UtshovChapter 146
146.1
वासुदेव उवाच
भीष्मेणोक्ते ततो द्रोणो दुर्योधनमभाषत
मध्ये नृपाणां भद्रं ते वचनं वचनक्षमः
Vasudeva uvacha
Bhishmenokte tato drono duryodhanamabhashata
Madhye nripanam bhadram te vachanam vachanakshamah
146.2
प्रातीपः शंतनुस्तात कुलस्यार्थे यथोत्थितः
तथा देवव्रतो भीष्मः कुलस्यार्थे स्थितोऽभवत्
Pratipah shantanustata kulasyarthe yathotthitah
Tatha devavrato bhishmah kulasyarthe sthitobhavat
146.3
ततः पाण्डुर्नरपतिः सत्यसंधो जितेन्द्रियः
राजा कुरूणां धर्मात्मा सुव्रतः सुसमाहितः
Tatah pandurnarapatih satyasandho jitendriyah
Raja kurunam dharmatma suvratah susamahitah
146.4
ज्येष्ठाय राज्यमददाद्धृतराष्ट्राय धीमते
यवीयसस्तथा क्षत्तुः कुरुवंशविवर्धनः
Jyeshthaya rajyamadadaddhritarashtraya dhimate
Yaviyasastatha kshattuh kuruvanshavivardhanah
146.5
ततः सिंहासने राजन्स्थापयित्वैनमच्युतम्
वनं जगाम कौरव्यो भार्याभ्यां सहितोऽनघ
Tatah sinhasane rajansthapayitvainamachyutam
Vanam jagama kauravyo bharyabhyam sahitonagha
146.6
नीचैः स्थित्वा तु विदुर उपास्ते स्म विनीतवत्
प्रेष्यवत्पुरुषव्याघ्रो वालव्यजनमुत्क्षिपन्
Nichaih sthitva tu vidura upaste sma vinitavat
Preshyavatpurushavyaghro valavyajanamutkshipan
146.7
ततः सर्वाः प्रजास्तात धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्
अन्वपद्यन्त विधिवद्यथा पाण्डुं नराधिपम्
Tatah sarvah prajastata dhritarashtram janeshvaram
Anvapadyanta vidhivadyatha pandum naradhipam
146.8
विसृज्य धृतराष्ट्राय राज्यं स विदुराय च
चचार पृथिवीं पाण्डुः सर्वां परपुरंजयः
Visrijya dhritarashtraya rajyam sa viduraya cha
Chachara prithivim panduh sarvam parapuranjayah
146.9
कोशसंजनने दाने भृत्यानां चान्ववेक्षणे
भरणे चैव सर्वस्य विदुरः सत्यसंगरः
Koshasanjanane dane bhrityanam chanvavekshane
Bharane chaiva sarvasya vidurah satyasangarah
146.10
संधिविग्रहसंयुक्तो राज्ञः संवाहनक्रियाः
अवैक्षत महातेजा भीष्मः परपुरंजयः
Sandhivigrahasanyukto ragyah sanvahanakriyah
Avaikshata mahateja bhishmah parapuranjayah
146.11
सिंहासनस्थो नृपतिर्धृतराष्ट्रो महाबलः
अन्वास्यमानः सततं विदुरेण महात्मना
Sinhasanastho nripatirdhritarashtro mahabalah
Anvasyamanah satatam vidurena mahatmana
146.12
कथं तस्य कुले जातः कुलभेदं व्यवस्यसि
संभूय भ्रातृभिः सार्धं भुङ्क्ष्व भोगाञ्जनाधिप
Katham tasya kule jatah kulabhedam vyavasyasi
Sambhuya bhratribhih sardham bhunkshva bhoganjanadhipa
146.13
ब्रवीम्यहं न कार्पण्यान्नार्थहेतोः कथंचन
भीष्मेण दत्तमश्नामि न त्वया राजसत्तम
Bravimyaham na karpanyannarthahetoh kathanchana
Bhishmena dattamashnami na tvaya rajasattama
146.14
नाहं त्वत्तोऽभिकाङ्क्षिष्ये वृत्त्युपायं जनाधिप
