UtshovChapter 132
132.1
विदुरोवाच
अथैतस्यामवस्थायां पौरुषं हातुमिच्छसि
निहीनसेवितं मार्गं गमिष्यस्यचिरादिव
Vidurovacha
Athaitasyamavasthayam paurusham hatumichchhasi
Nihinasevitam margam gamishyasyachiradiva
132.2
यो हि तेजो यथाशक्ति न दर्शयति विक्रमात्
क्षत्रियो जीविताकाङ्क्षी स्तेन इत्येव तं विदुः
Yo hi tejo yathashakti na darshayati vikramat
Kshatriyo jivitakankshi stena ityeva tam viduh
132.3
अर्थवन्त्युपपन्नानि वाक्यानि गुणवन्ति च
नैव संप्राप्नुवन्ति त्वां मुमूर्षुमिव भेषजम्
Arthavantyupapannani vakyani gunavanti cha
Naiva samprapnuvanti tvam mumurshumiva bheshajam
132.4
सन्ति वै सिन्धुराजस्य संतुष्टा बहवो जनाः
दौर्बल्यादासते मूढा व्यसनौघप्रतीक्षिणः
Santi vai sindhurajasya santushta bahavo janah
Daurbalyadasate mudha vyasanaughapratikshinah
132.5
सहायोपचयं कृत्वा व्यवसाय्य ततस्ततः
अनुदुष्येयुरपरे पश्यन्तस्तव पौरुषम्
Sahayopachayam kritva vyavasayya tatastatah
Anudushyeyurapare pashyantastava paurusham
132.6
तैः कृत्वा सह संघातं गिरिदुर्गालयांश्चर
काले व्यसनमाकाङ्क्षन्नैवायमजरामरः
Taih kritva saha sanghatam giridurgalayanshchara
Kale vyasanamakankshannaivayamajaramarah
132.7
संजयो नामतश्च त्वं न च पश्यामि तत्त्वयि
अन्वर्थनामा भव मे पुत्र मा व्यर्थनामकः
Sanjayo namatashcha tvam na cha pashyami tattvayi
Anvarthanama bhava me putra ma vyarthanamakah
132.8
सम्यग्दृष्टिर्महाप्राज्ञो बालं त्वां ब्राह्मणोऽब्रवीत्
अयं प्राप्य महत्कृच्छ्रं पुनर्वृद्धिं गमिष्यति
Samyagdrishtirmahapragyo balam tvam brahmanobravit
Ayam prapya mahatkrichchhram punarvriddhim gamishyati
132.9
तस्य स्मरन्ती वचनमाशंसे विजयं तव
तस्मात्तात ब्रवीमि त्वां वक्ष्यामि च पुनः पुनः
Tasya smaranti vachanamashanse vijayam tava
Tasmattata bravimi tvam vakshyami cha punah punah
132.10
यस्य ह्यर्थाभिनिर्वृत्तौ भवन्त्याप्यायिताः परे
तस्यार्थसिद्धिर्नियता नयेष्वर्थानुसारिणः
Yasya hyarthabhinirvrittau bhavantyapyayitah pare
Tasyarthasiddhirniyata nayeshvarthanusarinah
132.11
समृद्धिरसमृद्धिर्वा पूर्वेषां मम संजय
एवं विद्वान्युद्धमना भव मा प्रत्युपाहर
Samriddhirasamriddhirva purvesham mama sanjaya
Evam vidvanyuddhamana bhava ma pratyupahara
132.12
नातः पापीयसीं कांचिदवस्थां शम्बरोऽब्रवीत्
यत्र नैवाद्य न प्रातर्भोजनं प्रतिदृश्यते
Natah papiyasim kanchidavastham shambarobravit
Yatra naivadya na pratarbhojanam pratidrishyate
132.13
पतिपुत्रवधादेतत्परमं दुःखमब्रवीत्
दारिद्र्यमिति यत्प्रोक्तं पर्यायमरणं हि तत्
Patiputravadhadetatparamam duhkhamabravit
Daridryamiti yatproktam paryayamaranam hi tat
132.14
अहं महाकुले जाता ह्रदाद्ध्रदमिवागता
ईश्वरी सर्वकल्याणैर्भर्त्रा परमपूजिता
