UtshovChapter 131
131.1
कुन्त्युवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
विदुरायाश्च संवादं पुत्रस्य च परंतप
Kuntyuvacha
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Vidurayashcha sanvadam putrasya cha parantapa
131.2
अत्र श्रेयश्च भूयश्च यथा सा वक्तुमर्हति
यशस्विनी मन्युमती कुले जाता विभावरी
Atra shreyashcha bhuyashcha yatha sa vaktumarhati
Yashasvini manyumati kule jata vibhavari
131.3
क्षत्रधर्मरता धन्या विदुरा दीर्घदर्शिनी
विश्रुता राजसंसत्सु श्रुतवाक्या बहुश्रुता
Kshatradharmarata dhanya vidura dirghadarshini
Vishruta rajasansatsu shrutavakya bahushruta
131.4
विदुरा नाम वै सत्या जगर्हे पुत्रमौरसम्
निर्जितं सिन्धुराजेन शयानं दीनचेतसम्
अनन्दनमधर्मज्ञं द्विषतां हर्षवर्धनम्
Vidura nama vai satya jagarhe putramaurasam
Nirjitam sindhurajena shayanam dinachetasam
Anandanamadharmagyam dvishatam harshavardhanam
131.5
न मया त्वं न पित्रासि जातः क्वाभ्यागतो ह्यसि
निर्मन्युरुपशाखीयः पुरुषः क्लीबसाधनः
Na maya tvam na pitrasi jatah kvabhyagato hyasi
Nirmanyurupashakhiyah purushah klibasadhanah
131.6
यावज्जीवं निराशोऽसि कल्याणाय धुरं वह
मात्मानमवमन्यस्व मैनमल्पेन बीभरः
मनः कृत्वा सुकल्याणं मा भैस्त्वं प्रतिसंस्तभ
Yavajjivam nirashosi kalyanaya dhuram vaha
Matmanamavamanyasva mainamalpena bibharah
Manah kritva sukalyanam ma bhaistvam pratisanstabha
131.7
उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा शेष्वैवं पराजितः
अमित्रान्नन्दयन्सर्वान्निर्मानो बन्धुशोकदः
Uttishtha he kapurusha ma sheshvaivam parajitah
Amitrannandayansarvannirmano bandhushokadah
131.8
सुपूरा वै कुनदिका सुपूरो मूषिकाञ्जलिः
सुसंतोषः कापुरुषः स्वल्पकेनापि तुष्यति
Supura vai kunadika supuro mushikanjalih
Susantoshah kapurushah svalpakenapi tushyati
131.9
अप्यरेरारुजन्दंष्ट्रामाश्वेव निधनं व्रज
अपि वा संशयं प्राप्य जीवितेऽपि पराक्रम
Apyarerarujandanshtramashveva nidhanam vraja
Api va sanshayam prapya jivitepi parakrama
131.10
अप्यरेः श्येनवच्छिद्रं पश्येस्त्वं विपरिक्रमन्
विनदन्वाथ वा तूष्णीं व्योम्नि वापरिशङ्कितः
Apyareh shyenavachchhidram pashyestvam viparikraman
Vinadanvatha va tushnim vyomni vaparishankitah
131.11
त्वमेवं प्रेतवच्छेषे कस्माद्वज्रहतो यथा
उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा शेष्वैवं पराजितः
Tvamevam pretavachchheshe kasmadvajrahato yatha
Uttishtha he kapurusha ma sheshvaivam parajitah
131.12
मास्तं गमस्त्वं कृपणो विश्रूयस्व स्वकर्मणा
मा मध्ये मा जघन्ये त्वं माधो भूस्तिष्ठ चोर्जितः
Mastam gamastvam kripano vishruyasva svakarmana
Ma madhye ma jaghanye tvam madho bhustishtha chorjitah
131.13
अलातं तिन्दुकस्येव मुहूर्तमपि विज्वल
मा तुषाग्निरिवानर्चिः काकरङ्खा जिजीविषुः
मुहूर्तं ज्वलितं श्रेयो न तु धूमायितं चिरम्
Alatam tindukasyeva muhurtamapi vijvala
Ma tushagnirivanarchih kakarankha jijivishuh
Muhurtam jvalitam shreyo na tu dhumayitam chiram
131.14
