UtshovChapter 64
64.1
वैशंपायन उवाच
ततो राज्ञः सुतो ज्येष्ठः प्राविशत्पृथिवींजयः
सोऽभिवाद्य पितुः पादौ धर्मराजमपश्यत
Vaishampayana uvacha
Tato ragyah suto jyeshthah pravishatprithivinjayah
Sobhivadya pituh padau dharmarajamapashyata
64.2
स तं रुधिरसंसिक्तमनेकाग्रमनागसम्
भूमावासीनमेकान्ते सैरन्ध्र्या समुपस्थितम्
Sa tam rudhirasansiktamanekagramanagasam
Bhumavasinamekante sairandhrya samupasthitam
64.3
ततः पप्रच्छ पितरं त्वरमाण इवोत्तरः
केनायं ताडितो राजन्केन पापमिदं कृतम्
Tatah paprachchha pitaram tvaramana ivottarah
Kenayam tadito rajankena papamidam kritam
64.4
विराट उवाच
मयायं ताडितो जिह्मो न चाप्येतावदर्हति
प्रशस्यमाने यः शूरे त्वयि षण्ढं प्रशंसति
Virata uvacha
Mayayam tadito jihmo na chapyetavadarhati
Prashasyamane yah shure tvayi shandham prashansati
64.5
उत्तर उवाच
अकार्यं ते कृतं राजन्क्षिप्रमेव प्रसाद्यताम्
मा त्वा ब्रह्मविषं घोरं समूलमपि निर्दहेत्
Uttara uvacha
Akaryam te kritam rajankshiprameva prasadyatam
Ma tva brahmavisham ghoram samulamapi nirdahet
64.6
वैशंपायन उवाच
स पुत्रस्य वचः श्रुत्वा विराटो राष्ट्रवर्धनः
क्षमयामास कौन्तेयं भस्मच्छन्नमिवानलम्
Vaishampayana uvacha
Sa putrasya vachah shrutva virato rashtravardhanah
Kshamayamasa kaunteyam bhasmachchhannamivanalam
64.7
क्षमयन्तं तु राजानं पाण्डवः प्रत्यभाषत
चिरं क्षान्तमिदं राजन्न मन्युर्विद्यते मम
Kshamayantam tu rajanam pandavah pratyabhashata
Chiram kshantamidam rajanna manyurvidyate mama
64.8
यदि ह्येतत्पतेद्भूमौ रुधिरं मम नस्ततः
सराष्ट्रस्त्वं महाराज विनश्येथा न संशयः
Yadi hyetatpatedbhumau rudhiram mama nastatah
Sarashtrastvam maharaja vinashyetha na sanshayah
64.9
न दूषयामि ते राजन्यच्च हन्याददूषकम्
बलवन्तं महाराज क्षिप्रं दारुणमाप्नुयात्
Na dushayami te rajanyachcha hanyadadushakam
Balavantam maharaja kshipram darunamapnuyat
64.10
शोणिते तु व्यतिक्रान्ते प्रविवेश बृहन्नडा
अभिवाद्य विराटं च कङ्कं चाप्युपतिष्ठत
Shonite tu vyatikrante pravivesha brihannada
Abhivadya viratam cha kankam chapyupatishthata
64.11
क्षमयित्वा तु कौरव्यं रणादुत्तरमागतम्
प्रशशंस ततो मत्स्यः शृण्वतः सव्यसाचिनः
Kshamayitva tu kauravyam ranaduttaramagatam
Prashashansa tato matsyah shrinvatah savyasachinah
64.12
त्वया दायादवानस्मि कैकेयीनन्दिवर्धन
त्वया मे सदृशः पुत्रो न भूतो न भविष्यति
Tvaya dayadavanasmi kaikeyinandivardhana
Tvaya me sadrishah putro na bhuto na bhavishyati
64.13
पदं पदसहस्रेण यश्चरन्नापराध्नुयात्
तेन कर्णेन ते तात कथमासीत्समागमः
Padam padasahasrena yashcharannaparadhnuyat
Tena karnena te tata kathamasitsamagamah
64.14
मनुष्यलोके सकले यस्य तुल्यो न विद्यते
यः समुद्र इवाक्षोभ्यः कालाग्निरिव दुःसहः
तेन भीष्मेण ते तात कथमासीत्समागमः
Manushyaloke sakale yasya tulyo na vidyate
Yah samudra ivakshobhyah kalagniriva duhsahah
Tena bhishmena te tata kathamasitsamagamah
64.15
आचार्यो वृष्णिवीराणां पाण्डवानां च यो द्विजः
सर्वक्षत्रस्य चाचार्यः सर्वशस्त्रभृतां वरः
तेन द्रोणेन ते तात कथमासीत्समागमः
Acharyo vrishniviranam pandavanam cha yo dvijah
Sarvakshatrasya chacharyah sarvashastrabhritam varah
Tena dronena te tata kathamasitsamagamah
64.16
आचार्यपुत्रो यः शूरः सर्वशस्त्रभृतामपि
अश्वत्थामेति विख्यातः कथं तेन समागमः
Acharyaputro yah shurah sarvashastrabhritamapi
Ashvatthameti vikhyatah katham tena samagamah
64.17
रणे यं प्रेक्ष्य सीदन्ति हृतस्वा वणिजो यथा
कृपेण तेन ते तात कथमासीत्समागमः
Rane yam prekshya sidanti hritasva vanijo yatha
Kripena tena te tata kathamasitsamagamah
64.18
पर्वतं योऽभिविध्येत राजपुत्रो महेषुभिः
दुर्योधनेन ते तात कथमासीत्समागमः
Parvatam yobhividhyeta rajaputro maheshubhih
Duryodhanena te tata kathamasitsamagamah
