UtshovChapter 180
180.1
भीष्म उवाच
तमहं स्मयन्निव रणे प्रत्यभाषं व्यवस्थितम्
भूमिष्ठं नोत्सहे योद्धुं भवन्तं रथमास्थितः
Bhishma uvacha
Tamaham smayanniva rane pratyabhasham vyavasthitam
Bhumishtham notsahe yoddhum bhavantam rathamasthitah
180.2
आरोह स्यन्दनं वीर कवचं च महाभुज
बधान समरे राम यदि योद्धुं मयेच्छसि
Aroha syandanam vira kavacham cha mahabhuja
Badhana samare rama yadi yoddhum mayechchhasi
180.3
ततो मामब्रवीद्रामः स्मयमानो रणाजिरे
रथो मे मेदिनी भीष्म वाहा वेदाः सदश्ववत्
Tato mamabravidramah smayamano ranajire
Ratho me medini bhishma vaha vedah sadashvavat
180.4
सूतो मे मातरिश्वा वै कवचं वेदमातरः
सुसंवीतो रणे ताभिर्योत्स्येऽहं कुरुनन्दन
Suto me matarishva vai kavacham vedamatarah
Susanvito rane tabhiryotsyeham kurunandana
180.5
एवं ब्रुवाणो गान्धारे रामो मां सत्यविक्रमः
शरव्रातेन महता सर्वतः पर्यवारयत्
Evam bruvano gandhare ramo mam satyavikramah
Sharavratena mahata sarvatah paryavarayat
180.6
ततोऽपश्यं जामदग्न्यं रथे दिव्ये व्यवस्थितम्
सर्वायुधधरे श्रीमत्यद्भुतोपमदर्शने
Tatopashyam jamadagnyam rathe divye vyavasthitam
Sarvayudhadhare shrimatyadbhutopamadarshane
180.7
मनसा विहिते पुण्ये विस्तीर्णे नगरोपमे
दिव्याश्वयुजि संनद्धे काञ्चनेन विभूषिते
Manasa vihite punye vistirne nagaropame
Divyashvayuji sannaddhe kanchanena vibhushite
180.8
ध्वजेन च महाबाहो सोमालंकृतलक्ष्मणा
धनुर्धरो बद्धतूणो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान्
Dhvajena cha mahabaho somalankritalakshmana
Dhanurdharo baddhatuno baddhagodhangulitravan
180.9
सारथ्यं कृतवांस्तत्र युयुत्सोरकृतव्रणः
सखा वेदविदत्यन्तं दयितो भार्गवस्य ह
Sarathyam kritavanstatra yuyutsorakritavranah
Sakha vedavidatyantam dayito bhargavasya ha
180.10
आह्वयानः स मां युद्धे मनो हर्षयतीव मे
पुनः पुनरभिक्रोशन्नभियाहीति भार्गवः
Ahvayanah sa mam yuddhe mano harshayativa me
Punah punarabhikroshannabhiyahiti bhargavah
180.11
तमादित्यमिवोद्यन्तमनाधृष्यं महाबलम्
क्षत्रियान्तकरं राममेकमेकः समासदम्
Tamadityamivodyantamanadhrishyam mahabalam
Kshatriyantakaram ramamekamekah samasadam
180.12
ततोऽहं बाणपातेषु त्रिषु वाहान्निगृह्य वै
अवतीर्य धनुर्न्यस्य पदातिरृषिसत्तमम्
Tatoham banapateshu trishu vahannigrihya vai
Avatirya dhanurnyasya padatirrishisattamam
180.13
अभ्यगच्छं तदा राममर्चिष्यन्द्विजसत्तमम्
अभिवाद्य चैनं विधिवदब्रुवं वाक्यमुत्तमम्
Abhyagachchham tada ramamarchishyandvijasattamam
Abhivadya chainam vidhivadabruvam vakyamuttamam
180.14
योत्स्ये त्वया रणे राम विशिष्टेनाधिकेन च
