार्गमिहागतौ
Prahrada uvacha
Imau tau sampradrishyete yabhyam na charitam saha
Ashivishaviva kruddhavekamargamihagatau
35.18
किं वै सहैव चरतो न पुरा चरतः सह
विरोचनैतत्पृच्छामि किं ते सख्यं सुधन्वना
Kim vai sahaiva charato na pura charatah saha
Virochanaitatprichchhami kim te sakhyam sudhanvana
35.19
विरोचन उवाच
न मे सुधन्वना सख्यं प्राणयोर्विपणावहे
प्रह्राद तत्त्वां पृच्छामि मा प्रश्नमनृतं वदीः
Virochana uvacha
Na me sudhanvana sakhyam pranayorvipanavahe
Prahrada tattvam prichchhami ma prashnamanritam vadih
35.20
प्रह्राद उवाच
उदकं मधुपर्कं चाप्यानयन्तु सुधन्वने
ब्रह्मन्नभ्यर्चनीयोऽसि श्वेता गौः पीवरीकृता
Prahrada uvacha
Udakam madhuparkam chapyanayantu sudhanvane
Brahmannabhyarchaniyosi shveta gauh pivarikrita
35.21
सुधन्वोवाच
उदकं मधुपर्कं च पथ एवार्पितं मम
प्रह्राद त्वं तु नौ प्रश्नं तथ्यं प्रब्रूहि पृच्छतोः
Sudhanvovacha
Udakam madhuparkam cha patha evarpitam mama
Prahrada tvam tu nau prashnam tathyam prabruhi prichchhatoh
35.22
प्रह्राद उवाच
पुत्रो वान्यो भवान्ब्रह्मन्साक्ष्ये चैव भवेत्स्थितः
तयोर्विवदतोः प्रश्नं कथमस्मद्विधो वदेत्
Prahrada uvacha
Putro vanyo bhavanbrahmansakshye chaiva bhavetsthitah
Tayorvivadatoh prashnam kathamasmadvidho vadet
35.23
अथ यो नैव प्रब्रूयात्सत्यं वा यदि वानृतम्
एतत्सुधन्वन्पृच्छामि दुर्विवक्ता स्म किं वसेत्
Atha yo naiva prabruyatsatyam va yadi vanritam
Etatsudhanvanprichchhami durvivakta sma kim vaset
35.24
सुधन्वोवाच
यां रात्रिमधिविन्ना स्त्री यां चैवाक्षपराजितः
यां च भाराभितप्ताङ्गो दुर्विवक्ता स्म तां वसेत्
Sudhanvovacha
Yam ratrimadhivinna stri yam chaivakshaparajitah
Yam cha bharabhitaptango durvivakta sma tam vaset
35.25
नगरे प्रतिरुद्धः सन्बहिर्द्वारे बुभुक्षितः
अमित्रान्भूयसः पश्यन्दुर्विवक्ता स्म तां वसेत्
Nagare pratiruddhah sanbahirdvare bubhukshitah
Amitranbhuyasah pashyandurvivakta sma tam vaset
35.26
पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते
शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते
Pancha pashvanrite hanti dasha hanti gavanrite
Shatamashvanrite hanti sahasram purushanrite
35.27
हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन्
सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदीः
Hanti jatanajatanshcha hiranyarthenritam vadan
Sarvam bhumyanrite hanti ma sma bhumyanritam vadih
35.28
प्रह्राद उवाच
मत्तः श्रेयानङ्गिरा वै सुधन्वा त्वद्विरोचन
मातास्य श्रेयसी मातुस्तस्मात्त्वं तेन वै जितः
Prahrada uvacha
Mattah shreyanangira vai sudhanva tvadvirochana
Matasya shreyasi matustasmattvam tena vai jitah
35.29
विरोचन सुधन्वायं प्राणानामीश्वरस्तव
सुधन्वन्पुनरिच्छामि त्वया दत्तं विरोचनम्
Virochana sudhanvayam prananamishvarastava
Sudhanvanpunarichchhami tvaya dattam virochanam
35.30
सुधन्वोवाच
यद्धर्ममवृणीथास्त्वं न कामादनृतं वदीः
