UtshovChapter 133
133.1
पुत्र उवाच
कृष्णायसस्येव च ते संहत्य हृदयं कृतम्
मम मातस्त्वकरुणे वैरप्रज्ञे ह्यमर्षणे
Putra uvacha
Krishnayasasyeva cha te sanhatya hridayam kritam
Mama matastvakarune vairapragye hyamarshane
133.2
अहो क्षत्रसमाचारो यत्र मामपरं यथा
ईदृशं वचनं ब्रूयाद्भवती पुत्रमेकजम्
Aho kshatrasamacharo yatra mamaparam yatha
Idrisham vachanam bruyadbhavati putramekajam
133.3
किं नु ते मामपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वया
किमाभरणकृत्यं ते किं भोगैर्जीवितेन वा
Kim nu te mamapashyantyah prithivya api sarvaya
Kimabharanakrityam te kim bhogairjivitena va
133.4
मातोवाच
सर्वारम्भा हि विदुषां तात धर्मार्थकारणात्
तानेवाभिसमीक्ष्याहं संजय त्वामचूचुदम्
Matovacha
Sarvarambha hi vidusham tata dharmarthakaranat
Tanevabhisamikshyaham sanjaya tvamachuchudam
133.5
स समीक्ष्यक्रमोपेतो मुख्यः कालोऽयमागतः
अस्मिंश्चेदागते काले कार्यं न प्रतिपद्यसे
असंभावितरूपस्त्वं सुनृशंसं करिष्यसि
Sa samikshyakramopeto mukhyah kaloyamagatah
Asminshchedagate kale karyam na pratipadyase
Asambhavitarupastvam sunrishansam karishyasi
133.6
तं त्वामयशसा स्पृष्टं न ब्रूयां यदि संजय
खरीवात्सल्यमाहुस्तन्निःसामर्थ्यमहेतुकम्
Tam tvamayashasa sprishtam na bruyam yadi sanjaya
Kharivatsalyamahustannihsamarthyamahetukam
133.7
सद्भिर्विगर्हितं मार्गं त्यज मूर्खनिषेवितम्
अविद्या वै महत्यस्ति यामिमां संश्रिताः प्रजाः
Sadbhirvigarhitam margam tyaja murkhanishevitam
Avidya vai mahatyasti yamimam sanshritah prajah
133.8
तव स्याद्यदि सद्वृत्तं तेन मे त्वं प्रियो भवेः
धर्मार्थगुणयुक्तेन नेतरेण कथंचन
दैवमानुषयुक्तेन सद्भिराचरितेन च
Tava syadyadi sadvrittam tena me tvam priyo bhaveh
Dharmarthagunayuktena netarena kathanchana
Daivamanushayuktena sadbhiracharitena cha
133.9
यो ह्येवमविनीतेन रमते पुत्रनप्तृणा
अनुत्थानवता चापि मोघं तस्य प्रजाफलम्
Yo hyevamavinitena ramate putranaptrina
Anutthanavata chapi mogham tasya prajaphalam
133.10
अकुर्वन्तो हि कर्माणि कुर्वन्तो निन्दितानि च
सुखं नैवेह नामुत्र लभन्ते पुरुषाधमाः
Akurvanto hi karmani kurvanto ninditani cha
Sukham naiveha namutra labhante purushadhamah
133.11
युद्धाय क्षत्रियः सृष्टः संजयेह जयाय च
क्रूराय कर्मणे नित्यं प्रजानां परिपालने
जयन्वा वध्यमानो वा प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम्
Yuddhaya kshatriyah srishtah sanjayeha jayaya cha
Kruraya karmane nityam prajanam paripalane
Jayanva vadhyamano va prapnotindrasalokatam
133.12
न शक्रभवने पुण्ये दिवि तद्विद्यते सुखम्
यदमित्रान्वशे कृत्वा क्षत्रियः सुखमश्नुते
Na shakrabhavane punye divi tadvidyate sukham
Yadamitranvashe kritva kshatriyah sukhamashnute
