UtshovChapter 193
193.1
भीष्म उवाच
शिखण्डिवाक्यं श्रुत्वाथ स यक्षो भरतर्षभ
प्रोवाच मनसा चिन्त्य दैवेनोपनिपीडितः
भवितव्यं तथा तद्धि मम दुःखाय कौरव
Bhishma uvacha
Shikhandivakyam shrutvatha sa yaksho bharatarshabha
Provacha manasa chintya daivenopanipiditah
Bhavitavyam tatha taddhi mama duhkhaya kaurava
193.2
भद्रे कामं करिष्यामि समयं तु निबोध मे
किंचित्कालान्तरं दास्ये पुंलिङ्गं स्वमिदं तव
आगन्तव्यं त्वया काले सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
Bhadre kamam karishyami samayam tu nibodha me
Kinchitkalantaram dasye punlingam svamidam tava
Agantavyam tvaya kale satyametadbravimi te
193.3
प्रभुः संकल्पसिद्धोऽस्मि कामरूपी विहंगमः
मत्प्रसादात्पुरं चैव त्राहि बन्धूंश्च केवलान्
Prabhuh sankalpasiddhosmi kamarupi vihangamah
Matprasadatpuram chaiva trahi bandhunshcha kevalan
193.4
स्त्रीलिङ्गं धारयिष्यामि त्वदीयं पार्थिवात्मजे
सत्यं मे प्रतिजानीहि करिष्यामि प्रियं तव
Strilingam dharayishyami tvadiyam parthivatmaje
Satyam me pratijanihi karishyami priyam tava
193.5
शिखण्ड्युवाच
प्रतिदास्यामि भगवँल्लिङ्गं पुनरिदं तव
किंचित्कालान्तरं स्त्रीत्वं धारयस्व निशाचर
Shikhandyuvacha
Pratidasyami bhagavanllingam punaridam tava
Kinchitkalantaram stritvam dharayasva nishachara
193.6
प्रतिप्रयाते दाशार्णे पार्थिवे हेमवर्मणि
कन्यैवाहं भविष्यामि पुरुषस्त्वं भविष्यसि
Pratiprayate dasharne parthive hemavarmani
Kanyaivaham bhavishyami purushastvam bhavishyasi
193.7
भीष्म उवाच
इत्युक्त्वा समयं तत्र चक्राते तावुभौ नृप
अन्योन्यस्यानभिद्रोहे तौ संक्रामयतां ततः
Bhishma uvacha
Ityuktva samayam tatra chakrate tavubhau nripa
Anyonyasyanabhidrohe tau sankramayatam tatah
193.8
स्त्रीलिङ्गं धारयामास स्थूणो यक्षो नराधिप
यक्षरूपं च तद्दीप्तं शिखण्डी प्रत्यपद्यत
Strilingam dharayamasa sthuno yaksho naradhipa
Yaksharupam cha taddiptam shikhandi pratyapadyata
193.9
ततः शिखण्डी पाञ्चाल्यः पुंस्त्वमासाद्य पार्थिव
विवेश नगरं हृष्टः पितरं च समासदत्
यथावृत्तं तु तत्सर्वमाचख्यौ द्रुपदस्य च
Tatah shikhandi panchalyah punstvamasadya parthiva
Vivesha nagaram hrishtah pitaram cha samasadat
Yathavrittam tu tatsarvamachakhyau drupadasya cha
193.10
द्रुपदस्तस्य तच्छ्रुत्वा हर्षमाहारयत्परम्
सभार्यस्तच्च सस्मार महेश्वरवचस्तदा
Drupadastasya tachchhrutva harshamaharayatparam
Sabharyastachcha sasmara maheshvaravachastada
193.11
ततः संप्रेषयामास दशार्णाधिपतेर्नृप
पुरुषोऽयं मम सुतः श्रद्धत्तां मे भवानिति
Tatah sampreshayamasa dasharnadhipaternripa
Purushoyam mama sutah shraddhattam me bhavaniti
193.12
अथ दाशार्णको राजा सहसाभ्यागमत्तदा
पाञ्चालराजं द्रुपदं दुःखामर्षसमन्वितः
Atha dasharnako raja sahasabhyagamattada
Panchalarajam drupadam duhkhamarshasamanvitah
193.13
ततः काम्पिल्यमासाद्य दशार्णाधिपतिस्तदा
प्रेषयामास सत्कृत्य दूतं ब्रह्मविदां वरम्