पुनर्ददामि ते तस्मात्पुत्रं प्रह्राद दुर्लभम्
Sudhanvovacha
Yaddharmamavrinithastvam na kamadanritam vadih
Punardadami te tasmatputram prahrada durlabham
35.31
एष प्रह्राद पुत्रस्ते मया दत्तो विरोचनः
पादप्रक्षालनं कुर्यात्कुमार्याः संनिधौ मम
Esha prahrada putraste maya datto virochanah
Padaprakshalanam kuryatkumaryah sannidhau mama
35.32
विदुर उवाच
तस्माद्राजेन्द्र भूम्यर्थे नानृतं वक्तुमर्हसि
मा गमः ससुतामात्योऽत्ययं पुत्राननुभ्रमन्
Vidura uvacha
Tasmadrajendra bhumyarthe nanritam vaktumarhasi
Ma gamah sasutamatyotyayam putrananubhraman
35.33
न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत्
यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संविभजन्ति तम्
Na deva yashtimadaya rakshanti pashupalavat
Yam tu rakshitumichchhanti buddhya sanvibhajanti tam
35.34
यथा यथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मनः
तथा तथास्य सर्वार्थाः सिध्यन्ते नात्र संशयः
Yatha yatha hi purushah kalyane kurute manah
Tatha tathasya sarvarthah sidhyante natra sanshayah
35.35
न छन्दांसि वृजिनात्तारयन्ति; मायाविनं मायया वर्तमानम्
नीडं शकुन्ता इव जातपक्षा;श्छन्दांस्येनं प्रजहत्यन्तकाले
Na chhandansi vrijinattarayanti; mayavinam mayaya vartamanam
Nidam shakunta iva jatapaksha;shchhandansyenam prajahatyantakale
35.36
मत्तापानं कलहं पूगवैरं; भार्यापत्योरन्तरं ज्ञातिभेदम्
राजद्विष्टं स्त्रीपुमांसोर्विवादं; वर्ज्यान्याहुर्यश्च पन्थाः प्रदुष्टः
Mattapanam kalaham pugavairam; bharyapatyorantaram gyatibhedam
Rajadvishtam stripumansorvivadam; varjyanyahuryashcha panthah pradushtah
35.37
सामुद्रिकं वणिजं चोरपूर्वं; शलाकधूर्तं च चिकित्सकं च
अरिं च मित्रं च कुशीलवं च; नैतान्साक्ष्येष्वधिकुर्वीत सप्त
Samudrikam vanijam chorapurvam; shalakadhurtam cha chikitsakam cha
Arim cha mitram cha kushilavam cha; naitansakshyeshvadhikurvita sapta
35.38
मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं; मानेनाधीतमुत मानयज्ञः
एतानि चत्वार्यभयंकराणि; भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि
Managnihotramuta manamaunam; manenadhitamuta manayagyah
Etani chatvaryabhayankarani; bhayam prayachchhantyayathakritani
35.39
अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी
पर्वकारश्च सूची च मित्रध्रुक्पारदारिकः
Agaradahi garadah kundashi somavikrayi
Parvakarashcha suchi cha mitradhrukparadarikah
35.40
भ्रूणहा गुरुतल्पी च यश्च स्यात्पानपो द्विजः
अतितीक्ष्णश्च काकश्च नास्तिको वेदनिन्दकः
Bhrunaha gurutalpi cha yashcha syatpanapo dvijah
Atitikshnashcha kakashcha nastiko vedanindakah
35.41
स्रुवप्रग्रहणो व्रात्यः कीनाशश्चार्थवानपि
रक्षेत्युक्तश्च यो हिंस्यात्सर्वे ब्रह्महणैः समाः
Sruvapragrahano vratyah kinashashcharthavanapi
Rakshetyuktashcha yo hinsyatsarve brahmahanaih samah
35.42
तृणोल्कया ज्ञायते जातरूपं; युगे भद्रो व्यवहारेण साधुः
शूरो भयेष्वर्थकृच्छ्रेषु धीरः; कृच्छ्रास्वापत्सु सुहृदश्चारयश्च
