UtshovChapter 145
145.1
वैशंपायन उवाच
आगम्य हास्तिनपुरादुपप्लव्यमरिंदमः
पाण्डवानां यथावृत्तं केशवः सर्वमुक्तवान्
Vaishampayana uvacha
Agamya hastinapuradupaplavyamarindamah
Pandavanam yathavrittam keshavah sarvamuktavan
145.2
संभाष्य सुचिरं कालं मन्त्रयित्वा पुनः पुनः
स्वमेवावसथं शौरिर्विश्रामार्थं जगाम ह
Sambhashya suchiram kalam mantrayitva punah punah
Svamevavasatham shaurirvishramartham jagama ha
145.3
विसृज्य सर्वान्नृपतीन्विराटप्रमुखांस्तदा
पाण्डवा भ्रातरः पञ्च भानावस्तंगते सति
Visrijya sarvannripatinviratapramukhanstada
Pandava bhratarah pancha bhanavastangate sati
145.4
संध्यामुपास्य ध्यायन्तस्तमेव गतमानसाः
आनाय्य कृष्णं दाशार्हं पुनर्मन्त्रममन्त्रयन्
Sandhyamupasya dhyayantastameva gatamanasah
Anayya krishnam dasharham punarmantramamantrayan
145.5
युधिष्ठिर उवाच
त्वया नागपुरं गत्वा सभायां धृतराष्ट्रजः
किमुक्तः पुण्डरीकाक्ष तन्नः शंसितुमर्हसि
Yudhishthira uvacha
Tvaya nagapuram gatva sabhayam dhritarashtrajah
Kimuktah pundarikaksha tannah shansitumarhasi
145.6
वासुदेव उवाच
मया नागपुरं गत्वा सभायां धृतराष्ट्रजः
तथ्यं पथ्यं हितं चोक्तो न च गृह्णाति दुर्मतिः
Vasudeva uvacha
Maya nagapuram gatva sabhayam dhritarashtrajah
Tathyam pathyam hitam chokto na cha grihnati durmatih
145.7
युधिष्ठिर उवाच
तस्मिन्नुत्पथमापन्ने कुरुवृद्धः पितामहः
किमुक्तवान्हृषीकेश दुर्योधनममर्षणम्
आचार्यो वा महाबाहो भारद्वाजः किमब्रवीत्
Yudhishthira uvacha
Tasminnutpathamapanne kuruvriddhah pitamahah
Kimuktavanhrishikesha duryodhanamamarshanam
Acharyo va mahabaho bharadvajah kimabravit
145.8
पिता यवीयानस्माकं क्षत्ता धर्मभृतां वरः
पुत्रशोकाभिसंतप्तः किमाह धृतराष्ट्रजम्
Pita yaviyanasmakam kshatta dharmabhritam varah
Putrashokabhisantaptah kimaha dhritarashtrajam
145.9
किं च सर्वे नृपतयः सभायां ये समासते
उक्तवन्तो यथातत्त्वं तद्ब्रूहि त्वं जनार्दन
Kim cha sarve nripatayah sabhayam ye samasate
Uktavanto yathatattvam tadbruhi tvam janardana
145.10
उक्तवान्हि भवान्सर्वं वचनं कुरुमुख्ययोः
कामलोभाभिभूतस्य मन्दस्य प्राज्ञमानिनः
Uktavanhi bhavansarvam vachanam kurumukhyayoh
Kamalobhabhibhutasya mandasya pragyamaninah
145.11
अप्रियं हृदये मह्यं तन्न तिष्ठति केशव
तेषां वाक्यानि गोविन्द श्रोतुमिच्छाम्यहं विभो
Apriyam hridaye mahyam tanna tishthati keshava
Tesham vakyani govinda shrotumichchhamyaham vibho
145.12
यथा च नाभिपद्येत कालस्तात तथा कुरु
भवान्हि नो गतिः कृष्ण भवान्नाथो भवान्गुरुः
Yatha cha nabhipadyeta kalastata tatha kuru
Bhavanhi no gatih krishna bhavannatho bhavanguruh
145.13
वासुदेव उवाच
शृणु राजन्यथा वाक्यमुक्तो राजा सुयोधनः
मध्ये कुरूणां राजेन्द्र सभायां तन्निबोध मे
Vasudeva uvacha
Shrinu rajanyatha vakyamukto raja suyodhanah
Madhye kurunam rajendra sabhayam tannibodha me
145.14
मया वै श्राविते वाक्ये जहास धृतराष्ट्रजः
अथ भीष्मः सुसंक्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत्
