UtshovChapter 127
127.1
वैशंपायन उवाच
कृष्णस्य वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनेश्वरः
विदुरं सर्वधर्मज्ञं त्वरमाणोऽभ्यभाषत
Vaishampayana uvacha
Krishnasya vachanam shrutva dhritarashtro janeshvarah
Viduram sarvadharmagyam tvaramanobhyabhashata
127.2
गच्छ तात महाप्राज्ञां गान्धारीं दीर्घदर्शिनीम्
आनयेह तया सार्धमनुनेष्यामि दुर्मतिम्
Gachchha tata mahapragyam gandharim dirghadarshinim
Anayeha taya sardhamanuneshyami durmatim
127.3
यदि सापि दुरात्मानं शमयेद्दुष्टचेतसम्
अपि कृष्णस्य सुहृदस्तिष्ठेम वचने वयम्
Yadi sapi duratmanam shamayeddushtachetasam
Api krishnasya suhridastishthema vachane vayam
127.4
अपि लोभाभिभूतस्य पन्थानमनुदर्शयेत्
दुर्बुद्धेर्दुःसहायस्य समर्थं ब्रुवती वचः
Api lobhabhibhutasya panthanamanudarshayet
Durbuddherduhsahayasya samartham bruvati vachah
127.5
अपि नो व्यसनं घोरं दुर्योधनकृतं महत्
शमयेच्चिररात्राय योगक्षेमवदव्ययम्
Api no vyasanam ghoram duryodhanakritam mahat
Shamayechchiraratraya yogakshemavadavyayam
127.6
राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा विदुरो दीर्घदर्शिनीम्
आनयामास गान्धारीं धृतराष्ट्रस्य शासनात्
Ragyastu vachanam shrutva viduro dirghadarshinim
Anayamasa gandharim dhritarashtrasya shasanat
127.7
धृतराष्ट्र उवाच
एष गान्धारि पुत्रस्ते दुरात्मा शासनातिगः
ऐश्वर्यलोभादैश्वर्यं जीवितं च प्रहास्यति
Dhritarashtra uvacha
Esha gandhari putraste duratma shasanatigah
Aishvaryalobhadaishvaryam jivitam cha prahasyati
127.8
अशिष्टवदमर्यादः पापैः सह दुरात्मभिः
सभाया निर्गतो मूढो व्यतिक्रम्य सुहृद्वचः
Ashishtavadamaryadah papaih saha duratmabhih
Sabhaya nirgato mudho vyatikramya suhridvachah
127.9
वैशंपायन उवाच
सा भर्तुर्वचनं श्रुत्वा राजपुत्री यशस्विनी
अन्विच्छन्ती महच्छ्रेयो गान्धारी वाक्यमब्रवीत्
Vaishampayana uvacha
Sa bharturvachanam shrutva rajaputri yashasvini
Anvichchhanti mahachchhreyo gandhari vakyamabravit
127.10
आनयेह सुतं क्षिप्रं राज्यकामुकमातुरम्
न हि राज्यमशिष्टेन शक्यं धर्मार्थलोपिना
Anayeha sutam kshipram rajyakamukamaturam
Na hi rajyamashishtena shakyam dharmarthalopina
127.11
त्वं ह्येवात्र भृशं गर्ह्यो धृतराष्ट्र सुतप्रियः
यो जानन्पापतामस्य तत्प्रज्ञामनुवर्तसे
Tvam hyevatra bhrisham garhyo dhritarashtra sutapriyah
Yo jananpapatamasya tatpragyamanuvartase
127.12
स एष काममन्युभ्यां प्रलब्धो मोहमास्थितः
अशक्योऽद्य त्वया राजन्विनिवर्तयितुं बलात्
Sa esha kamamanyubhyam pralabdho mohamasthitah
Ashakyodya tvaya rajanvinivartayitum balat
127.13
राज्यप्रदाने मूढस्य बालिशस्य दुरात्मनः
दुःसहायस्य लुब्धस्य धृतराष्ट्रोऽश्नुते फलम्
Rajyapradane mudhasya balishasya duratmanah