64.19
उत्तर उवाच
न मया निर्जिता गावो न मया निर्जिताः परे
कृतं तु कर्म तत्सर्वं देवपुत्रेण केनचित्
Uttara uvacha
Na maya nirjita gavo na maya nirjitah pare
Kritam tu karma tatsarvam devaputrena kenachit
64.20
स हि भीतं द्रवन्तं मां देवपुत्रो न्यवारयत्
स चातिष्ठद्रथोपस्थे वज्रहस्तनिभो युवा
Sa hi bhitam dravantam mam devaputro nyavarayat
Sa chatishthadrathopasthe vajrahastanibho yuva
64.21
तेन ता निर्जिता गावस्तेन ते कुरवो जिताः
तस्य तत्कर्म वीरस्य न मया तात तत्कृतम्
Tena ta nirjita gavastena te kuravo jitah
Tasya tatkarma virasya na maya tata tatkritam
64.22
स हि शारद्वतं द्रोणं द्रोणपुत्रं च वीर्यवान्
सूतपुत्रं च भीष्मं च चकार विमुखाञ्शरैः
Sa hi sharadvatam dronam dronaputram cha viryavan
Sutaputram cha bhishmam cha chakara vimukhansharaih
64.23
दुर्योधनं च समरे सनागमिव यूथपम्
प्रभग्नमब्रवीद्भीतं राजपुत्रं महाबलम्
Duryodhanam cha samare sanagamiva yuthapam
Prabhagnamabravidbhitam rajaputram mahabalam
64.24
न हास्तिनपुरे त्राणं तव पश्यामि किंचन
व्यायामेन परीप्सस्व जीवितं कौरवात्मज
Na hastinapure tranam tava pashyami kinchana
Vyayamena paripsasva jivitam kauravatmaja
64.25
न मोक्ष्यसे पलायंस्त्वं राजन्युद्धे मनः कुरु
पृथिवीं भोक्ष्यसे जित्वा हतो वा स्वर्गमाप्स्यसि
Na mokshyase palayanstvam rajanyuddhe manah kuru
Prithivim bhokshyase jitva hato va svargamapsyasi
64.26
स निवृत्तो नरव्याघ्रो मुञ्चन्वज्रनिभाञ्शरान्
सचिवैः संवृतो राजा रथे नाग इव श्वसन्
Sa nivritto naravyaghro munchanvajranibhansharan
Sachivaih sanvrito raja rathe naga iva shvasan
64.27
तत्र मे रोमहर्षोऽभूदूरुस्तम्भश्च मारिष
यदभ्रघनसंकाशमनीकं व्यधमच्छरैः
Tatra me romaharshobhudurustambhashcha marisha
Yadabhraghanasankashamanikam vyadhamachchharaih
64.28
तत्प्रणुद्य रथानीकं सिंहसंहननो युवा
कुरूंस्तान्प्रहसन्राजन्वासांस्यपहरद्बली
Tatpranudya rathanikam sinhasanhanano yuva
Kurunstanprahasanrajanvasansyapaharadbali
64.29
एकेन तेन वीरेण षड्रथाः परिवारिताः
शार्दूलेनेव मत्तेन मृगास्तृणचरा वने
Ekena tena virena shadrathah parivaritah
Sharduleneva mattena mrigastrinachara vane
64.30
विराट उवाच
क्व स वीरो महाबाहुर्देवपुत्रो महायशाः
यो मे धनमवाजैषीत्कुरुभिर्ग्रस्तमाहवे
Virata uvacha
Kva sa viro mahabahurdevaputro mahayashah
Yo me dhanamavajaishitkurubhirgrastamahave
64.31
इच्छामि तमहं द्रष्टुमर्चितुं च महाबलम्
येन मे त्वं च गावश्च रक्षिता देवसूनुना
Ichchhami tamaham drashtumarchitum cha mahabalam
Yena me tvam cha gavashcha rakshita devasununa
64.32
उत्तर उवाच
अन्तर्धानं गतस्तात देवपुत्रः प्रतापवान्
स तु श्वो वा परश्वो वा मन्ये प्रादुर्भविष्यति
Uttara uvacha
Antardhanam gatastata devaputrah pratapavan
Sa tu shvo va parashvo va manye pradurbhavishyati
64.33
वैशंपायन उवाच
एवमाख्यायमानं तु छन्नं सत्रेण पाण्डवम्
वसन्तं तत्र नाज्ञासीद्विराटः पार्थमर्जुनम्
Vaishampayana uvacha
Evamakhyayamanam tu chhannam satrena pandavam
Vasantam tatra nagyasidviratah parthamarjunam
64.34
ततः पार्थोऽभ्यनुज्ञातो विराटेन महात्मना
प्रददौ तानि वासांसि विराटदुहितुः स्वयम्
Tatah parthobhyanugyato viratena mahatmana
Pradadau tani vasansi virataduhituh svayam
64.35
उत्तरा तु महार्हाणि विविधानि तनूनि च
प्रतिगृह्याभवत्प्रीता तानि वासांसि भामिनी
Uttara tu maharhani vividhani tanuni cha
Pratigrihyabhavatprita tani vasansi bhamini
64.36
मन्त्रयित्वा तु कौन्तेय उत्तरेण रहस्तदा
इतिकर्तव्यतां सर्वां राजन्यथ युधिष्ठिरे
Mantrayitva tu kaunteya uttarena rahastada
Itikartavyatam sarvam rajanyatha yudhishthire
64.37
ततस्तथा तद्व्यदधाद्यथावत्पुरुषर्षभ
सह पुत्रेण मत्स्यस्य प्रहृष्टो भरतर्षभः
Tatastatha tadvyadadhadyathavatpurusharshabha
Saha putrena matsyasya prahrishto bharatarshabhah