Tatah kampilyamasadya dasharnadhipatistada
Preshayamasa satkritya dutam brahmavidam varam
193.14
ब्रूहि मद्वचनाद्दूत पाञ्चाल्यं तं नृपाधमम्
यद्वै कन्यां स्वकन्यार्थे वृतवानसि दुर्मते
फलं तस्यावलेपस्य द्रक्ष्यस्यद्य न संशयः
Bruhi madvachanadduta panchalyam tam nripadhamam
Yadvai kanyam svakanyarthe vritavanasi durmate
Phalam tasyavalepasya drakshyasyadya na sanshayah
193.15
एवमुक्तस्तु तेनासौ ब्राह्मणो राजसत्तम
दूतः प्रयातो नगरं दाशार्णनृपचोदितः
Evamuktastu tenasau brahmano rajasattama
Dutah prayato nagaram dasharnanripachoditah
193.16
तत आसादयामास पुरोधा द्रुपदं पुरे
तस्मै पाञ्चालको राजा गामर्घ्यं च सुसत्कृतम्
प्रापयामास राजेन्द्र सह तेन शिखण्डिना
Tata asadayamasa purodha drupadam pure
Tasmai panchalako raja gamarghyam cha susatkritam
Prapayamasa rajendra saha tena shikhandina
193.17
तां पूजां नाभ्यनन्दत्स वाक्यं चेदमुवाच ह
यदुक्तं तेन वीरेण राज्ञा काञ्चनवर्मणा
Tam pujam nabhyanandatsa vakyam chedamuvacha ha
Yaduktam tena virena ragya kanchanavarmana
193.18
यत्तेऽहमधमाचार दुहित्रर्थेऽस्मि वञ्चितः
तस्य पापस्य करणात्फलं प्राप्नुहि दुर्मते
Yattehamadhamachara duhitrarthesmi vanchitah
Tasya papasya karanatphalam prapnuhi durmate
193.19
देहि युद्धं नरपते ममाद्य रणमूर्धनि
उद्धरिष्यामि ते सद्यः सामात्यसुतबान्धवम्
Dehi yuddham narapate mamadya ranamurdhani
Uddharishyami te sadyah samatyasutabandhavam
193.20
तदुपालम्भसंयुक्तं श्रावितः किल पार्थिवः
दशार्णपतिदूतेन मन्त्रिमध्ये पुरोधसा
Tadupalambhasanyuktam shravitah kila parthivah
Dasharnapatidutena mantrimadhye purodhasa
193.21
अब्रवीद्भरतश्रेष्ठ द्रुपदः प्रणयानतः
यदाह मां भवान्ब्रह्मन्संबन्धिवचनाद्वचः
तस्योत्तरं प्रतिवचो दूत एव वदिष्यति
Abravidbharatashreshtha drupadah pranayanatah
Yadaha mam bhavanbrahmansambandhivachanadvachah
Tasyottaram prativacho duta eva vadishyati
193.22
ततः संप्रेषयामास द्रुपदोऽपि महात्मने
हिरण्यवर्मणे दूतं ब्राह्मणं वेदपारगम्
Tatah sampreshayamasa drupadopi mahatmane
Hiranyavarmane dutam brahmanam vedaparagam
193.23
समागम्य तु राज्ञा स दशार्णपतिना तदा
तद्वाक्यमाददे राजन्यदुक्तं द्रुपदेन ह
Samagamya tu ragya sa dasharnapatina tada
Tadvakyamadade rajanyaduktam drupadena ha
193.24
आगमः क्रियतां व्यक्तं कुमारो वै सुतो मम
मिथ्यैतदुक्तं केनापि तन्न श्रद्धेयमित्युत
Agamah kriyatam vyaktam kumaro vai suto mama
Mithyaitaduktam kenapi tanna shraddheyamityuta
193.25
ततः स राजा द्रुपदस्य श्रुत्वा; विमर्शयुक्तो युवतीर्वरिष्ठाः
संप्रेषयामास सुचारुरूपाः; शिखण्डिनं स्त्री पुमान्वेति वेत्तुम्
Tatah sa raja drupadasya shrutva; vimarshayukto yuvatirvarishthah
Sampreshayamasa sucharurupah; shikhandinam stri pumanveti vettum
193.26
ताः प्रेषितास्तत्त्वभावं विदित्वा; प्रीत्या राज्ञे तच्छशंसुर्हि सर्वम्