133.13
मन्युना दह्यमानेन पुरुषेण मनस्विना
निकृतेनेह बहुशः शत्रून्प्रतिजिगीषया
Manyuna dahyamanena purushena manasvina
Nikriteneha bahushah shatrunpratijigishaya
133.14
आत्मानं वा परित्यज्य शत्रून्वा विनिपात्य वै
अतोऽन्येन प्रकारेण शान्तिरस्य कुतो भवेत्
Atmanam va parityajya shatrunva vinipatya vai
Atonyena prakarena shantirasya kuto bhavet
133.15
इह प्राज्ञो हि पुरुषः स्वल्पमप्रियमिच्छति
यस्य स्वल्पं प्रियं लोके ध्रुवं तस्याल्पमप्रियम्
Iha pragyo hi purushah svalpamapriyamichchhati
Yasya svalpam priyam loke dhruvam tasyalpamapriyam
133.16
प्रियाभावाच्च पुरुषो नैव प्राप्नोति शोभनम्
ध्रुवं चाभावमभ्येति गत्वा गङ्गेव सागरम्
Priyabhavachcha purusho naiva prapnoti shobhanam
Dhruvam chabhavamabhyeti gatva gangeva sagaram
133.17
पुत्र उवाच
नेयं मतिस्त्वया वाच्या मातः पुत्रे विशेषतः
कारुण्यमेवात्र पश्य भूत्वेह जडमूकवत्
Putra uvacha
Neyam matistvaya vachya matah putre visheshatah
Karunyamevatra pashya bhutveha jadamukavat
133.18
मातोवाच
अतो मे भूयसी नन्दिर्यदेवमनुपश्यसि
चोद्यं मां चोदयस्येतद्भृशं वै चोदयामि ते
Matovacha
Ato me bhuyasi nandiryadevamanupashyasi
Chodyam mam chodayasyetadbhrisham vai chodayami te
133.19
अथ त्वां पूजयिष्यामि हत्वा वै सर्वसैन्धवान्
अहं पश्यामि विजयं कृत्स्नं भाविनमेव ते
Atha tvam pujayishyami hatva vai sarvasaindhavan
Aham pashyami vijayam kritsnam bhavinameva te
133.20
पुत्र उवाच
अकोशस्यासहायस्य कुतः स्विद्विजयो मम
इत्यवस्थां विदित्वेमामात्मनात्मनि दारुणाम्
राज्याद्भावो निवृत्तो मे त्रिदिवादिव दुष्कृतेः
Putra uvacha
Akoshasyasahayasya kutah svidvijayo mama
Ityavastham viditvemamatmanatmani darunam
Rajyadbhavo nivritto me tridivadiva dushkriteh
133.21
ईदृशं भवती कंचिदुपायमनुपश्यति
तन्मे परिणतप्रज्ञे सम्यक्प्रब्रूहि पृच्छते
करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुशासनम्
Idrisham bhavati kanchidupayamanupashyati
Tanme parinatapragye samyakprabruhi prichchhate
Karishyami hi tatsarvam yathavadanushasanam
133.22
मातोवाच
पुत्रात्मा नावमन्तव्यः पूर्वाभिरसमृद्धिभिः
अभूत्वा हि भवन्त्यर्था भूत्वा नश्यन्ति चापरे
Matovacha
Putratma navamantavyah purvabhirasamriddhibhih
Abhutva hi bhavantyartha bhutva nashyanti chapare
133.23
अमर्षेणैव चाप्यर्था नारब्धव्याः सुबालिशैः
सर्वेषां कर्मणां तात फले नित्यमनित्यता
Amarshenaiva chapyartha narabdhavyah subalishaih
Sarvesham karmanam tata phale nityamanityata
133.24
अनित्यमिति जानन्तो न भवन्ति भवन्ति च
अथ ये नैव कुर्वन्ति नैव जातु भवन्ति ते
Anityamiti jananto na bhavanti bhavanti cha
Atha ye naiva kurvanti naiva jatu bhavanti te
133.25
ऐकगुण्यमनीहायामभावः कर्मणां फलम्