यतो भीष्मस्ततो द्रोणो यद्भीष्मस्त्वाह तत्कुरु
Naham tvattobhikankshishye vrittyupayam janadhipa
Yato bhishmastato drono yadbhishmastvaha tatkuru
146.15
दीयतां पाण्डुपुत्रेभ्यो राज्यार्धमरिकर्शन
सममाचार्यकं तात तव तेषां च मे सदा
Diyatam panduputrebhyo rajyardhamarikarshana
Samamacharyakam tata tava tesham cha me sada
146.16
अश्वत्थामा यथा मह्यं तथा श्वेतहयो मम
बहुना किं प्रलापेन यतो धर्मस्ततो जयः
Ashvatthama yatha mahyam tatha shvetahayo mama
Bahuna kim pralapena yato dharmastato jayah
146.17
एवमुक्ते महाराज द्रोणेनामिततेजसा
व्याजहार ततो वाक्यं विदुरः सत्यसंगरः
पितुर्वदनमन्वीक्ष्य परिवृत्य च धर्मवित्
Evamukte maharaja dronenamitatejasa
Vyajahara tato vakyam vidurah satyasangarah
Piturvadanamanvikshya parivritya cha dharmavit
146.18
देवव्रत निबोधेदं वचनं मम भाषतः
प्रनष्टः कौरवो वंशस्त्वयायं पुनरुद्धृतः
Devavrata nibodhedam vachanam mama bhashatah
Pranashtah kauravo vanshastvayayam punaruddhritah
146.19
तन्मे विलपमानस्य वचनं समुपेक्षसे
कोऽयं दुर्योधनो नाम कुलेऽस्मिन्कुलपांसनः
Tanme vilapamanasya vachanam samupekshase
Koyam duryodhano nama kulesminkulapansanah
146.20
यस्य लोभाभिभूतस्य मतिं समनुवर्तसे
अनार्यस्याकृतज्ञस्य लोभोपहतचेतसः
अतिक्रामति यः शास्त्रं पितुर्धर्मार्थदर्शिनः
Yasya lobhabhibhutasya matim samanuvartase
Anaryasyakritagyasya lobhopahatachetasah
Atikramati yah shastram piturdharmarthadarshinah
146.21
एते नश्यन्ति कुरवो दुर्योधनकृतेन वै
यथा ते न प्रणश्येयुर्महाराज तथा कुरु
Ete nashyanti kuravo duryodhanakritena vai
Yatha te na pranashyeyurmaharaja tatha kuru
146.22
मां चैव धृतराष्ट्रं च पूर्वमेव महाद्युते
चित्रकार इवालेख्यं कृत्वा मा स्म विनाशय
प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा यथा संहरते तथा
Mam chaiva dhritarashtram cha purvameva mahadyute
Chitrakara ivalekhyam kritva ma sma vinashaya
Prajapatih prajah srishtva yatha sanharate tatha
146.23
नोपेक्षस्व महाबाहो पश्यमानः कुलक्षयम्
अथ तेऽद्य मतिर्नष्टा विनाशे प्रत्युपस्थिते
वनं गच्छ मया सार्धं धृतराष्ट्रेण चैव ह
Nopekshasva mahabaho pashyamanah kulakshayam
Atha tedya matirnashta vinashe pratyupasthite
Vanam gachchha maya sardham dhritarashtrena chaiva ha
146.24
बद्ध्वा वा निकृतिप्रज्ञं धार्तराष्ट्रं सुदुर्मतिम्
साध्विदं राज्यमद्यास्तु पाण्डवैरभिरक्षितम्
Baddhva va nikritipragyam dhartarashtram sudurmatim
Sadhvidam rajyamadyastu pandavairabhirakshitam
146.25
प्रसीद राजशार्दूल विनाशो दृश्यते महान्
पाण्डवानां कुरूणां च राज्ञां चामिततेजसाम्
Prasida rajashardula vinasho drishyate mahan
Pandavanam kurunam cha ragyam chamitatejasam
