UtshovChapter 166
166.1
भीष्म उवाच
समुद्यतोऽयं भारो मे सुमहान्सागरोपमः
धार्तराष्ट्रस्य संग्रामे वर्षपूगाभिचिन्तितः
Bhishma uvacha
Samudyatoyam bharo me sumahansagaropamah
Dhartarashtrasya sangrame varshapugabhichintitah
166.2
तस्मिन्नभ्यागते काले प्रतप्ते लोमहर्षणे
मिथोभेदो न मे कार्यस्तेन जीवसि सूतज
Tasminnabhyagate kale pratapte lomaharshane
Mithobhedo na me karyastena jivasi sutaja
166.3
न ह्यहं नाद्य विक्रम्य स्थविरोऽपि शिशोस्तव
युद्धश्रद्धां रणे छिन्द्यां जीवितस्य च सूतज
Na hyaham nadya vikramya sthaviropi shishostava
Yuddhashraddham rane chhindyam jivitasya cha sutaja
166.4
जामदग्न्येन रामेण महास्त्राणि प्रमुञ्चता
न मे व्यथाभवत्काचित्त्वं तु मे किं करिष्यसि
Jamadagnyena ramena mahastrani pramunchata
Na me vyathabhavatkachittvam tu me kim karishyasi
166.5
कामं नैतत्प्रशंसन्ति सन्तोऽऽत्मबलसंस्तवम्
वक्ष्यामि तु त्वां संतप्तो निहीन कुलपांसन
Kamam naitatprashansanti santotmabalasanstavam
Vakshyami tu tvam santapto nihina kulapansana
166.6
समेतं पार्थिवं क्षत्रं काशिराज्ञः स्वयंवरे
निर्जित्यैकरथेनैव यत्कन्यास्तरसा हृताः
Sametam parthivam kshatram kashiragyah svayanvare
Nirjityaikarathenaiva yatkanyastarasa hritah
166.7
ईदृशानां सहस्राणि विशिष्टानामथो पुनः
मयैकेन निरस्तानि ससैन्यानि रणाजिरे
Idrishanam sahasrani vishishtanamatho punah
Mayaikena nirastani sasainyani ranajire
166.8
त्वां प्राप्य वैरपुरुषं कुरूणामनयो महान्
उपस्थितो विनाशाय यतस्व पुरुषो भव
Tvam prapya vairapurusham kurunamanayo mahan
Upasthito vinashaya yatasva purusho bhava
166.9
युध्यस्व पार्थं समरे येन विस्पर्धसे सह
द्रक्ष्यामि त्वां विनिर्मुक्तमस्माद्युद्धात्सुदुर्मते
Yudhyasva partham samare yena vispardhase saha
Drakshyami tvam vinirmuktamasmadyuddhatsudurmate
166.10
संजय उवाच
तमुवाच ततो राजा धार्तराष्ट्रो महामनाः
मामवेक्षस्व गाङ्गेय कार्यं हि महदुद्यतम्
Sanjaya uvacha
Tamuvacha tato raja dhartarashtro mahamanah
Mamavekshasva gangeya karyam hi mahadudyatam
166.11
चिन्त्यतामिदमेवाग्रे मम निःश्रेयसं परम्
उभावपि भवन्तौ मे महत्कर्म करिष्यतः
Chintyatamidamevagre mama nihshreyasam param
Ubhavapi bhavantau me mahatkarma karishyatah
166.12
भूयश्च श्रोतुमिच्छामि परेषां रथसत्तमान्
ये चैवातिरथास्तत्र तथैव रथयूथपाः
Bhuyashcha shrotumichchhami paresham rathasattaman
Ye chaivatirathastatra tathaiva rathayuthapah
166.13
बलाबलममित्राणां श्रोतुमिच्छामि कौरव
प्रभातायां रजन्यां वै इदं युद्धं भविष्यति
Balabalamamitranam shrotumichchhami kaurava
Prabhatayam rajanyam vai idam yuddham bhavishyati
166.14
भीष्म उवाच
एते रथास्ते संख्यातास्तथैवातिरथा नृप