Maya vai shravite vakye jahasa dhritarashtrajah
Atha bhishmah susankruddha idam vachanamabravit
145.15
दुर्योधन निबोधेदं कुलार्थे यद्ब्रवीमि ते
तच्छ्रुत्वा राजशार्दूल स्वकुलस्य हितं कुरु
Duryodhana nibodhedam kularthe yadbravimi te
Tachchhrutva rajashardula svakulasya hitam kuru
145.16
मम तात पिता राजञ्शंतनुर्लोकविश्रुतः
तस्याहमेक एवासं पुत्रः पुत्रवतां वरः
Mama tata pita rajanshantanurlokavishrutah
Tasyahameka evasam putrah putravatam varah
145.17
तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना द्वितीयः स्यात्कथं सुतः
एकपुत्रमपुत्रं वै प्रवदन्ति मनीषिणः
Tasya buddhih samutpanna dvitiyah syatkatham sutah
Ekaputramaputram vai pravadanti manishinah
145.18
न चोच्छेदं कुलं यायाद्विस्तीर्येत कथं यशः
तस्याहमीप्सितं बुद्ध्वा कालीं मातरमावहम्
Na chochchhedam kulam yayadvistiryeta katham yashah
Tasyahamipsitam buddhva kalim mataramavaham
145.19
प्रतिज्ञां दुष्करां कृत्वा पितुरर्थे कुलस्य च
अराजा चोर्ध्वरेताश्च यथा सुविदितं तव
प्रतीतो निवसाम्येष प्रतिज्ञामनुपालयन्
Pratigyam dushkaram kritva piturarthe kulasya cha
Araja chordhvaretashcha yatha suviditam tava
Pratito nivasamyesha pratigyamanupalayan
145.20
तस्यां जज्ञे महाबाहुः श्रीमान्कुरुकुलोद्वहः
विचित्रवीर्यो धर्मात्मा कनीयान्मम पार्थिवः
Tasyam jagye mahabahuh shrimankurukulodvahah
Vichitraviryo dharmatma kaniyanmama parthivah
145.21
स्वर्यातेऽहं पितरि तं स्वराज्ये संन्यवेशयम्
विचित्रवीर्यं राजानं भृत्यो भूत्वा ह्यधश्चरः
Svaryateham pitari tam svarajye sannyaveshayam
Vichitraviryam rajanam bhrityo bhutva hyadhashcharah
145.22
तस्याहं सदृशान्दारान्राजेन्द्र समुदावहम्
जित्वा पार्थिवसंघातमपि ते बहुशः श्रुतम्
Tasyaham sadrishandaranrajendra samudavaham
Jitva parthivasanghatamapi te bahushah shrutam
145.23
ततो रामेण समरे द्वन्द्वयुद्धमुपागमम्
स हि रामभयादेभिर्नागरैर्विप्रवासितः
दारेष्वतिप्रसक्तश्च यक्ष्माणं समपद्यत
Tato ramena samare dvandvayuddhamupagamam
Sa hi ramabhayadebhirnagarairvipravasitah
Dareshvatiprasaktashcha yakshmanam samapadyata
145.24
यदा त्वराजके राष्ट्रे न ववर्ष सुरेश्वरः
तदाभ्यधावन्मामेव प्रजाः क्षुद्भयपीडिताः
Yada tvarajake rashtre na vavarsha sureshvarah
Tadabhyadhavanmameva prajah kshudbhayapiditah
145.25
प्रजा ऊचुः
उपक्षीणाः प्रजाः सर्वा राजा भव भवाय नः
ईतयो नुद भद्रं ते शंतनोः कुलवर्धन
Praja uchuh
Upakshinah prajah sarva raja bhava bhavaya nah
Itayo nuda bhadram te shantanoh kulavardhana
145.26
पीड्यन्ते ते प्रजाः सर्वा व्याधिभिर्भृशदारुणैः
अल्पावशिष्टा गाङ्गेय ताः परित्रातुमर्हसि
Pidyante te prajah sarva vyadhibhirbhrishadarunaih
Alpavashishta gangeya tah paritratumarhasi
145.27
व्याधीन्प्रणुद्य वीर त्वं प्रजा धर्मेण पालय
त्वयि जीवति मा राष्ट्रं विनाशमुपगच्छतु
Vyadhinpranudya vira tvam praja dharmena palaya
Tvayi jivati ma rashtram vinashamupagachchhatu
145.28
भीष्म उवाच
प्रजानां क्रोशतीनां वै नैवाक्षुभ्यत मे मनः