Trinolkaya gyayate jatarupam; yuge bhadro vyavaharena sadhuh
Shuro bhayeshvarthakrichchhreshu dhirah; krichchhrasvapatsu suhridashcharayashcha
35.43
जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा; मृत्युः प्राणान्धर्मचर्यामसूया
क्रोधः श्रियं शीलमनार्यसेवा; ह्रियं कामः सर्वमेवाभिमानः
Jara rupam harati hi dhairyamasha; mrityuh pranandharmacharyamasuya
Krodhah shriyam shilamanaryaseva; hriyam kamah sarvamevabhimanah
35.44
श्रीर्मङ्गलात्प्रभवति प्रागल्भ्यात्संप्रवर्धते
दाक्ष्यात्तु कुरुते मूलं संयमात्प्रतितिष्ठति
Shrirmangalatprabhavati pragalbhyatsampravardhate
Dakshyattu kurute mulam sanyamatpratitishthati
35.45
अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति; प्रज्ञा च कौल्यं च दमः श्रुतं च
पराक्रमश्चाबहुभाषिता च; दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च
Ashtau gunah purusham dipayanti; pragya cha kaulyam cha damah shrutam cha
Parakramashchabahubhashita cha; danam yathashakti kritagyata cha
35.46
एतान्गुणांस्तात महानुभावा;नेको गुणः संश्रयते प्रसह्य
राजा यदा सत्कुरुते मनुष्यं; सर्वान्गुणानेष गुणोऽतिभाति
Etangunanstata mahanubhava;neko gunah sanshrayate prasahya
Raja yada satkurute manushyam; sarvangunanesha gunotibhati
35.47
अष्टौ नृपेमानि मनुष्यलोके; स्वर्गस्य लोकस्य निदर्शनानि
चत्वार्येषामन्ववेतानि सद्भि;श्चत्वार्येषामन्ववयन्ति सन्तः
Ashtau nripemani manushyaloke; svargasya lokasya nidarshanani
Chatvaryeshamanvavetani sadbhi;shchatvaryeshamanvavayanti santah
35.48
यज्ञो दानमध्ययनं तपश्च; चत्वार्येतान्यन्ववेतानि सद्भिः
दमः सत्यमार्जवमानृशंस्यं; चत्वार्येतान्यन्ववयन्ति सन्तः
Yagyo danamadhyayanam tapashcha; chatvaryetanyanvavetani sadbhih
Damah satyamarjavamanrishansyam; chatvaryetanyanvavayanti santah
35.49
न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा; न ते वृद्धा ये न वदन्ति धर्मम्
नासौ धर्मो यत्र न सत्यमस्ति; न तत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम्
Na sa sabha yatra na santi vriddha; na te vriddha ye na vadanti dharmam
Nasau dharmo yatra na satyamasti; na tatsatyam yachchhalenanuviddham
35.50
सत्यं रूपं श्रुतं विद्या कौल्यं शीलं बलं धनम्
शौर्यं च चित्रभाष्यं च दश संसर्गयोनयः
Satyam rupam shrutam vidya kaulyam shilam balam dhanam
Shauryam cha chitrabhashyam cha dasha sansargayonayah
35.51
पापं कुर्वन्पापकीर्तिः पापमेवाश्नुते फलम्
पुण्यं कुर्वन्पुण्यकीर्तिः पुण्यमेवाश्नुते फलम्
Papam kurvanpapakirtih papamevashnute phalam
Punyam kurvanpunyakirtih punyamevashnute phalam
35.52
पापं प्रज्ञां नाशयति क्रियमाणं पुनः पुनः
नष्टप्रज्ञः पापमेव नित्यमारभते नरः
Papam pragyam nashayati kriyamanam punah punah
Nashtapragyah papameva nityamarabhate narah
35.53
पुण्यं प्रज्ञां वर्धयति क्रियमाणं पुनः पुनः
वृद्धप्रज्ञः पुण्यमेव नित्यमारभते नरः