गुरुणा धर्मशीलेन जयमाशास्स्व मे विभो
Yotsye tvaya rane rama vishishtenadhikena cha
Guruna dharmashilena jayamashassva me vibho
180.15
राम उवाच
एवमेतत्कुरुश्रेष्ठ कर्तव्यं भूतिमिच्छता
धर्मो ह्येष महाबाहो विशिष्टैः सह युध्यताम्
Rama uvacha
Evametatkurushreshtha kartavyam bhutimichchhata
Dharmo hyesha mahabaho vishishtaih saha yudhyatam
180.16
शपेयं त्वां न चेदेवमागच्छेथा विशां पते
युध्यस्व त्वं रणे यत्तो धैर्यमालम्ब्य कौरव
Shapeyam tvam na chedevamagachchhetha visham pate
Yudhyasva tvam rane yatto dhairyamalambya kaurava
180.17
न तु ते जयमाशासे त्वां हि जेतुमहं स्थितः
गच्छ युध्यस्व धर्मेण प्रीतोऽस्मि चरितेन ते
Na tu te jayamashase tvam hi jetumaham sthitah
Gachchha yudhyasva dharmena pritosmi charitena te
180.18
भीष्म उवाच
ततोऽहं तं नमस्कृत्य रथमारुह्य सत्वरः
प्राध्मापयं रणे शङ्खं पुनर्हेमविभूषितम्
Bhishma uvacha
Tatoham tam namaskritya rathamaruhya satvarah
Pradhmapayam rane shankham punarhemavibhushitam
180.19
ततो युद्धं समभवन्मम तस्य च भारत
दिवसान्सुबहून्राजन्परस्परजिगीषया
Tato yuddham samabhavanmama tasya cha bharata
Divasansubahunrajanparasparajigishaya
180.20
स मे तस्मिन्रणे पूर्वं प्राहरत्कङ्कपत्रिभिः
षष्ट्या शतैश्च नवभिः शराणामग्निवर्चसाम्
Sa me tasminrane purvam praharatkankapatribhih
Shashtya shataishcha navabhih sharanamagnivarchasam
180.21
चत्वारस्तेन मे वाहाः सूतश्चैव विशां पते
प्रतिरुद्धास्तथैवाहं समरे दंशितः स्थितः
Chatvarastena me vahah sutashchaiva visham pate
Pratiruddhastathaivaham samare danshitah sthitah
180.22
नमस्कृत्य च देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च भारत
तमहं स्मयन्निव रणे प्रत्यभाषं व्यवस्थितम्
Namaskritya cha devebhyo brahmanebhyashcha bharata
Tamaham smayanniva rane pratyabhasham vyavasthitam
180.23
आचार्यता मानिता मे निर्मर्यादे ह्यपि त्वयि
भूयस्तु शृणु मे ब्रह्मन्संपदं धर्मसंग्रहे
Acharyata manita me nirmaryade hyapi tvayi
Bhuyastu shrinu me brahmansampadam dharmasangrahe
180.24
ये ते वेदाः शरीरस्था ब्राह्मण्यं यच्च ते महत्
तपश्च सुमहत्तप्तं न तेभ्यः प्रहराम्यहम्
Ye te vedah sharirastha brahmanyam yachcha te mahat
Tapashcha sumahattaptam na tebhyah praharamyaham
180.25
प्रहरे क्षत्रधर्मस्य यं त्वं राम समास्थितः
ब्राह्मणः क्षत्रियत्वं हि याति शस्त्रसमुद्यमात्
Prahare kshatradharmasya yam tvam rama samasthitah
Brahmanah kshatriyatvam hi yati shastrasamudyamat
180.26
पश्य मे धनुषो वीर्यं पश्य बाह्वोर्बलं च मे
एष ते कार्मुकं वीर द्विधा कुर्मि ससायकम्