मा ह स्म कस्यचिद्गेहे जनी राज्ञः खरीमृदुः
कृत्वा मानुष्यकं कर्म सृत्वाजिं यावदुत्तमम्
धर्मस्यानृण्यमाप्नोति न चात्मानं विगर्हते
Ma ha sma kasyachidgehe jani ragyah kharimriduh
Kritva manushyakam karma sritvajim yavaduttamam
Dharmasyanrinyamapnoti na chatmanam vigarhate
131.15
अलब्ध्वा यदि वा लब्ध्वा नानुशोचन्ति पण्डिताः
आनन्तर्यं चारभते न प्राणानां धनायते
Alabdhva yadi va labdhva nanushochanti panditah
Anantaryam charabhate na prananam dhanayate
131.16
उद्भावयस्व वीर्यं वा तां वा गच्छ ध्रुवां गतिम्
धर्मं पुत्राग्रतः कृत्वा किंनिमित्तं हि जीवसि
Udbhavayasva viryam va tam va gachchha dhruvam gatim
Dharmam putragratah kritva kinnimittam hi jivasi
131.17
इष्टापूर्तं हि ते क्लीब कीर्तिश्च सकला हता
विच्छिन्नं भोगमूलं ते किंनिमित्तं हि जीवसि
Ishtapurtam hi te kliba kirtishcha sakala hata
Vichchhinnam bhogamulam te kinnimittam hi jivasi
131.18
शत्रुर्निमज्जता ग्राह्यो जङ्घायां प्रपतिष्यता
विपरिच्छिन्नमूलोऽपि न विषीदेत्कथंचन
उद्यम्य धुरमुत्कर्षेदाजानेयकृतं स्मरन्
Shatrurnimajjata grahyo janghayam prapatishyata
Viparichchhinnamulopi na vishidetkathanchana
Udyamya dhuramutkarshedajaneyakritam smaran
131.19
कुरु सत्त्वं च मानं च विद्धि पौरुषमात्मनः
उद्भावय कुलं मग्नं त्वत्कृते स्वयमेव हि
Kuru sattvam cha manam cha viddhi paurushamatmanah
Udbhavaya kulam magnam tvatkrite svayameva hi
131.20
यस्य वृत्तं न जल्पन्ति मानवा महदद्भुतम्
राशिवर्धनमात्रं स नैव स्त्री न पुनः पुमान्
Yasya vrittam na jalpanti manava mahadadbhutam
Rashivardhanamatram sa naiva stri na punah puman
131.21
दाने तपसि शौर्ये च यस्य न प्रथितं यशः
विद्यायामर्थलाभे वा मातुरुच्चार एव सः
Dane tapasi shaurye cha yasya na prathitam yashah
Vidyayamarthalabhe va maturuchchara eva sah
131.22
श्रुतेन तपसा वापि श्रिया वा विक्रमेण वा
जनान्योऽभिभवत्यन्यान्कर्मणा हि स वै पुमान्
Shrutena tapasa vapi shriya va vikramena va
Jananyobhibhavatyanyankarmana hi sa vai puman
131.23
न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि
नृशंस्यामयशस्यां च दुःखां कापुरुषोचिताम्
Na tveva jalmim kapalim vrittimeshitumarhasi
Nrishansyamayashasyam cha duhkham kapurushochitam
131.24
यमेनमभिनन्देयुरमित्राः पुरुषं कृशम्
लोकस्य समवज्ञातं निहीनाशनवाससम्
Yamenamabhinandeyuramitrah purusham krisham
Lokasya samavagyatam nihinashanavasasam
131.25
अहोलाभकरं दीनमल्पजीवनमल्पकम्
नेदृशं बन्धुमासाद्य बान्धवः सुखमेधते
Aholabhakaram dinamalpajivanamalpakam
Nedrisham bandhumasadya bandhavah sukhamedhate
131.26
अवृत्त्यैव विपत्स्यामो वयं राष्ट्रात्प्रवासिताः
सर्वकामरसैर्हीनाः स्थानभ्रष्टा अकिंचनाः
Avrittyaiva vipatsyamo vayam rashtratpravasitah
Sarvakamarasairhinah sthanabhrashta akinchanah
131.27
अवर्णकारिणं सत्सु कुलवंशस्य नाशनम्
कलिं पुत्रप्रवादेन संजय त्वामजीजनम्
Avarnakarinam satsu kulavanshasya nashanam
Kalim putrapravadena sanjaya tvamajijanam
131.28