Punyam pragyam vardhayati kriyamanam punah punah
Vriddhapragyah punyameva nityamarabhate narah
35.54
असूयको दन्दशूको निष्ठुरो वैरकृन्नरः
स कृच्छ्रं महदाप्नोति नचिरात्पापमाचरन्
Asuyako dandashuko nishthuro vairakrinnarah
Sa krichchhram mahadapnoti nachiratpapamacharan
35.55
अनसूयः कृतप्रज्ञः शोभनान्याचरन्सदा
अकृच्छ्रात्सुखमाप्नोति सर्वत्र च विराजते
Anasuyah kritapragyah shobhananyacharansada
Akrichchhratsukhamapnoti sarvatra cha virajate
35.56
प्रज्ञामेवागमयति यः प्राज्ञेभ्यः स पण्डितः
प्राज्ञो ह्यवाप्य धर्मार्थौ शक्नोति सुखमेधितुम्
Pragyamevagamayati yah pragyebhyah sa panditah
Pragyo hyavapya dharmarthau shaknoti sukhamedhitum
35.57
दिवसेनैव तत्कुर्याद्येन रात्रौ सुखं वसेत्
अष्टमासेन तत्कुर्याद्येन वर्षाः सुखं वसेत्
Divasenaiva tatkuryadyena ratrau sukham vaset
Ashtamasena tatkuryadyena varshah sukham vaset
35.58
पूर्वे वयसि तत्कुर्याद्येन वृद्धः सुखं वसेत्
यावज्जीवेन तत्कुर्याद्येन प्रेत्य सुखं वसेत्
Purve vayasi tatkuryadyena vriddhah sukham vaset
Yavajjivena tatkuryadyena pretya sukham vaset
35.59
जीर्णमन्नं प्रशंसन्ति भार्यां च गतयौवनाम्
शूरं विगतसंग्रामं गतपारं तपस्विनम्
Jirnamannam prashansanti bharyam cha gatayauvanam
Shuram vigatasangramam gataparam tapasvinam
35.60
धनेनाधर्मलब्धेन यच्छिद्रमपिधीयते
असंवृतं तद्भवति ततोऽन्यदवदीर्यते
Dhanenadharmalabdhena yachchhidramapidhiyate
Asanvritam tadbhavati tatonyadavadiryate
35.61
गुरुरात्मवतां शास्ता शास्ता राजा दुरात्मनाम्
अथ प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः
Gururatmavatam shasta shasta raja duratmanam
Atha prachchhannapapanam shasta vaivasvato yamah
35.62
ऋषीणां च नदीनां च कुलानां च महात्मनाम्
प्रभवो नाधिगन्तव्यः स्त्रीणां दुश्चरितस्य च
Rishinam cha nadinam cha kulanam cha mahatmanam
Prabhavo nadhigantavyah strinam dushcharitasya cha
35.63
द्विजातिपूजाभिरतो दाता ज्ञातिषु चार्जवी
क्षत्रियः स्वर्गभाग्राजंश्चिरं पालयते महीम्
Dvijatipujabhirato data gyatishu charjavi
Kshatriyah svargabhagrajanshchiram palayate mahim
35.64
सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः
शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम्
Suvarnapushpam prithivim chinvanti purushastrayah
Shurashcha kritavidyashcha yashcha janati sevitum
35.65
बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत
तानि जङ्घाजघन्यानि भारप्रत्यवराणि च
Buddhishreshthani karmani bahumadhyani bharata
Tani janghajaghanyani bharapratyavarani cha
35.66
दुर्योधने च शकुनौ मूढे दुःशासने तथा
कर्णे चैश्वर्यमाधाय कथं त्वं भूतिमिच्छसि
Duryodhane cha shakunau mudhe duhshasane tatha
Karne chaishvaryamadhaya katham tvam bhutimichchhasi
35.67
सर्वैर्गुणैरुपेताश्च पाण्डवा भरतर्षभ
पितृवत्त्वयि वर्तन्ते तेषु वर्तस्व पुत्रवत्
Sarvairgunairupetashcha pandava bharatarshabha
Pitrivattvayi vartante teshu vartasva putravat