Aham mahakule jata hradaddhradamivagata
Ishvari sarvakalyanairbhartra paramapujita
132.15
महार्हमाल्याभरणां सुमृष्टाम्बरवाससम्
पुरा दृष्ट्वा सुहृद्वर्गो मामपश्यत्सुदुर्गताम्
Maharhamalyabharanam sumrishtambaravasasam
Pura drishtva suhridvargo mamapashyatsudurgatam
132.16
यदा मां चैव भार्यां च द्रष्टासि भृशदुर्बले
न तदा जीवितेनार्थो भविता तव संजय
Yada mam chaiva bharyam cha drashtasi bhrishadurbale
Na tada jivitenartho bhavita tava sanjaya
132.17
दासकर्मकरान्भृत्यानाचार्यर्त्विक्पुरोहितान्
अवृत्त्यास्मान्प्रजहतो दृष्ट्वा किं जीवितेन ते
Dasakarmakaranbhrityanacharyartvikpurohitan
Avrittyasmanprajahato drishtva kim jivitena te
132.18
यदि कृत्यं न पश्यामि तवाद्येह यथा पुरा
श्लाघनीयं यशस्यं च का शान्तिर्हृदयस्य मे
Yadi krityam na pashyami tavadyeha yatha pura
Shlaghaniyam yashasyam cha ka shantirhridayasya me
132.19
नेति चेद्ब्राह्मणान्ब्रूयां दीर्यते हृदयं मम
न ह्यहं न च मे भर्ता नेति ब्राह्मणमुक्तवान्
Neti chedbrahmananbruyam diryate hridayam mama
Na hyaham na cha me bharta neti brahmanamuktavan
132.20
वयमाश्रयणीयाः स्म नाश्रितारः परस्य च
सान्यानाश्रित्य जीवन्ती परित्यक्ष्यामि जीवितम्
Vayamashrayaniyah sma nashritarah parasya cha
Sanyanashritya jivanti parityakshyami jivitam
132.21
अपारे भव नः पारमप्लवे भव नः प्लवः
कुरुष्व स्थानमस्थाने मृतान्संजीवयस्व नः
Apare bhava nah paramaplave bhava nah plavah
Kurushva sthanamasthane mritansanjivayasva nah
132.22
सर्वे ते शत्रवः सह्या न चेज्जीवितुमिच्छसि
अथ चेदीदृशीं वृत्तिं क्लीबामभ्युपपद्यसे
Sarve te shatravah sahya na chejjivitumichchhasi
Atha chedidrishim vrittim klibamabhyupapadyase
132.23
निर्विण्णात्मा हतमना मुञ्चैतां पापजीविकाम्
एकशत्रुवधेनैव शूरो गच्छति विश्रुतिम्
Nirvinnatma hatamana munchaitam papajivikam
Ekashatruvadhenaiva shuro gachchhati vishrutim
132.24
इन्द्रो वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत
माहेन्द्रं च ग्रहं लेभे लोकानां चेश्वरोऽभवत्
Indro vritravadhenaiva mahendrah samapadyata
Mahendram cha graham lebhe lokanam cheshvarobhavat
132.25
नाम विश्राव्य वा संख्ये शत्रूनाहूय दंशितान्
सेनाग्रं वापि विद्राव्य हत्वा वा पुरुषं वरम्
Nama vishravya va sankhye shatrunahuya danshitan
Senagram vapi vidravya hatva va purusham varam
132.26
यदैव लभते वीरः सुयुद्धेन महद्यशः
तदैव प्रव्यथन्तेऽस्य शत्रवो विनमन्ति च
Yadaiva labhate virah suyuddhena mahadyashah
Tadaiva pravyathantesya shatravo vinamanti cha
132.27
त्यक्त्वात्मानं रणे दक्षं शूरं कापुरुषा जनाः
अवशाः पूरयन्ति स्म सर्वकामसमृद्धिभिः
Tyaktvatmanam rane daksham shuram kapurusha janah