Duhsahayasya lubdhasya dhritarashtroshnute phalam
127.14
कथं हि स्वजने भेदमुपेक्षेत महामतिः
भिन्नं हि स्वजनेन त्वां प्रसहिष्यन्ति शत्रवः
Katham hi svajane bhedamupeksheta mahamatih
Bhinnam hi svajanena tvam prasahishyanti shatravah
127.15
या हि शक्या महाराज साम्ना दानेन वा पुनः
निस्तर्तुमापदः स्वेषु दण्डं कस्तत्र पातयेत्
Ya hi shakya maharaja samna danena va punah
Nistartumapadah sveshu dandam kastatra patayet
127.16
शासनाद्धृतराष्ट्रस्य दुर्योधनममर्षणम्
मातुश्च वचनात्क्षत्ता सभां प्रावेशयत्पुनः
Shasanaddhritarashtrasya duryodhanamamarshanam
Matushcha vachanatkshatta sabham praveshayatpunah
127.17
स मातुर्वचनाकाङ्क्षी प्रविवेश सभां पुनः
अभिताम्रेक्षणः क्रोधान्निःश्वसन्निव पन्नगः
Sa maturvachanakankshi pravivesha sabham punah
Abhitamrekshanah krodhannihshvasanniva pannagah
127.18
तं प्रविष्टमभिप्रेक्ष्य पुत्रमुत्पथमास्थितम्
विगर्हमाणा गान्धारी समर्थं वाक्यमब्रवीत्
Tam pravishtamabhiprekshya putramutpathamasthitam
Vigarhamana gandhari samartham vakyamabravit
127.19
दुर्योधन निबोधेदं वचनं मम पुत्रक
हितं ते सानुबन्धस्य तथायत्यां सुखोदयम्
Duryodhana nibodhedam vachanam mama putraka
Hitam te sanubandhasya tathayatyam sukhodayam
127.20
भीष्मस्य तु पितुश्चैव मम चापचितिः कृता
भवेद्द्रोणमुखानां च सुहृदां शाम्यता त्वया
Bhishmasya tu pitushchaiva mama chapachitih krita
Bhaveddronamukhanam cha suhridam shamyata tvaya
127.21
न हि राज्यं महाप्राज्ञ स्वेन कामेन शक्यते
अवाप्तुं रक्षितुं वापि भोक्तुं वा भरतर्षभ
Na hi rajyam mahapragya svena kamena shakyate
Avaptum rakshitum vapi bhoktum va bharatarshabha
127.22
न ह्यवश्येन्द्रियो राज्यमश्नीयाद्दीर्घमन्तरम्
विजितात्मा तु मेधावी स राज्यमभिपालयेत्
Na hyavashyendriyo rajyamashniyaddirghamantaram
Vijitatma tu medhavi sa rajyamabhipalayet
127.23
कामक्रोधौ हि पुरुषमर्थेभ्यो व्यपकर्षतः
तौ तु शत्रू विनिर्जित्य राजा विजयते महीम्
Kamakrodhau hi purushamarthebhyo vyapakarshatah
Tau tu shatru vinirjitya raja vijayate mahim
127.24
लोकेश्वरप्रभुत्वं हि महदेतद्दुरात्मभिः
राज्यं नामेप्सितं स्थानं न शक्यमभिरक्षितुम्
Lokeshvaraprabhutvam hi mahadetadduratmabhih
Rajyam namepsitam sthanam na shakyamabhirakshitum
127.25
इन्द्रियाणि महत्प्रेप्सुर्नियच्छेदर्थधर्मयोः
इन्द्रियैर्नियतैर्बुद्धिर्वर्धतेऽग्निरिवेन्धनैः
Indriyani mahatprepsurniyachchhedarthadharmayoh
Indriyairniyatairbuddhirvardhategnirivendhanaih
127.26
अविधेयानि हीमानि व्यापादयितुमप्यलम्
अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम्
Avidheyani himani vyapadayitumapyalam
Avidheya ivadanta hayah pathi kusarathim
127.27
अविजित्य य आत्मानममात्यान्विजिगीषते
