UtshovChapter 19
19.1
वैशंपायन उवाच
युयुधानस्ततो वीरः सात्वतानां महारथः
महता चतुरङ्गेण बलेनागाद्युधिष्ठिरम्
Vaishampayana uvacha
Yuyudhanastato virah satvatanam maharathah
Mahata chaturangena balenagadyudhishthiram
19.2
तस्य योधा महावीर्या नानादेशसमागताः
नानाप्रहरणा वीराः शोभयां चक्रिरे बलम्
Tasya yodha mahavirya nanadeshasamagatah
Nanapraharana virah shobhayam chakrire balam
19.3
परश्वधैर्भिण्डिपालैः शक्तितोमरमुद्गरैः
शक्त्यृष्टिपरशुप्रासैः करवालैश्च निर्मलैः
Parashvadhairbhindipalaih shaktitomaramudgaraih
Shaktyrishtiparashuprasaih karavalaishcha nirmalaih
19.4
खड्गकार्मुकनिर्यूहैः शरैश्च विविधैरपि
तैलधौतैः प्रकाशद्भिस्तदशोभत वै बलम्
Khadgakarmukaniryuhaih sharaishcha vividhairapi
Tailadhautaih prakashadbhistadashobhata vai balam
19.5
तस्य मेघप्रकाशस्य शस्त्रैस्तैः शोभितस्य च
बभूव रूपं सैन्यस्य मेघस्येव सविद्युतः
Tasya meghaprakashasya shastraistaih shobhitasya cha
Babhuva rupam sainyasya meghasyeva savidyutah
19.6
अक्षौहिणी हि सेना सा तदा यौधिष्ठिरं बलम्
प्रविश्यान्तर्दधे राजन्सागरं कुनदी यथा
Akshauhini hi sena sa tada yaudhishthiram balam
Pravishyantardadhe rajansagaram kunadi yatha
19.7
तथैवाक्षौहिणीं गृह्य चेदीनामृषभो बली
धृष्टकेतुरुपागच्छत्पाण्डवानमितौजसः
Tathaivakshauhinim grihya chedinamrishabho bali
Dhrishtaketurupagachchhatpandavanamitaujasah
19.8
मागधश्च जयत्सेनो जारासंधिर्महाबलः
अक्षौहिण्यैव सैन्यस्य धर्मराजमुपागमत्
Magadhashcha jayatseno jarasandhirmahabalah
Akshauhinyaiva sainyasya dharmarajamupagamat
19.9
तथैव पाण्ड्यो राजेन्द्र सागरानूपवासिभिः
वृतो बहुविधैर्योधैर्युधिष्ठिरमुपागमत्
Tathaiva pandyo rajendra sagaranupavasibhih
Vrito bahuvidhairyodhairyudhishthiramupagamat
19.10
तस्य सैन्यमतीवासीत्तस्मिन्बलसमागमे
प्रेक्षणीयतरं राजन्सुवेषं बलवत्तदा
Tasya sainyamativasittasminbalasamagame
Prekshaniyataram rajansuvesham balavattada
19.11
द्रुपदस्याप्यभूत्सेना नानादेशसमागतैः
शोभिता पुरुषैः शूरैः पुत्रैश्चास्य महारथैः
Drupadasyapyabhutsena nanadeshasamagataih
Shobhita purushaih shuraih putraishchasya maharathaih
19.12
तथैव राजा मत्स्यानां विराटो वाहिनीपतिः
पार्वतीयैर्महीपालैः सहितः पाण्डवानियात्
Tathaiva raja matsyanam virato vahinipatih
Parvatiyairmahipalaih sahitah pandavaniyat
19.13
इतश्चेतश्च पाण्डूनां समाजग्मुर्महात्मनाम्
अक्षौहिण्यस्तु सप्तैव विविधध्वजसंकुलाः
युयुत्समानाः कुरुभिः पाण्डवान्समहर्षयन्
Itashchetashcha pandunam samajagmurmahatmanam
Akshauhinyastu saptaiva vividhadhvajasankulah
Yuyutsamanah kurubhih pandavansamaharshayan
19.14
तथैव धार्तराष्ट्रस्य हर्षं समभिवर्धयन्
भगदत्तो महीपालः सेनामक्षौहिणीं ददौ
Tathaiva dhartarashtrasya harsham samabhivardhayan
Bhagadatto mahipalah senamakshauhinim dadau
19.15
तस्य चीनैः किरातैश्च काञ्चनैरिव संवृतम्
बभौ बलमनाधृष्यं कर्णिकारवनं यथा
Tasya chinaih kirataishcha kanchanairiva sanvritam
Babhau balamanadhrishyam karnikaravanam yatha
19.16
तथा भूरिश्रवाः शूरः शल्यश्च कुरुनन्दन
दुर्योधनमुपायातावक्षौहिण्या पृथक्पृथक्