शिखण्डिनं पुरुषं कौरवेन्द्र; दशार्णराजाय महानुभावम्
Tah preshitastattvabhavam viditva; pritya ragye tachchhashansurhi sarvam
Shikhandinam purusham kauravendra; dasharnarajaya mahanubhavam
193.27
ततः कृत्वा तु राजा स आगमं प्रीतिमानथ
संबन्धिना समागम्य हृष्टो वासमुवास ह
Tatah kritva tu raja sa agamam pritimanatha
Sambandhina samagamya hrishto vasamuvasa ha
193.28
शिखण्डिने च मुदितः प्रादाद्वित्तं जनेश्वरः
हस्तिनोऽश्वांश्च गाश्चैव दास्यो बहुशतास्तथा
पूजितश्च प्रतिययौ निवर्त्य तनयां किल
Shikhandine cha muditah pradadvittam janeshvarah
Hastinoshvanshcha gashchaiva dasyo bahushatastatha
Pujitashcha pratiyayau nivartya tanayam kila
193.29
विनीतकिल्बिषे प्रीते हेमवर्मणि पार्थिवे
प्रतियाते तु दाशार्णे हृष्टरूपा शिखण्डिनी
Vinitakilbishe prite hemavarmani parthive
Pratiyate tu dasharne hrishtarupa shikhandini
193.30
कस्यचित्त्वथ कालस्य कुबेरो नरवाहनः
लोकानुयात्रां कुर्वाणः स्थूणस्यागान्निवेशनम्
Kasyachittvatha kalasya kubero naravahanah
Lokanuyatram kurvanah sthunasyaganniveshanam
193.31
स तद्गृहस्योपरि वर्तमान; आलोकयामास धनाधिगोप्ता
स्थूणस्य यक्षस्य निशाम्य वेश्म; स्वलंकृतं माल्यगुणैर्विचित्रम्
Sa tadgrihasyopari vartamana; alokayamasa dhanadhigopta
Sthunasya yakshasya nishamya veshma; svalankritam malyagunairvichitram
193.32
लाजैश्च गन्धैश्च तथा वितानै;रभ्यर्चितं धूपनधूपितं च
ध्वजैः पताकाभिरलंकृतं च; भक्ष्यान्नपेयामिषदत्तहोमम्
Lajaishcha gandhaishcha tatha vitanai;rabhyarchitam dhupanadhupitam cha
Dhvajaih patakabhiralankritam cha; bhakshyannapeyamishadattahomam
193.33
तत्स्थानं तस्य दृष्ट्वा तु सर्वतः समलंकृतम्
अथाब्रवीद्यक्षपतिस्तान्यक्षाननुगांस्तदा
Tatsthanam tasya drishtva tu sarvatah samalankritam
Athabravidyakshapatistanyakshananuganstada
193.34
स्वलंकृतमिदं वेश्म स्थूणस्यामितविक्रमाः
नोपसर्पति मां चापि कस्मादद्य सुमन्दधीः
Svalankritamidam veshma sthunasyamitavikramah
Nopasarpati mam chapi kasmadadya sumandadhih
193.35
यस्माज्जानन्सुमन्दात्मा मामसौ नोपसर्पति
तस्मात्तस्मै महादण्डो धार्यः स्यादिति मे मतिः
Yasmajjanansumandatma mamasau nopasarpati
Tasmattasmai mahadando dharyah syaditi me matih
193.36
यक्षा ऊचुः
द्रुपदस्य सुता राजन्राज्ञो जाता शिखण्डिनी
तस्यै निमित्ते कस्मिंश्चित्प्रादात्पुरुषलक्षणम्
Yaksha uchuh
Drupadasya suta rajanragyo jata shikhandini
Tasyai nimitte kasminshchitpradatpurushalakshanam
193.37
अग्रहील्लक्षणं स्त्रीणां स्त्रीभूतस्तिष्ठते गृहे
नोपसर्पति तेनासौ सव्रीडः स्त्रीस्वरूपवान्
Agrahillakshanam strinam stribhutastishthate grihe
Nopasarpati tenasau savridah strisvarupavan
193.38
एतस्मात्कारणाद्राजन्स्थूणो न त्वाद्य पश्यति
श्रुत्वा कुरु यथान्यायं विमानमिह तिष्ठताम्
Etasmatkaranadrajansthuno na tvadya pashyati
Shrutva kuru yathanyayam vimanamiha tishthatam
193.39
भीष्म उवाच