अजितात्माजितामात्यः सोऽवशः परिहीयते
Avijitya ya atmanamamatyanvijigishate
Ajitatmajitamatyah sovashah parihiyate
127.28
आत्मानमेव प्रथमं देशरूपेण यो जयेत्
ततोऽमात्यानमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते
Atmanameva prathamam desharupena yo jayet
Tatomatyanamitranshcha na mogham vijigishate
127.29
वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु
परीक्ष्यकारिणं धीरमत्यन्तं श्रीर्निषेवते
Vashyendriyam jitamatyam dhritadandam vikarishu
Parikshyakarinam dhiramatyantam shrirnishevate
127.30
क्षुद्राक्षेणेव जालेन झषावपिहितावुभौ
कामक्रोधौ शरीरस्थौ प्रज्ञानं तौ विलुम्पतः
Kshudraksheneva jalena jhashavapihitavubhau
Kamakrodhau sharirasthau pragyanam tau vilumpatah
127.31
याभ्यां हि देवाः स्वर्यातुः स्वर्गस्यापिदधुर्मुखम्
बिभ्यतोऽनुपरागस्य कामक्रोधौ स्म वर्धितौ
Yabhyam hi devah svaryatuh svargasyapidadhurmukham
Bibhyatonuparagasya kamakrodhau sma vardhitau
127.32
कामं क्रोधं च लोभं च दम्भं दर्पं च भूमिपः
सम्यग्विजेतुं यो वेद स महीमभिजायते
Kamam krodham cha lobham cha dambham darpam cha bhumipah
Samyagvijetum yo veda sa mahimabhijayate
127.33
सततं निग्रहे युक्त इन्द्रियाणां भवेन्नृपः
ईप्सन्नर्थं च धर्मं च द्विषतां च पराभवम्
Satatam nigrahe yukta indriyanam bhavennripah
Ipsannartham cha dharmam cha dvishatam cha parabhavam
127.34
कामाभिभूतः क्रोधाद्वा यो मिथ्या प्रतिपद्यते
स्वेषु चान्येषु वा तस्य न सहाया भवन्त्युत
Kamabhibhutah krodhadva yo mithya pratipadyate
Sveshu chanyeshu va tasya na sahaya bhavantyuta
127.35
एकीभूतैर्महाप्राज्ञैः शूरैररिनिबर्हणैः
पाण्डवैः पृथिवीं तात भोक्ष्यसे सहितः सुखी
Ekibhutairmahapragyaih shurairarinibarhanaih
Pandavaih prithivim tata bhokshyase sahitah sukhi
127.36
यथा भीष्मः शांतनवो द्रोणश्चापि महारथः
आहतुस्तात तत्सत्यमजेयौ कृष्णपाण्डवौ
Yatha bhishmah shantanavo dronashchapi maharathah
Ahatustata tatsatyamajeyau krishnapandavau
127.37
प्रपद्यस्व महाबाहुं कृष्णमक्लिष्टकारिणम्
प्रसन्नो हि सुखाय स्यादुभयोरेव केशवः
Prapadyasva mahabahum krishnamaklishtakarinam
Prasanno hi sukhaya syadubhayoreva keshavah
127.38
सुहृदामर्थकामानां यो न तिष्ठति शासने
प्राज्ञानां कृतविद्यानां स नरः शत्रुनन्दनः
Suhridamarthakamanam yo na tishthati shasane
Pragyanam kritavidyanam sa narah shatrunandanah
127.39
न युद्धे तात कल्याणं न धर्मार्थौ कुतः सुखम्
न चापि विजयो नित्यं मा युद्धे चेत आधिथाः
Na yuddhe tata kalyanam na dharmarthau kutah sukham
Na chapi vijayo nityam ma yuddhe cheta adhithah
127.40
भीष्मेण हि महाप्राज्ञ पित्रा ते बाह्लिकेन च
दत्तोंऽशः पाण्डुपुत्राणां भेदाद्भीतैररिंदम
Bhishmena hi mahapragya pitra te bahlikena cha