ये चाप्यर्धरथा राजन्पाण्डवानामतः शृणु
Bhishma uvacha
Ete rathaste sankhyatastathaivatiratha nripa
Ye chapyardharatha rajanpandavanamatah shrinu
166.15
यदि कौतूहलं तेऽद्य पाण्डवानां बले नृप
रथसंख्यां महाबाहो सहैभिर्वसुधाधिपैः
Yadi kautuhalam tedya pandavanam bale nripa
Rathasankhyam mahabaho sahaibhirvasudhadhipaih
166.16
स्वयं राजा रथोदारः पाण्डवः कुन्तिनन्दनः
अग्निवत्समरे तात चरिष्यति न संशयः
Svayam raja rathodarah pandavah kuntinandanah
Agnivatsamare tata charishyati na sanshayah
166.17
भीमसेनस्तु राजेन्द्र रथोऽष्टगुणसंमितः
नागायुतबलो मानी तेजसा न स मानुषः
Bhimasenastu rajendra rathoshtagunasammitah
Nagayutabalo mani tejasa na sa manushah
166.18
माद्रीपुत्रौ तु रथिनौ द्वावेव पुरुषर्षभौ
अश्विनाविव रूपेण तेजसा च समन्वितौ
Madriputrau tu rathinau dvaveva purusharshabhau
Ashvinaviva rupena tejasa cha samanvitau
166.19
एते चमूमुखगताः स्मरन्तः क्लेशमात्मनः
रुद्रवत्प्रचरिष्यन्ति तत्र मे नास्ति संशयः
Ete chamumukhagatah smarantah kleshamatmanah
Rudravatpracharishyanti tatra me nasti sanshayah
166.20
सर्व एव महात्मानः शालस्कन्धा इवोद्गताः
प्रादेशेनाधिकाः पुम्भिरन्यैस्ते च प्रमाणतः
Sarva eva mahatmanah shalaskandha ivodgatah
Pradeshenadhikah pumbhiranyaiste cha pramanatah
166.21
सिंहसंहननाः सर्वे पाण्डुपुत्रा महाबलाः
चरितब्रह्मचर्याश्च सर्वे चातितपस्विनः
Sinhasanhananah sarve panduputra mahabalah
Charitabrahmacharyashcha sarve chatitapasvinah
166.22
ह्रीमन्तः पुरुषव्याघ्रा व्याघ्रा इव बलोत्कटाः
जवे प्रहारे संमर्दे सर्व एवातिमानुषाः
सर्वे जितमहीपाला दिग्जये भरतर्षभ
Hrimantah purushavyaghra vyaghra iva balotkatah
Jave prahare sammarde sarva evatimanushah
Sarve jitamahipala digjaye bharatarshabha
166.23
न चैषां पुरुषाः केचिदायुधानि गदाः शरान्
विषहन्ति सदा कर्तुमधिज्यान्यपि कौरव
उद्यन्तुं वा गदां गुर्वीं शरान्वापि प्रकर्षितुम्
Na chaisham purushah kechidayudhani gadah sharan
Vishahanti sada kartumadhijyanyapi kaurava
Udyantum va gadam gurvim sharanvapi prakarshitum
166.24
जवे लक्ष्यस्य हरणे भोज्ये पांसुविकर्षणे
बालैरपि भवन्तस्तैः सर्व एव विशेषिताः
Jave lakshyasya harane bhojye pansuvikarshane
Balairapi bhavantastaih sarva eva visheshitah
166.25
ते ते सैन्यं समासाद्य व्याघ्रा इव बलोत्कटाः
विध्वंसयिष्यन्ति रणे मा स्म तैः सह संगमः
Te te sainyam samasadya vyaghra iva balotkatah
Vidhvansayishyanti rane ma sma taih saha sangamah
166.26
एकैकशस्ते संग्रामे हन्युः सर्वान्महीक्षितः
प्रत्यक्षं तव राजेन्द्र राजसूये यथाभवत्
Ekaikashaste sangrame hanyuh sarvanmahikshitah
Pratyaksham tava rajendra rajasuye yathabhavat
166.27
द्रौपद्याश्च परिक्लेशं द्यूते च परुषा गिरः