आनीयतां स्थूण इति ततो यक्षाधिपोऽब्रवीत्
कर्तास्मि निग्रहं तस्येत्युवाच स पुनः पुनः
Bhishma uvacha
Aniyatam sthuna iti tato yakshadhipobravit
Kartasmi nigraham tasyetyuvacha sa punah punah
193.40
सोऽभ्यगच्छत यक्षेन्द्रमाहूतः पृथिवीपते
स्त्रीस्वरूपो महाराज तस्थौ व्रीडासमन्वितः
Sobhyagachchhata yakshendramahutah prithivipate
Strisvarupo maharaja tasthau vridasamanvitah
193.41
तं शशाप सुसंक्रुद्धो धनदः कुरुनन्दन
एवमेव भवत्वस्य स्त्रीत्वं पापस्य गुह्यकाः
Tam shashapa susankruddho dhanadah kurunandana
Evameva bhavatvasya stritvam papasya guhyakah
193.42
ततोऽब्रवीद्यक्षपतिर्महात्मा; यस्माददास्त्ववमन्येह यक्षान्
शिखण्डिने लक्षणं पापबुद्धे; स्त्रीलक्षणं चाग्रहीः पापकर्मन्
Tatobravidyakshapatirmahatma; yasmadadastvavamanyeha yakshan
Shikhandine lakshanam papabuddhe; strilakshanam chagrahih papakarman
193.43
अप्रवृत्तं सुदुर्बुद्धे यस्मादेतत्कृतं त्वया
तस्मादद्य प्रभृत्येव त्वं स्त्री स पुरुषस्तथा
Apravrittam sudurbuddhe yasmadetatkritam tvaya
Tasmadadya prabhrityeva tvam stri sa purushastatha
193.44
ततः प्रसादयामासुर्यक्षा वैश्रवणं किल
स्थूणस्यार्थे कुरुष्वान्तं शापस्येति पुनः पुनः
Tatah prasadayamasuryaksha vaishravanam kila
Sthunasyarthe kurushvantam shapasyeti punah punah
193.45
ततो महात्मा यक्षेन्द्रः प्रत्युवाचानुगामिनः
सर्वान्यक्षगणांस्तात शापस्यान्तचिकीर्षया
Tato mahatma yakshendrah pratyuvachanugaminah
Sarvanyakshagananstata shapasyantachikirshaya
193.46
हते शिखण्डिनि रणे स्वरूपं प्रतिपत्स्यते
स्थूणो यक्षो निरुद्वेगो भवत्विति महामनाः
Hate shikhandini rane svarupam pratipatsyate
Sthuno yaksho nirudvego bhavatviti mahamanah
193.47
इत्युक्त्वा भगवान्देवो यक्षराक्षसपूजितः
प्रययौ सह तैः सर्वैर्निमेषान्तरचारिभिः
Ityuktva bhagavandevo yaksharakshasapujitah
Prayayau saha taih sarvairnimeshantaracharibhih
193.48
स्थूणस्तु शापं संप्राप्य तत्रैव न्यवसत्तदा
समये चागमत्तं वै शिखण्डी स क्षपाचरम्
Sthunastu shapam samprapya tatraiva nyavasattada
Samaye chagamattam vai shikhandi sa kshapacharam
193.49
सोऽभिगम्याब्रवीद्वाक्यं प्राप्तोऽस्मि भगवन्निति
तमब्रवीत्ततः स्थूणः प्रीतोऽस्मीति पुनः पुनः
Sobhigamyabravidvakyam praptosmi bhagavanniti
Tamabravittatah sthunah pritosmiti punah punah
193.50
आर्जवेनागतं दृष्ट्वा राजपुत्रं शिखण्डिनम्
सर्वमेव यथावृत्तमाचचक्षे शिखण्डिने
Arjavenagatam drishtva rajaputram shikhandinam
Sarvameva yathavrittamachachakshe shikhandine
193.51
यक्ष उवाच
शप्तो वैश्रवणेनास्मि त्वत्कृते पार्थिवात्मज
गच्छेदानीं यथाकामं चर लोकान्यथासुखम्
Yaksha uvacha
Shapto vaishravanenasmi tvatkrite parthivatmaja
Gachchhedanim yathakamam chara lokanyathasukham
193.52
दिष्टमेतत्पुरा मन्ये न शक्यमतिवर्तितुम्
गमनं तव चेतो हि पौलस्त्यस्य च दर्शनम्
Dishtametatpura manye na shakyamativartitum