Tatha bhurishravah shurah shalyashcha kurunandana
Duryodhanamupayatavakshauhinya prithakprithak
19.17
कृतवर्मा च हार्दिक्यो भोजान्धकबलैः सह
अक्षौहिण्यैव सेनाया दुर्योधनमुपागमत्
Kritavarma cha hardikyo bhojandhakabalaih saha
Akshauhinyaiva senaya duryodhanamupagamat
19.18
तस्य तैः पुरुषव्याघ्रैर्वनमालाधरैर्बलम्
अशोभत यथा मत्तैर्वनं प्रक्रीडितैर्गजैः
Tasya taih purushavyaghrairvanamaladharairbalam
Ashobhata yatha mattairvanam prakriditairgajaih
19.19
जयद्रथमुखाश्चान्ये सिन्धुसौवीरवासिनः
आजग्मुः पृथिवीपालाः कम्पयन्त इवाचलान्
Jayadrathamukhashchanye sindhusauviravasinah
Ajagmuh prithivipalah kampayanta ivachalan
19.20
तेषामक्षौहिणी सेना बहुला विबभौ तदा
विधूयमाना वातेन बहुरूपा इवाम्बुदाः
Teshamakshauhini sena bahula vibabhau tada
Vidhuyamana vatena bahurupa ivambudah
19.21
सुदक्षिणश्च काम्बोजो यवनैश्च शकैस्तथा
उपाजगाम कौरव्यमक्षौहिण्या विशां पते
Sudakshinashcha kambojo yavanaishcha shakaistatha
Upajagama kauravyamakshauhinya visham pate
19.22
तस्य सेनासमावायः शलभानामिवाबभौ
स च संप्राप्य कौरव्यं तत्रैवान्तर्दधे तदा
Tasya senasamavayah shalabhanamivababhau
Sa cha samprapya kauravyam tatraivantardadhe tada
19.23
तथा माहिष्मतीवासी नीलो नीलायुधैः सह
महीपालो महावीर्यैर्दक्षिणापथवासिभिः
Tatha mahishmativasi nilo nilayudhaih saha
Mahipalo mahaviryairdakshinapathavasibhih
19.24
आवन्त्यौ च महीपालौ महाबलसुसंवृतौ
पृथगक्षौहिणीभ्यां तावभियातौ सुयोधनम्
Avantyau cha mahipalau mahabalasusanvritau
Prithagakshauhinibhyam tavabhiyatau suyodhanam
19.25
केकयाश्च नरव्याघ्राः सोदर्याः पञ्च पार्थिवाः
संहर्षयन्तः कौरव्यमक्षौहिण्या समाद्रवन्
Kekayashcha naravyaghrah sodaryah pancha parthivah
Sanharshayantah kauravyamakshauhinya samadravan
19.26
इतश्चेतश्च सर्वेषां भूमिपानां महात्मनाम्
तिस्रोऽन्याः समवर्तन्त वाहिन्यो भरतर्षभ
Itashchetashcha sarvesham bhumipanam mahatmanam
Tisronyah samavartanta vahinyo bharatarshabha
19.27
एवमेकादशावृत्ताः सेना दुर्योधनस्य ताः
युयुत्समानाः कौन्तेयान्नानाध्वजसमाकुलाः
Evamekadashavrittah sena duryodhanasya tah
Yuyutsamanah kaunteyannanadhvajasamakulah
19.28
न हास्तिनपुरे राजन्नवकाशोऽभवत्तदा
राज्ञां सबलमुख्यानां प्राधान्येनापि भारत
Na hastinapure rajannavakashobhavattada
Ragyam sabalamukhyanam pradhanyenapi bharata
19.29
ततः पञ्चनदं चैव कृत्स्नं च कुरुजाङ्गलम्
तथा रोहितकारण्यं मरुभूमिश्च केवला
Tatah panchanadam chaiva kritsnam cha kurujangalam
Tatha rohitakaranyam marubhumishcha kevala
19.30
अहिच्छत्रं कालकूटं गङ्गाकूलं च भारत
वारणा वाटधानं च यामुनश्चैव पर्वतः
Ahichchhatram kalakutam gangakulam cha bharata
Varana vatadhanam cha yamunashchaiva parvatah
19.31
एष देशः सुविस्तीर्णः प्रभूतधनधान्यवान्
बभूव कौरवेयाणां बलेन सुसमाकुलः
Esha deshah suvistirnah prabhutadhanadhanyavan
Babhuva kauraveyanam balena susamakulah
19.32
तत्र सैन्यं तथायुक्तं ददर्श स पुरोहितः
यः स पाञ्चालराजेन प्रेषितः कौरवान्प्रति
Tatra sainyam tathayuktam dadarsha sa purohitah
Yah sa panchalarajena preshitah kauravanprati