प्रतिज्ञां रक्षमाणस्य सद्वृत्तं स्मरतस्तथा
Bhishma uvacha
Prajanam kroshatinam vai naivakshubhyata me manah
Pratigyam rakshamanasya sadvrittam smaratastatha
145.29
ततः पौरा महाराज माता काली च मे शुभा
भृत्याः पुरोहिताचार्या ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः
मामूचुर्भृशसंतप्ता भव राजेति संततम्
Tatah paura maharaja mata kali cha me shubha
Bhrityah purohitacharya brahmanashcha bahushrutah
Mamuchurbhrishasantapta bhava rajeti santatam
145.30
प्रतीपरक्षितं राष्ट्रं त्वां प्राप्य विनशिष्यति
स त्वमस्मद्धितार्थं वै राजा भव महामते
Pratiparakshitam rashtram tvam prapya vinashishyati
Sa tvamasmaddhitartham vai raja bhava mahamate
145.31
इत्युक्तः प्राञ्जलिर्भूत्वा दुःखितो भृशमातुरः
तेभ्यो न्यवेदयं पुत्र प्रतिज्ञां पितृगौरवात्
ऊर्ध्वरेता ह्यराजा च कुलस्यार्थे पुनः पुनः
Ityuktah pranjalirbhutva duhkhito bhrishamaturah
Tebhyo nyavedayam putra pratigyam pitrigauravat
Urdhvareta hyaraja cha kulasyarthe punah punah
145.32
ततोऽहं प्राञ्जलिर्भूत्वा मातरं संप्रसादयम्
नाम्ब शंतनुना जातः कौरवं वंशमुद्वहन्
प्रतिज्ञां वितथां कुर्यामिति राजन्पुनः पुनः
Tatoham pranjalirbhutva mataram samprasadayam
Namba shantanuna jatah kauravam vanshamudvahan
Pratigyam vitatham kuryamiti rajanpunah punah
145.33
विशेषतस्त्वदर्थं च धुरि मा मां नियोजय
अहं प्रेष्यश्च दासश्च तवाम्ब सुतवत्सले
Visheshatastvadartham cha dhuri ma mam niyojaya
Aham preshyashcha dasashcha tavamba sutavatsale
145.34
एवं तामनुनीयाहं मातरं जनमेव च
अयाचं भ्रातृदारेषु तदा व्यासं महामुनिम्
Evam tamanuniyaham mataram janameva cha
Ayacham bhratridareshu tada vyasam mahamunim
145.35
सह मात्रा महाराज प्रसाद्य तमृषिं तदा
अपत्यार्थमयाचं वै प्रसादं कृतवांश्च सः
त्रीन्स पुत्रानजनयत्तदा भरतसत्तम
Saha matra maharaja prasadya tamrishim tada
Apatyarthamayacham vai prasadam kritavanshcha sah
Trinsa putranajanayattada bharatasattama
145.36
अन्धः करणहीनेति न वै राजा पिता तव
राजा तु पाण्डुरभवन्महात्मा लोकविश्रुतः
Andhah karanahineti na vai raja pita tava
Raja tu pandurabhavanmahatma lokavishrutah
145.37
स राजा तस्य ते पुत्राः पितुर्दायाद्यहारिणः
मा तात कलहं कार्षी राज्यस्यार्धं प्रदीयताम्
Sa raja tasya te putrah piturdayadyaharinah
Ma tata kalaham karshi rajyasyardham pradiyatam
145.38
मयि जीवति राज्यं कः संप्रशासेत्पुमानिह
मावमंस्था वचो मह्यं शममिच्छामि वः सदा
Mayi jivati rajyam kah samprashasetpumaniha
Mavamanstha vacho mahyam shamamichchhami vah sada
145.39
न विशेषोऽस्ति मे पुत्र त्वयि तेषु च पार्थिव
मतमेतत्पितुस्तुभ्यं गान्धार्या विदुरस्य च
Na visheshosti me putra tvayi teshu cha parthiva
Matametatpitustubhyam gandharya vidurasya cha
145.40
श्रोतव्यं यदि वृद्धानां मातिशङ्कीर्वचो मम
नाशयिष्यसि मा सर्वमात्मानं पृथिवीं तथा
Shrotavyam yadi vriddhanam matishankirvacho mama
Nashayishyasi ma sarvamatmanam prithivim tatha