Gamanam tava cheto hi paulastyasya cha darshanam
193.53
भीष्म उवाच
एवमुक्तः शिखण्डी तु स्थूणयक्षेण भारत
प्रत्याजगाम नगरं हर्षेण महतान्वितः
Bhishma uvacha
Evamuktah shikhandi tu sthunayakshena bharata
Pratyajagama nagaram harshena mahatanvitah
193.54
पूजयामास विविधैर्गन्धमाल्यैर्महाधनैः
द्विजातीन्देवताश्चापि चैत्यानथ चतुष्पथान्
Pujayamasa vividhairgandhamalyairmahadhanaih
Dvijatindevatashchapi chaityanatha chatushpathan
193.55
द्रुपदः सह पुत्रेण सिद्धार्थेन शिखण्डिना
मुदं च परमां लेभे पाञ्चाल्यः सह बान्धवैः
Drupadah saha putrena siddharthena shikhandina
Mudam cha paramam lebhe panchalyah saha bandhavaih
193.56
शिष्यार्थं प्रददौ चापि द्रोणाय कुरुपुंगव
शिखण्डिनं महाराज पुत्रं स्त्रीपूर्विणं तथा
Shishyartham pradadau chapi dronaya kurupungava
Shikhandinam maharaja putram stripurvinam tatha
193.57
प्रतिपेदे चतुष्पादं धनुर्वेदं नृपात्मजः
शिखण्डी सह युष्माभिर्धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
Pratipede chatushpadam dhanurvedam nripatmajah
Shikhandi saha yushmabhirdhrishtadyumnashcha parshatah
193.58
मम त्वेतच्चरास्तात यथावत्प्रत्यवेदयन्
जडान्धबधिराकारा ये युक्ता द्रुपदे मया
Mama tvetachcharastata yathavatpratyavedayan
Jadandhabadhirakara ye yukta drupade maya
193.59
एवमेष महाराज स्त्रीपुमान्द्रुपदात्मजः
संभूतः कौरवश्रेष्ठ शिखण्डी रथसत्तमः
Evamesha maharaja stripumandrupadatmajah
Sambhutah kauravashreshtha shikhandi rathasattamah
193.60
ज्येष्ठा काशिपतेः कन्या अम्बा नामेति विश्रुता
द्रुपदस्य कुले जाता शिखण्डी भरतर्षभ
Jyeshtha kashipateh kanya amba nameti vishruta
Drupadasya kule jata shikhandi bharatarshabha
193.61
नाहमेनं धनुष्पाणिं युयुत्सुं समुपस्थितम्
मुहूर्तमपि पश्येयं प्रहरेयं न चाप्युत
Nahamenam dhanushpanim yuyutsum samupasthitam
Muhurtamapi pashyeyam prahareyam na chapyuta
193.62
व्रतमेतन्मम सदा पृथिव्यामपि विश्रुतम्
स्त्रियां स्त्रीपूर्वके चापि स्त्रीनाम्नि स्त्रीस्वरूपिणि
Vratametanmama sada prithivyamapi vishrutam
Striyam stripurvake chapi strinamni strisvarupini
193.63
न मुञ्चेयमहं बाणानिति कौरवनन्दन
न हन्यामहमेतेन कारणेन शिखण्डिनम्
Na muncheyamaham bananiti kauravanandana
Na hanyamahametena karanena shikhandinam
193.64
एतत्तत्त्वमहं वेद जन्म तात शिखण्डिनः
ततो नैनं हनिष्यामि समरेष्वाततायिनम्
Etattattvamaham veda janma tata shikhandinah
Tato nainam hanishyami samareshvatatayinam
193.65
यदि भीष्मः स्त्रियं हन्याद्धन्यादात्मानमप्युत
नैनं तस्माद्धनिष्यामि दृष्ट्वापि समरे स्थितम्
Yadi bhishmah striyam hanyaddhanyadatmanamapyuta
Nainam tasmaddhanishyami drishtvapi samare sthitam
193.66
संजय उवाच
एतच्छ्रुत्वा तु कौरव्यो राजा दुर्योधनस्तदा
मुहूर्तमिव स ध्यात्वा भीष्मे युक्तममन्यत
Sanjaya uvacha
Etachchhrutva tu kauravyo raja duryodhanastada
Muhurtamiva sa dhyatva bhishme yuktamamanyata