Avashah purayanti sma sarvakamasamriddhibhih
132.28
राज्यं वाप्युग्रविभ्रंशं संशयो जीवितस्य वा
प्रलब्धस्य हि शत्रोर्वै शेषं कुर्वन्ति साधवः
Rajyam vapyugravibhransham sanshayo jivitasya va
Pralabdhasya hi shatrorvai shesham kurvanti sadhavah
132.29
स्वर्गद्वारोपमं राज्यमथ वाप्यमृतोपमम्
रुद्धमेकायने मत्वा पतोल्मुक इवारिषु
Svargadvaropamam rajyamatha vapyamritopamam
Ruddhamekayane matva patolmuka ivarishu
132.30
जहि शत्रून्रणे राजन्स्वधर्ममनुपालय
मा त्वा पश्येत्सुकृपणं शत्रुः श्रीमान्कदाचन
Jahi shatrunrane rajansvadharmamanupalaya
Ma tva pashyetsukripanam shatruh shrimankadachana
132.31
अस्मदीयैश्च शोचद्भिर्नदद्भिश्च परैर्वृतम्
अपि त्वां नानुपश्येयं दीना दीनमवस्थितम्
Asmadiyaishcha shochadbhirnadadbhishcha parairvritam
Api tvam nanupashyeyam dina dinamavasthitam
132.32
उष्य सौवीरकन्याभिः श्लाघस्वार्थैर्यथा पुरा
मा च सैन्धवकन्यानामवसन्नो वशं गमः
Ushya sauvirakanyabhih shlaghasvarthairyatha pura
Ma cha saindhavakanyanamavasanno vasham gamah
132.33
युवा रूपेण संपन्नो विद्ययाभिजनेन च
यस्त्वादृशो विकुर्वीत यशस्वी लोकविश्रुतः
वोढव्ये धुर्यनडुवन्मन्ये मरणमेव तत्
Yuva rupena sampanno vidyayabhijanena cha
Yastvadrisho vikurvita yashasvi lokavishrutah
Vodhavye dhuryanaduvanmanye maranameva tat
132.34
यदि त्वामनुपश्यामि परस्य प्रियवादिनम्
पृष्ठतोऽनुव्रजन्तं वा का शान्तिर्हृदयस्य मे
Yadi tvamanupashyami parasya priyavadinam
Prishthatonuvrajantam va ka shantirhridayasya me
132.35
नास्मिञ्जातु कुले जातो गच्छेद्योऽन्यस्य पृष्ठतः
न त्वं परस्यानुधुरं तात जीवितुमर्हसि
Nasminjatu kule jato gachchhedyonyasya prishthatah
Na tvam parasyanudhuram tata jivitumarhasi
132.36
अहं हि क्षत्रहृदयं वेद यत्परिशाश्वतम्
पूर्वैः पूर्वतरैः प्रोक्तं परैः परतरैरपि
Aham hi kshatrahridayam veda yatparishashvatam
Purvaih purvataraih proktam paraih paratarairapi
132.37
यो वै कश्चिदिहाजातः क्षत्रियः क्षत्रधर्मवित्
भयाद्वृत्तिसमीक्षो वा न नमेदिह कस्यचित्
Yo vai kashchidihajatah kshatriyah kshatradharmavit
Bhayadvrittisamiksho va na namediha kasyachit
132.38
उद्यच्छेदेव न नमेदुद्यमो ह्येव पौरुषम्
अप्यपर्वणि भज्येत न नमेदिह कस्यचित्
Udyachchhedeva na namedudyamo hyeva paurusham
Apyaparvani bhajyeta na namediha kasyachit
132.39
मातङ्गो मत्त इव च परीयात्सुमहामनाः
ब्राह्मणेभ्यो नमेन्नित्यं धर्मायैव च संजय
Matango matta iva cha pariyatsumahamanah
Brahmanebhyo namennityam dharmayaiva cha sanjaya
132.40
नियच्छन्नितरान्वर्णान्विनिघ्नन्सर्वदुष्कृतः
ससहायोऽसहायो वा यावज्जीवं तथा भवेत्
Niyachchhannitaranvarnanvinighnansarvadushkritah
Sasahayosahayo va yavajjivam tatha bhavet