निरमर्षं निरुत्साहं निर्वीर्यमरिनन्दनम्
मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम्
Niramarsham nirutsaham nirviryamarinandanam
Ma sma simantini kachijjanayetputramidrisham
131.29
मा धूमाय ज्वलात्यन्तमाक्रम्य जहि शात्रवान्
ज्वल मूर्धन्यमित्राणां मुहूर्तमपि वा क्षणम्
Ma dhumaya jvalatyantamakramya jahi shatravan
Jvala murdhanyamitranam muhurtamapi va kshanam
131.30
एतावानेव पुरुषो यदमर्षी यदक्षमी
क्षमावान्निरमर्षश्च नैव स्त्री न पुनः पुमान्
Etavaneva purusho yadamarshi yadakshami
Kshamavanniramarshashcha naiva stri na punah puman
131.31
संतोषो वै श्रियं हन्ति तथानुक्रोश एव च
अनुत्थानभये चोभे निरीहो नाश्नुते महत्
Santosho vai shriyam hanti tathanukrosha eva cha
Anutthanabhaye chobhe niriho nashnute mahat
131.32
एभ्यो निकृतिपापेभ्यः प्रमुञ्चात्मानमात्मना
आयसं हृदयं कृत्वा मृगयस्व पुनः स्वकम्
Ebhyo nikritipapebhyah pramunchatmanamatmana
Ayasam hridayam kritva mrigayasva punah svakam
131.33
पुरं विषहते यस्मात्तस्मात्पुरुष उच्यते
तमाहुर्व्यर्थनामानं स्त्रीवद्य इह जीवति
Puram vishahate yasmattasmatpurusha uchyate
Tamahurvyarthanamanam strivadya iha jivati
131.34
शूरस्योर्जितसत्त्वस्य सिंहविक्रान्तगामिनः
दिष्टभावं गतस्यापि विघसे मोदते प्रजा
Shurasyorjitasattvasya sinhavikrantagaminah
Dishtabhavam gatasyapi vighase modate praja
131.35
य आत्मनः प्रियसुखे हित्वा मृगयते श्रियम्
अमात्यानामथो हर्षमादधात्यचिरेण सः
Ya atmanah priyasukhe hitva mrigayate shriyam
Amatyanamatho harshamadadhatyachirena sah
131.36
पुत्र उवाच
किं नु ते मामपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वया
किमाभरणकृत्यं ते किं भोगैर्जीवितेन वा
Putra uvacha
Kim nu te mamapashyantyah prithivya api sarvaya
Kimabharanakrityam te kim bhogairjivitena va
131.37
मातोवाच
किमद्यकानां ये लोका द्विषन्तस्तानवाप्नुयुः
ये त्वादृतात्मनां लोकाः सुहृदस्तान्व्रजन्तु नः
Matovacha
Kimadyakanam ye loka dvishantastanavapnuyuh
Ye tvadritatmanam lokah suhridastanvrajantu nah
131.38
भृत्यैर्विहीयमानानां परपिण्डोपजीविनाम्
कृपणानामसत्त्वानां मा वृत्तिमनुवर्तिथाः
Bhrityairvihiyamananam parapindopajivinam
Kripananamasattvanam ma vrittimanuvartithah
131.39
अनु त्वां तात जीवन्तु ब्राह्मणाः सुहृदस्तथा
पर्जन्यमिव भूतानि देवा इव शतक्रतुम्
Anu tvam tata jivantu brahmanah suhridastatha
Parjanyamiva bhutani deva iva shatakratum
131.40
यमाजीवन्ति पुरुषं सर्वभूतानि संजय
पक्वं द्रुममिवासाद्य तस्य जीवितमर्थवत्
Yamajivanti purusham sarvabhutani sanjaya
Pakvam drumamivasadya tasya jivitamarthavat
131.41
यस्य शूरस्य विक्रान्तैरेधन्ते बान्धवाः सुखम्
त्रिदशा इव शक्रस्य साधु तस्येह जीवितम्
Yasya shurasya vikrantairedhante bandhavah sukham
Tridasha iva shakrasya sadhu tasyeha jivitam
131.42
स्वबाहुबलमाश्रित्य योऽभ्युज्जीवति मानवः
स लोके लभते कीर्तिं परत्र च शुभां गतिम्
Svabahubalamashritya yobhyujjivati manavah
Sa loke labhate kirtim paratra cha shubham gatim