146.26
विररामैवमुक्त्वा तु विदुरो दीनमानसः
प्रध्यायमानः स तदा निःश्वसंश्च पुनः पुनः
Viraramaivamuktva tu viduro dinamanasah
Pradhyayamanah sa tada nihshvasanshcha punah punah
146.27
ततोऽथ राज्ञः सुबलस्य पुत्री; धर्मार्थयुक्तं कुलनाशभीता
दुर्योधनं पापमतिं नृशंसं; राज्ञां समक्षं सुतमाह कोपात्
Tatotha ragyah subalasya putri; dharmarthayuktam kulanashabhita
Duryodhanam papamatim nrishansam; ragyam samaksham sutamaha kopat
146.28
ये पार्थिवा राजसभां प्रविष्टा; ब्रह्मर्षयो ये च सभासदोऽन्ये
शृण्वन्तु वक्ष्यामि तवापराधं; पापस्य सामात्यपरिच्छदस्य
Ye parthiva rajasabham pravishta; brahmarshayo ye cha sabhasadonye
Shrinvantu vakshyami tavaparadham; papasya samatyaparichchhadasya
146.29
राज्यं कुरूणामनुपूर्वभोग्यं; क्रमागतो नः कुलधर्म एषः
त्वं पापबुद्धेऽतिनृशंसकर्म;न्राज्यं कुरूणामनयाद्विहंसि
Rajyam kurunamanupurvabhogyam; kramagato nah kuladharma eshah
Tvam papabuddhetinrishansakarma;nrajyam kurunamanayadvihansi
146.30
राज्ये स्थितो धृतराष्ट्रो मनीषी; तस्यानुजो विदुरो दीर्घदर्शी
एतावतिक्रम्य कथं नृपत्वं; दुर्योधन प्रार्थयसेऽद्य मोहात्
Rajye sthito dhritarashtro manishi; tasyanujo viduro dirghadarshi
Etavatikramya katham nripatvam; duryodhana prarthayasedya mohat
146.31
राजा च क्षत्ता च महानुभावौ; भीष्मे स्थिते परवन्तौ भवेताम्
अयं तु धर्मज्ञतया महात्मा; न राज्यकामो नृवरो नदीजः
Raja cha kshatta cha mahanubhavau; bhishme sthite paravantau bhavetam
Ayam tu dharmagyataya mahatma; na rajyakamo nrivaro nadijah
146.32
राज्यं तु पाण्डोरिदमप्रधृष्यं; तस्याद्य पुत्राः प्रभवन्ति नान्ये
राज्यं तदेतन्निखिलं पाण्डवानां; पैतामहं पुत्रपौत्रानुगामि
Rajyam tu pandoridamapradhrishyam; tasyadya putrah prabhavanti nanye
Rajyam tadetannikhilam pandavanam; paitamaham putrapautranugami
146.33
यद्वै ब्रूते कुरुमुख्यो महात्मा; देवव्रतः सत्यसंधो मनीषी
सर्वं तदस्माभिरहत्य धर्मं; ग्राह्यं स्वधर्मं परिपालयद्भिः
Yadvai brute kurumukhyo mahatma; devavratah satyasandho manishi
Sarvam tadasmabhirahatya dharmam; grahyam svadharmam paripalayadbhih
146.34
अनुज्ञया चाथ महाव्रतस्य; ब्रूयान्नृपो यद्विदुरस्तथैव
कार्यं भवेत्तत्सुहृद्भिर्नियुज्य; धर्मं पुरस्कृत्य सुदीर्घकालम्
Anugyaya chatha mahavratasya; bruyannripo yadvidurastathaiva
Karyam bhavettatsuhridbhirniyujya; dharmam puraskritya sudirghakalam
146.35
न्यायागतं राज्यमिदं कुरूणां; युधिष्ठिरः शास्तु वै धर्मपुत्रः
प्रचोदितो धृतराष्ट्रेण राज्ञा; पुरस्कृतः शांतनवेन चैव
Nyayagatam rajyamidam kurunam; yudhishthirah shastu vai dharmaputrah
Prachodito dhritarashtrena ragya; puraskritah shantanavena chaiva