Pashya me dhanusho viryam pashya bahvorbalam cha me
Esha te karmukam vira dvidha kurmi sasayakam
180.27
तस्याहं निशितं भल्लं प्राहिण्वं भरतर्षभ
तेनास्य धनुषः कोटिश्छिन्ना भूमिमथागमत्
Tasyaham nishitam bhallam prahinvam bharatarshabha
Tenasya dhanushah kotishchhinna bhumimathagamat
180.28
नव चापि पृषत्कानां शतानि नतपर्वणाम्
प्राहिण्वं कङ्कपत्राणां जामदग्न्यरथं प्रति
Nava chapi prishatkanam shatani nataparvanam
Prahinvam kankapatranam jamadagnyaratham prati
180.29
काये विषक्तास्तु तदा वायुनाभिसमीरिताः
चेलुः क्षरन्तो रुधिरं नागा इव च ते शराः
Kaye vishaktastu tada vayunabhisamiritah
Cheluh ksharanto rudhiram naga iva cha te sharah
180.30
क्षतजोक्षितसर्वाङ्गः क्षरन्स रुधिरं व्रणैः
बभौ रामस्तदा राजन्मेरुर्धातूनिवोत्सृजन्
Kshatajokshitasarvangah ksharansa rudhiram vranaih
Babhau ramastada rajanmerurdhatunivotsrijan
180.31
हेमन्तान्तेऽशोक इव रक्तस्तबकमण्डितः
बभौ रामस्तदा राजन्क्वचित्किंशुकसंनिभः
Hemantanteshoka iva raktastabakamanditah
Babhau ramastada rajankvachitkinshukasannibhah
180.32
ततोऽन्यद्धनुरादाय रामः क्रोधसमन्वितः
हेमपुङ्खान्सुनिशिताञ्शरांस्तान्हि ववर्ष सः
Tatonyaddhanuradaya ramah krodhasamanvitah
Hemapunkhansunishitansharanstanhi vavarsha sah
180.33
ते समासाद्य मां रौद्रा बहुधा मर्मभेदिनः
अकम्पयन्महावेगाः सर्पानलविषोपमाः
Te samasadya mam raudra bahudha marmabhedinah
Akampayanmahavegah sarpanalavishopamah
180.34
ततोऽहं समवष्टभ्य पुनरात्मानमाहवे
शतसंख्यैः शरैः क्रुद्धस्तदा राममवाकिरम्
Tatoham samavashtabhya punaratmanamahave
Shatasankhyaih sharaih kruddhastada ramamavakiram
180.35
स तैरग्न्यर्कसंकाशैः शरैराशीविषोपमैः
शितैरभ्यर्दितो रामो मन्दचेता इवाभवत्
Sa tairagnyarkasankashaih sharairashivishopamaih
Shitairabhyardito ramo mandacheta ivabhavat
180.36
ततोऽहं कृपयाविष्टो विनिन्द्यात्मानमात्मना
धिग्धिगित्यब्रुवं युद्धं क्षत्रं च भरतर्षभ
Tatoham kripayavishto vinindyatmanamatmana
Dhigdhigityabruvam yuddham kshatram cha bharatarshabha
180.37
असकृच्चाब्रुवं राजञ्शोकवेगपरिप्लुतः
अहो बत कृतं पापं मयेदं क्षत्रकर्मणा
Asakrichchabruvam rajanshokavegapariplutah
Aho bata kritam papam mayedam kshatrakarmana
180.38
गुरुर्द्विजातिर्धर्मात्मा यदेवं पीडितः शरैः
ततो न प्राहरं भूयो जामदग्न्याय भारत
Gururdvijatirdharmatma yadevam piditah sharaih
Tato na praharam bhuyo jamadagnyaya bharata
180.39
अथावताप्य पृथिवीं पूषा दिवससंक्षये
जगामास्तं सहस्रांशुस्ततो युद्धमुपारमत्
Athavatapya prithivim pusha divasasankshaye
Jagamastam sahasranshustato yuddhamuparamat