Dattonshah panduputranam bhedadbhitairarindama
127.41
तस्य चैतत्प्रदानस्य फलमद्यानुपश्यसि
यद्भुङ्क्षे पृथिवीं सर्वां शूरैर्निहतकण्टकाम्
Tasya chaitatpradanasya phalamadyanupashyasi
Yadbhunkshe prithivim sarvam shurairnihatakantakam
127.42
प्रयच्छ पाण्डुपुत्राणां यथोचितमरिंदम
यदीच्छसि सहामात्यो भोक्तुमर्धं महीक्षिताम्
Prayachchha panduputranam yathochitamarindama
Yadichchhasi sahamatyo bhoktumardham mahikshitam
127.43
अलमर्धं पृथिव्यास्ते सहामात्यस्य जीवनम्
सुहृदां वचने तिष्ठन्यशः प्राप्स्यसि भारत
Alamardham prithivyaste sahamatyasya jivanam
Suhridam vachane tishthanyashah prapsyasi bharata
127.44
श्रीमद्भिरात्मवद्भिर्हि बुद्धिमद्भिर्जितेन्द्रियैः
पाण्डवैर्विग्रहस्तात भ्रंशयेन्महतः सुखात्
Shrimadbhiratmavadbhirhi buddhimadbhirjitendriyaih
Pandavairvigrahastata bhranshayenmahatah sukhat
127.45
निगृह्य सुहृदां मन्युं शाधि राज्यं यथोचितम्
स्वमंशं पाण्डुपुत्रेभ्यः प्रदाय भरतर्षभ
Nigrihya suhridam manyum shadhi rajyam yathochitam
Svamansham panduputrebhyah pradaya bharatarshabha
127.46
अलमह्ना निकारोऽयं त्रयोदश समाः कृतः
शमयैनं महाप्राज्ञ कामक्रोधसमेधितम्
Alamahna nikaroyam trayodasha samah kritah
Shamayainam mahapragya kamakrodhasamedhitam
127.47
न चैष शक्तः पार्थानां यस्त्वदर्थमभीप्सति
सूतपुत्रो दृढक्रोधो भ्राता दुःशासनश्च ते
Na chaisha shaktah parthanam yastvadarthamabhipsati
Sutaputro dridhakrodho bhrata duhshasanashcha te
127.48
भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे भीमसेने धनंजये
धृष्टद्युम्ने च संक्रुद्धे न स्युः सर्वाः प्रजा ध्रुवम्
Bhishme drone kripe karne bhimasene dhananjaye
Dhrishtadyumne cha sankruddhe na syuh sarvah praja dhruvam
127.49
अमर्षवशमापन्नो मा कुरूंस्तात जीघनः
सर्वा हि पृथिवी स्पृष्टा त्वत्पाण्डवकृते वधम्
Amarshavashamapanno ma kurunstata jighanah
Sarva hi prithivi sprishta tvatpandavakrite vadham
127.50
यच्च त्वं मन्यसे मूढ भीष्मद्रोणकृपादयः
योत्स्यन्ते सर्वशक्त्येति नैतदद्योपपद्यते
Yachcha tvam manyase mudha bhishmadronakripadayah
Yotsyante sarvashaktyeti naitadadyopapadyate
127.51
समं हि राज्यं प्रीतिश्च स्थानं च विजितात्मनाम्
पाण्डवेष्वथ युष्मासु धर्मस्त्वभ्यधिकस्ततः
Samam hi rajyam pritishcha sthanam cha vijitatmanam
Pandaveshvatha yushmasu dharmastvabhyadhikastatah
127.52
राजपिण्डभयादेते यदि हास्यन्ति जीवितम्
न हि शक्ष्यन्ति राजानं युधिष्ठिरमुदीक्षितुम्
Rajapindabhayadete yadi hasyanti jivitam
Na hi shakshyanti rajanam yudhishthiramudikshitum
127.53
न लोभादर्थसंपत्तिर्नराणामिह दृश्यते
तदलं तात लोभेन प्रशाम्य भरतर्षभ
Na lobhadarthasampattirnaranamiha drishyate
Tadalam tata lobhena prashamya bharatarshabha