ते संस्मरन्तः संग्रामे विचरिष्यन्ति कालवत्
Draupadyashcha pariklesham dyute cha parusha girah
Te sansmarantah sangrame vicharishyanti kalavat
166.28
लोहिताक्षो गुडाकेशो नारायणसहायवान्
उभयोः सेनयोर्वीर रथो नास्तीह तादृशः
Lohitaksho gudakesho narayanasahayavan
Ubhayoh senayorvira ratho nastiha tadrishah
166.29
न हि देवेषु वा पूर्वं दानवेषूरगेषु वा
राक्षसेष्वथ यक्षेषु नरेषु कुत एव तु
Na hi deveshu va purvam danaveshurageshu va
Rakshaseshvatha yaksheshu nareshu kuta eva tu
166.30
भूतोऽथ वा भविष्यो वा रथः कश्चिन्मया श्रुतः
समायुक्तो महाराज यथा पार्थस्य धीमतः
Bhutotha va bhavishyo va rathah kashchinmaya shrutah
Samayukto maharaja yatha parthasya dhimatah
166.31
वासुदेवश्च संयन्ता योद्धा चैव धनंजयः
गाण्डीवं च धनुर्दिव्यं ते चाश्वा वातरंहसः
Vasudevashcha sanyanta yoddha chaiva dhananjayah
Gandivam cha dhanurdivyam te chashva vataranhasah
166.32
अभेद्यं कवचं दिव्यमक्षय्यौ च महेषुधी
अस्त्रग्रामश्च माहेन्द्रो रौद्रः कौबेर एव च
Abhedyam kavacham divyamakshayyau cha maheshudhi
Astragramashcha mahendro raudrah kaubera eva cha
166.33
याम्यश्च वारुणश्चैव गदाश्चोग्रप्रदर्शनाः
वज्रादीनि च मुख्यानि नानाप्रहरणानि वै
Yamyashcha varunashchaiva gadashchograpradarshanah
Vajradini cha mukhyani nanapraharanani vai
166.34
दानवानां सहस्राणि हिरण्यपुरवासिनाम्
हतान्येकरथेनाजौ कस्तस्य सदृशो रथः
Danavanam sahasrani hiranyapuravasinam
Hatanyekarathenajau kastasya sadrisho rathah
166.35
एष हन्याद्धि संरम्भी बलवान्सत्यविक्रमः
तव सेनां महाबाहुः स्वां चैव परिपालयन्
Esha hanyaddhi sanrambhi balavansatyavikramah
Tava senam mahabahuh svam chaiva paripalayan
166.36
अहं चैनं प्रत्युदियामाचार्यो वा धनंजयम्
न तृतीयोऽस्ति राजेन्द्र सेनयोरुभयोरपि
य एनं शरवर्षाणि वर्षन्तमुदियाद्रथी
Aham chainam pratyudiyamacharyo va dhananjayam
Na tritiyosti rajendra senayorubhayorapi
Ya enam sharavarshani varshantamudiyadrathi
166.37
जीमूत इव घर्मान्ते महावातसमीरितः
समायुक्तस्तु कौन्तेयो वासुदेवसहायवान्
तरुणश्च कृती चैव जीर्णावावामुभावपि
Jimuta iva gharmante mahavatasamiritah
Samayuktastu kaunteyo vasudevasahayavan
Tarunashcha kriti chaiva jirnavavamubhavapi
166.38
संजय उवाच
एतच्छ्रुत्वा तु भीष्मस्य राज्ञां दध्वंसिरे तदा
काञ्चनाङ्गदिनः पीना भुजाश्चन्दनरूषिताः
Sanjaya uvacha
Etachchhrutva tu bhishmasya ragyam dadhvansire tada
Kanchanangadinah pina bhujashchandanarushitah
166.39
मनोभिः सह सावेगैः संस्मृत्य च पुरातनम्
सामर्थ्यं पाण्डवेयानां यथाप्रत्यक्षदर्शनात्
Manobhih saha savegaih sansmritya cha puratanam
Samarthyam pandaveyanam yathapratyakshadarshanat