अथ द्वैगुण्यमीहायां फलं भवति वा न वा
Aikagunyamanihayamabhavah karmanam phalam
Atha dvaigunyamihayam phalam bhavati va na va
133.26
यस्य प्रागेव विदिता सर्वार्थानामनित्यता
नुदेद्वृद्धिसमृद्धी स प्रतिकूले नृपात्मज
Yasya prageva vidita sarvarthanamanityata
Nudedvriddhisamriddhi sa pratikule nripatmaja
133.27
उत्थातव्यं जागृतव्यं योक्तव्यं भूतिकर्मसु
भविष्यतीत्येव मनः कृत्वा सततमव्यथैः
मङ्गलानि पुरस्कृत्य ब्राह्मणैश्चेश्वरैः सह
Utthatavyam jagritavyam yoktavyam bhutikarmasu
Bhavishyatityeva manah kritva satatamavyathaih
Mangalani puraskritya brahmanaishcheshvaraih saha
133.28
प्राज्ञस्य नृपतेराशु वृद्धिर्भवति पुत्रक
अभिवर्तति लक्ष्मीस्तं प्राचीमिव दिवाकरः
Pragyasya nripaterashu vriddhirbhavati putraka
Abhivartati lakshmistam prachimiva divakarah
133.29
निदर्शनान्युपायांश्च बहून्युद्धर्षणानि च
अनुदर्शितरूपोऽसि पश्यामि कुरु पौरुषम्
पुरुषार्थमभिप्रेतं समाहर्तुमिहार्हसि
Nidarshananyupayanshcha bahunyuddharshanani cha
Anudarshitaruposi pashyami kuru paurusham
Purusharthamabhipretam samahartumiharhasi
133.30
क्रुद्धाँल्लुब्धान्परिक्षीणानवक्षिप्तान्विमानितान्
स्पर्धिनश्चैव ये केचित्तान्युक्त उपधारय
Kruddhanllubdhanparikshinanavakshiptanvimanitan
Spardhinashchaiva ye kechittanyukta upadharaya
133.31
एतेन त्वं प्रकारेण महतो भेत्स्यसे गणान्
महावेग इवोद्धूतो मातरिश्वा बलाहकान्
Etena tvam prakarena mahato bhetsyase ganan
Mahavega ivoddhuto matarishva balahakan
133.32
तेषामग्रप्रदायी स्याः कल्योत्थायी प्रियंवदः
ते त्वां प्रियं करिष्यन्ति पुरो धास्यन्ति च ध्रुवम्
Teshamagrapradayi syah kalyotthayi priyanvadah
Te tvam priyam karishyanti puro dhasyanti cha dhruvam
133.33
यदैव शत्रुर्जानीयात्सपत्नं त्यक्तजीवितम्
तदैवास्मादुद्विजते सर्पाद्वेश्मगतादिव
Yadaiva shatrurjaniyatsapatnam tyaktajivitam
Tadaivasmadudvijate sarpadveshmagatadiva
133.34
तं विदित्वा पराक्रान्तं वशे न कुरुते यदि
निर्वादैर्निर्वदेदेनमन्ततस्तद्भविष्यति
Tam viditva parakrantam vashe na kurute yadi
Nirvadairnirvadedenamantatastadbhavishyati
133.35
निर्वादादास्पदं लब्ध्वा धनवृद्धिर्भविष्यति
धनवन्तं हि मित्राणि भजन्ते चाश्रयन्ति च
Nirvadadaspadam labdhva dhanavriddhirbhavishyati
Dhanavantam hi mitrani bhajante chashrayanti cha
133.36
स्खलितार्थं पुनस्तात संत्यजन्त्यपि बान्धवाः
अप्यस्मिन्नाश्रयन्ते च जुगुप्सन्ति च तादृशम्
Skhalitartham punastata santyajantyapi bandhavah
Apyasminnashrayante cha jugupsanti cha tadrisham
133.37
शत्रुं कृत्वा यः सहायं विश्वासमुपगच्छति
अतः संभाव्यमेवैतद्यद्राज्यं प्राप्नुयादिति
Shatrum kritva yah sahayam vishvasamupagachchhati
Atah sambhavyamevaitadyadrajyam prapnuyaditi